نازدار بىر كىچىك بالا يىغىسى بىلەن ياكى تىلەش بىلەن ۋە ياكى بىچارە ھالى بىلەن ئارزۇ–ئىستەكلىرىگە شۇنداق مۇۋەپپەق بولىدۇكى، ھەمدە چوڭلار ئۇنىڭ ئۈچۈن شۇنداق ئىتائەت قىلدۇرىلىدۇكى، ئۇ ئارزۇ–ئىستەكلەردىن مىڭدىن بىرىگىمۇ مىڭ ھەسسە ئارتۇق قۇۋۋىتى بىلەن يېتىشەلمەيتتى. دېمەك، كۈچسىزلىك ۋە ئاجىزلىق ئۇنىڭغا قارىتا شەپقەت ۋە مۇھاپىزەت قىلىش تۇيغۇسىنى قوزغىتالىغانلىقى ئۈچۈن كىچىككىنە بىر بارمىقى بىلەن قەھرىمانلارنىمۇ ئۆزىگە باش ئەگدۈرىدۇ. ئەگەر شۇنداق بىر كىچىك بالا ئۇ شەپقەت ۋە مۇھاپىزەتنى ئىنكار قىلىش ئارقىلىق ئەخمەقلەرچە بىر تەكەببۇرلۇق بىلەن: «مەن قۇۋۋىتىم ئارقىلىق بۇلارنى باش ئەگدۈرىۋاتىمەن.» دېسە ئەلۋەتتە كاچات يەيدۇ.

   ئىنسانمۇ ياراتقۇچىسىنىڭ رەھمىتىنى ئىنكار قىلىدىغان ۋە ھىكمىتىنى ھاقارەتلەيدىغان بىر شەكىلدە نىمەتلەرگە قارىتا تۇزكورلۇق قىلغان ھالدا قارۇنغا^ ئوخشاش ﴿اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ﴾(قەسەس:78) يەنى: «مەن ئۆزۈمنىڭ ئىلىمى ۋە ئىقتىدارى ئارقىلىق تاپتىم» دېسە، ئەلۋەتتە ئۆزىنى ئازاپ كاچىتىغا لايىق قىلىدۇ.

   دېمەك، ئىنسانىيەتنىڭ ھازىرقى سەلتەنىتى، تەرەققىياتى ۋە يۇقىرى ماددى مەدەنىيىتى، قۇۋۋەت ئارقىلىق، ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش ئارقىلىق ۋە كۈرەش قىلىش ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭغا ئۇنىڭ كۈچسىزلىكى ئۈچۈن ئىتائەت قىلدۇرۇلغان، ئۇنىڭ ئاجىزلىقى ئۈچۈن ياردەم قىلىنغان، ئۇنىڭ مۇھتاجلىقى ئۈچۈن ئېھسان قىلىنغان، ئۇنىڭ نادانلىقى ئۈچۈن ئىلھام قىلىنغان، ئۇنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈن ئىلتىپات كۆرسىتىلگەن. يەنى ئۇ سەلتەنەتنىڭ كېلىش سەۋەبى، قۇۋۋىتى ۋە ئىلمىي ئىقتىدارى ئەمەس، بەلكى رەببانىي شەپقەت ۋە مەرھەمەت، ھەمدە ئىلاھىي رەھمەت ۋە ھىكمەت بولۇپ، كۆپ نەرسىنى ئۇنىڭغا خىزمەتكار قىلغاندۇر.

   شۇنداق، كۆزسىز بىر چايان ۋە پۇتسىز بىر يىلاندەك ھاشارەتكە مەغلۇپ بولغان ئىنسانغا، بىر كىچىك قۇرتتىن يىپەكنى كىيگۈزگەن ۋە زەھەرلىك ھەرىدىن ھەسەلنى يىگۈزگەن، ئۇنىڭ ئىقتىدارى بولماستىن، بەلكى ئۇنىڭ ئاجىزلىقىنىڭ مېۋىسى بولغان رەببىنىڭ باش ئەگدۈرىشى ۋە مېھرىبان ﷲنىڭ ئېھسانىدۇر.

   ئەي ئىنسان! ھەقىقەت ئەنە شۇنداق. ئۇنداقتا ھاكاۋۇرلۇق ۋە مەنمەنچىلىكنى تاشلا. ﷲنىڭ دەرگاھىدا ئاجىزلىق ۋە كۈچىسزلىكىڭنى ياردەم تىلەش تىلى بىلەن، مۇھتاجلىق ۋە ئېھتىياجلىرىڭنى يالۋۇرۇش ۋە دۇئا تىلى بىلەن ئېلان قىل، ھەمدە قۇل ئىكەنلىكىڭنى كۆرسەت ۋە ﴿حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾(ئالى ئىمران:173) دە، ئۆرلە.

   ھەم «مېنىڭ ھېچبىر قىممىتىم يوق. بۇ كائىناتنىڭ(مەۋجۇداتنىڭ) بىر چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى تەرىپىدىن ماڭا ئىتائەت قىلدۇرىلىشىدا ۋە مەندىن ئومۇمى بىر شۈكۈر خالىنىلىشىدا مېنىڭ نېمە ئەھمىيىتىم بار ئىكەن؟!» دېمە. چۈنكى سېنىڭ نەفىس ۋە سۈرىتىڭ ئېتىبارى بويىچە ھېچ قەدرىڭ يوق. بىراق، ۋەزىپە ۋە مەرتىۋە نۇقتىسىدىن، سەن شۇ ھەشەمەتلىك كائىناتنىڭ دىققەتلىك بىر كۆزەتكۈچىسى، شۇ ھىكمەتلىك مەۋجۇداتلارنىڭ ناھايىتى گۈزەل سۆزلىگەن بىر تىلى، شۇ ئالەم كىتابىنىڭ ئەقىللىق مۇھاكىمىچىسى، شۇ تەسبىھ قىلىۋاتقان مەخلۇقاتلارنىڭ ھەيران قالارلىق بىر رەئىسى ۋە شۇ ئىبادەت بىلەن مەشغۇل بولغان سەنئەت ئەسەرلىرىنىڭ بىر يېتەكچىسى ھېساپلىنىسەن.

   شۇنداق، ئەي ئىنسان! سەن ئۆسۈملۈكلەرچە بەدىنىڭ ۋە ھايۋانلارچە نەفسىڭ جەھەتى بويىچە كىچىككىنە بىر پارچە، قەدىرسىز بىر بارلىق، يوقسۇل بىر مەخلۇق، ئاجىز بىر جانلىق بولۇپ، قورقۇنچ بېرىپ، ئېقىپ كېتىۋاتقان بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ دولقۇنلىرى ئىچىدە چايقىلىپ كېتىپ بارىسەن. بىراق ئىلاھىي مۇھەببەت زىيالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىمان نۇرى بىلەن نۇرلانغان ئىسلامىيەت تەربىيىسى ئارقىلىق مۇكەممەللەشسەڭ، ئىنسانىيەت جەھەتى بويىچە، قۇللۇقۇڭ ئىچىدە بىر سۇلتانسەن. بىر پارچىلىقىڭ ئىچىدە بىر پۈتۈنلۈككە ئىگىسەن. كىچىكلىكىڭ ئىچىدە بىر ئالەمسەن. ھەمدە قەدىرسىزلىكىڭ ئىچىدە دەرىجىسى بەك چوڭ، ھوقۇق دائىرىسى بەك كەڭ بىر نازارەتچى بولۇپ، «مېنىڭ رەھىملىك رەببىم، دۇنيانى ماڭا بىر ئۆي، ئاي ۋە قۇياشنى ئۇ ئۆيۈمگە بىر چىراق، باھارنى بىر دەستە گۈل، يازنى بىر نىمەت داستىخىنى، ھايۋانلارنى بىر خىزمەتكار، ئۆسۈملۈكلەرنى ئۇ ئۆيۈمنىڭ چىرايلىق لازىمەتلىكلىرى قىلدى.» دېيەلەيسەن.

   خۇلاسە: سەن ئەگەر نەفىس ۋە شەيتاننىڭ سۆزىگە كىرسەڭ ئەسفەلە سافىلىنگە چۈشىسەن. ئەگەر ھەق ۋە قۇرئاننىڭ سۆزىنى ئاڭلىساڭ ئالايى ئىللىييىنگە چىقىپ كائىناتتا ئەھسەنى تەقۋىم ماقامىغا يۈكسەلگەن بولىسەن.

————————————————–

   ئەي ئىنسان! ئەگەر پەقەت ئۇنىڭغىلا قۇل بولساڭ، بارلىق مەۋجۇدات ئۈستىدە بىر مەرتىۋە قازىنىسەن. ئەگەر قۇلچىلىقتىن يۈز ئۆرىسەڭ، ئاجىز مەخلۇقاتلارغا پەس بىر قۇل بولۇپ قالىسەن. ئەگەر مەنمەنچىلىكىڭگە ۋە ئىقتىدارىڭغا ئىشىنىپ، تەۋەككۈل ۋە دۇئانى تاشلاپ، تەكەببۇر ۋە ئىسيان قىلىشقا چۈشسەڭ، ئۇ چاغدا ياخشىلىق ۋە ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈش جەھەتىدە ھەرە ۋە چۈمۈلىدىن تۆۋەن، ئۆمۈچۈك ۋە چىۋىندىنمۇ ئاجىز بولىسەن. يامانلىق ۋە بۇزۇش جەھەتىدە بولسا تاغدىنمۇ ئېغىر، ۋابادىنمۇ زىيانلىق بولىسەن.

   ئەي ئىنسان! سەندە ئىككى جەھەت بار. بىرىسى: ئىجاد (ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش)، بارلىق، ياخشىلىق، مۇسبەت ۋە ئىش–ھەرىكەت جەھەتىدۇر. يەنە بىرى: بۇزۇش، يوقلۇق، يامانلىق، مەنفى ۋە تەسىرگە ئۇچراش جەھەتىدۇر.

   بىرىنچى جەھەت ئېتىبارى بويىچە، ھەرە ۋە قۇشقاچتىن تۆۋەن، چىۋىن ۋە ئۆمۈچۈكتىن ئاجىزسەن. ئىككىنچى جەھەت ئېتىبارى بويىچە، تاغ، يەر، كۆكلەردىن ئاشىسەن، ئۇلار چېكىنگەن ۋە ئاجىزلىق كۆرسەتكەن بىر يۈكنى كۆتۈرىسەن، ئۇلاردىن تېخىمۇ كەڭ، تېخىمۇ چوڭ بىر دائىرىگە ئىگە بولىسەن. چۈنكى سەن ياخشىلىق ۋە ئىجاد قىلغان ۋاقىت، پەقەت تاقىتىڭ قەدەر، قولۇڭ يېتىشكىدەك دەرىجىدە، قۇۋۋىتىڭ يەتكىدەك مەرتىۋىدىلا ياخشىلىق ۋە ئىجاد قىلالايسەن. ئەگەر يامانلىق ۋە بۇزغۇنچىلىق قىلساڭ، ئۇ يامانلىقىڭ، بۇزغۇنچىلىقىڭ ھەسسىلەپ نەتىجە بېرىدۇ. مەسىلەن، كۇفۇر بىر يامانلىقتۇر، بىر بۇزغۇنچىلىقتۇر، ھەقىقەتنى يوققا چىقىرىشتۇر. لېكىن ئۇ بىرلا يامانلىق، پۈتۈن كائىناتتىكى ھەممە نەرسىنى ھاقارەتلەش، پۈتۈن ئىلاھىي ئىسىملارنى پەس كۆرۈش، پۈتۈن ئىنسانىيەتنى رەزىل كۆرۈش ھېساپلىنىدۇ. چۈنكى شۇ مەۋجۇداتلارنىڭ ئالى بىر دەرىجىسى، ئەھمىيەتلىك بىر ۋەزىپىسى باردۇر. يەنى ئۇلار رەببانىي خەت، سۇبھانىي^ ئەينەك، ئىلاھىي خىزمەتچىلەردۇر. كۇفۇر بولسا ئۇلارنى ئەينەك، ۋەزىپىدار ۋە مەنىدار بولۇش مەرتىۋىسىدىن چۈشۈرۈپ، بوشلۇق ۋە تاسادىپىيلىقنىڭ ئويۇنچۇقى بولۇش دەرىجىسىگە، يوقىلىش ۋە ئايرىلىشقا يۈز تۇتۇش بىلەن تېز بۇزۇلۇپ ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان ماددا دەرىجىسىگە، ئەھمىيەتسىزلىك، قىممەتسىزلىك، يوقلۇق دەرىجىسىگە ئېلىپ بېرىش بىلەن بىرگە، پۈتۈن كائىناتتا ۋە مەۋجۇداتلارنىڭ ئەينەكلىرىدە نەقىشلىرى، جىلۋىلىرى ۋە جاماللىرى كۆرۈنگەن ئىلاھىي ئىسىملارنى ئىنكار قىلىپ پەس كۆرسىتىدۇ. شۇنداقلا ئىنسانلىق دېيىلگەن ﷲنىڭ بارلىق مۇقەددەس ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىلىرىنى گۈزەل ھالدا ئېلان قىلغان(ياكى كۆرسەتكەن) ھىكمەت قەسىدىسىگە ئوخشاش، ھەمدە ئۆلمەس بىر دەرەخنىڭ پروگراممىلىرىنى ئىچىگە ئالغان ئۇرۇققا ئوخشاش ئوچۇق بىر قۇدرەت مۆجىزىسىنى، شۇنداقلا ئەڭ چوڭ بىر ئامانەتنى زىممىسىگە ئېلىش ئارقىلىق يەر، كۆك، تاغلاردىن ئۈستۈن كەلگەن ۋە پەرىشتىلەرگە نىسبەتەن ئۈستۈنلۈك قازانغان، زېمىندىكى خەلىپىلىك مەرتىۋىسىنىڭ ئىگىسىنى ئەڭ خار بىر فانىي ھايۋاندىن تېخىمۇ خار، تېخىمۇ زەئىپ، تېخىمۇ ئاجىز، تېخىمۇ مۇھتاج بىر دەرىجىگە ئاتىدۇ. ھەمدە مەنىسىز، قالايمىقان، تېز بۇزۇلىدىغان ئاددى بىر لەۋھە دەرىجىسىگە چۈشۈرىۋېتىدۇ.

  نەتىجە: يامانلىقنى خالىغان نەفىس، بۇزۇش ۋە يامانلىق جەھەتى بويىچە چەكسىز جىنايەت قىلالايدۇ. لېكىن ئىجاد ۋە ياخشىلىقتا ئىقتىدارى ناھايىتى ئاز ۋە چەكلىكتۇر. شۇنداق، بىر ئۆينى بىر كۈندە بۇزۇپ خاراپ قىلىدۇ، يۈز كۈندە ياسىيالمايدۇ.

  ئەگەر مەنمەنچىلىكنى تاشلىسا، ياخشىلىق ۋە ۋۇجۇتقا چىقىرىشنى ﷲدىن تىلىسە، يامانلىق، بۇزغۇنچىلىق ۋە نەفسىگە ئەگىشىشتىن ۋاز كەچسە، ئىستىغفار قىلىپ، دۇرۇس قۇل بولسا ئۇ چاغدا ﴿يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ﴾(فۇرقان:70) سىرىغا ئىگە قىلىدۇ. ئۇنىڭدىكى چەكسىز يامانلىق قابىلىيىتى، چەكسىز ياخشىلىق قابىلىيىتىگە ئالمىشىدۇ. ئەھسەنە تەقۋىم قىممىتىنى ئېلىپ، ئالايى ئىللىييىنگە چىقىدۇ.

  ئەي غافىل ئىنسان! جانابى ﷲنىڭ ئېھسان ۋە ئىنايىتىگە قارا: بىر گۇناھنى مىڭ يېزىش، ساۋاپنى بىر ياكى ھېچ يازماسلىق ئادالەت تۇرسىمۇ، بىر گۇناھنى بىر يازىدۇ، بىر ساۋاپنى ئون، بەزىدە يەتمىش، بەزىدە يەتتەيۈز، بەزىدە يەتتەمىڭ يازىدۇ. ھەم شۇ نۇقتىدىن چۈشەنكى، ئۇ دەھشەتلىك جەھەننەمگە كىرىش، قىلغان ئىشنىڭ جازاسىدۇر. ھەقىقىي ئادىللىقتىندۇر. لېكىن جەننەتكە كىرىش بولسا، چەكسىز ساخاۋەت ۋە مەرتلىكتىندۇر.

—————————————————————