بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

﴿ فَسُبْحَانَ اللّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ٭وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَمِنْ آيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ آيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَاخْتِلاَفُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭ وَ مِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ٭ وَمِنْ آيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَاْلاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ اْلاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّموَاتِ وَ اْلاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ اْلاَعْلَى فِى السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾

(سىلەر ئاخشامدا ۋە ئەتىگەندە اﷲ قا تەسبىھ ئېيتىڭلار [17]. ئاسمانلاردىكى، زېمىندىكى ھەمدۇسانا، كەچ ۋە پېشىن ۋاقىتلىرىدىكى ھەمدۇسانانىڭ ھەممىسى اﷲ قا خاستۇر [18]. اﷲ جانسىز نەرسىلەردىن جانلىق نەرسىلەرنى چىقىرىدۇ، جانلىق نەرسىلەردىن جانسىز نەرسىلەرنى چىقىرىدۇ، ئۆلگەن زېمىننى تىرىلدۈرىدۇ (يەنى قۇرغاق زېمىننى ئۆسۈملۈكلەر بىلەن كۆكەرتىدۇ)، سىلەرمۇ مۇشۇنداق تىرىلدۈرۈلىسىلەر [19]. اﷲ نىڭ سىلەرنى تۇپراقتىن ياراتقانلىقى، ئاندىن سىلەرنىڭ ئىنسان بولۇپ زېمىندا تارىلىپ يۈرۈشۈڭلار اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر [20]. ئاياللار بىلەن ئۇنسى – ئۈلپەت ئېلىشىڭلار ئۈچۈن (اﷲ نىڭ) ئۇلارنى سىلەرنىڭ ئۆز تىپىڭلاردىن ياراتقانلىقى، ئاراڭلاردا (يەنى ئەر – خوتۇن ئارىسىدا) مېھر ـ مۇھەببەت ئورناتقانلىقى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، پىكىر يۈرگۈزىدىغان قەۋم ئۈچۈن، شەك ـ شۈبھىسىزكى، بۇنىڭدا نۇرغۇن ئىبرەتلەر بار [21]. اﷲ نىڭ ئاسمانلارنى، زېمىننى ياراتقانلىقى، تىللىرىڭلارنىڭ، رەڭگىلىرىڭلارنىڭ خىلمۇخىل بولۇشى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، بۇنىڭدا بىلىملىك كىشىلەر ئۈچۈن ھەقىقەتەن نۇرغۇن ئالامەتلەر بار [22]. سىلەرنىڭ كېچىسى ۋە كۈندۈزى ئۇخلىشىڭلار، (كۈندۈزى) اﷲ نىڭ مەرھەمىتىدىن (رىزىق) تەلەپ قىلىپ (ھەرىكەتلىنىشىڭلار) اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، شەك ـ شۈبھىسىزكى، بۇنىڭدا ئاڭلايدىغان قەۋم ئۈچۈن نۇرغۇن ئىبرەتلەربار[23]. اﷲ نىڭ سىلەرگە چاقماقنى قورقۇنچ ۋە ئۈمىد قىلىپ كۆرسىتىشى، بۇلۇتتىن يامغۇر ياغدۇرۇپ ئۇنىڭ بىلەن ئۆلگەن زېمىننى تىرىلدۈرۈشى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، چۈشىنەلەيدىغان قەۋم ئۈچۈن بۇنىڭدا، شەك ـ شۈبھىسىزكى، نۇرغۇن ئىبرەتلەر بار [24]. اﷲ نىڭ ئاسمان زېمىننى ئۆز ئەمرى بىلەن (مۇئەللەق) تۇرغۇزۇشى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، ئاندىن اﷲ (قەبرىلەردە كۆمۈلۈپ ياتقان) سىلەرنى يەر ئاستىدىن چاقىرسا، دەرھال چىقىسىلەر [25]. ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى ھەممە اﷲ نىڭدۇر (يەنى اﷲ نىڭ مۈلكىدۇر، اﷲ نىڭ مەخلۇقاتىدۇر ۋە اﷲ نىڭ تەسەررۇپى ئاستىدىدۇر)، ھەممە اﷲ قا بويسۇنغۇچىدۇر [26]. مەخلۇقاتنى دەسلەپتە (يوقتىن) بار قىلىدىغان، ئاندىن ئۇنى (ئۆلگەندىن كېيىن) تىرىلىدۈرىدىغان اﷲ ئەنە شۇدۇر، ئۇ (يەنى مەخلۇقاتنى تىرىلدۈرۈش) اﷲ قا (ئۇنى دەسلەپتە يوقتىن بار قىلغانغا قارىغاندا) ئوڭايدۇر، ئاسمانلاردا ۋە زېمىندا ئەڭ ئالىي سۈپەت اﷲ قا خاستۇر، اﷲ غالىبتۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر[27] سۇرە رۇم:17-27)

  ئىمان دەرىجىلىرىنىڭ چەكسىز ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن بۇ ئۇلۇغ ساماۋىي ئايەتلەرنىڭ ۋە ھەشرنى^ ئىسپات قىلغان شۇ مۇقەددەس دەلىللەرنىڭ يۈكسەك بىر ھىكمىتى ۋە چوڭ بىر دەلىلى بۇ «توققۇزىنچى شۇئا»دا بايان قىلىنىدۇ.

  ﷲنىڭ گۈزەل بىر ئىنايىتىدۇركى، بۇنىڭدىن ئوتتۇز يىل بۇرۇن كونا سەئىد يازغان (تەفسىر مۇقەددىمىسى بولغان) «مۇھاكەمات» نامىدىكى ئەسەرنىڭ ئاخىرىدا:

  «ئىككىنچى مەقسەت: قۇرئاندىكى ھەشرگە ئىشارەت قىلغان ئىككى ئايەت بايان ۋە تەفسىر قىلىنىدۇ.

« نَخُو بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»

دەپ توختاپ قالغان. داۋامى يېزىلمىغان ئىدى. شەپقەتلىك ﷲقا ھەشرنىڭ دەلىل ۋە ئىشارەتلىرى سانىچە شۈكۈر ۋە ھەمدۇ–سانا بولسۇنكى، ئوتتۇز يىل كېيىن مۇۋەپپىقىيەت ئېھسان قىلدى. بۇنىڭدىن توققۇز–ئون يىل بۇرۇن ئۇ ئايەتنىڭ بىرىنچىسى بولغان:

﴿فَانْظُرْ اِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللّهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾

(ﷲ نىڭ رەھمىتىنىڭ نەتىجىلىرىگە قارىغىنكى، ئۇ زېمىننى ئۆلگەندىن كېيىن قانداق تىرىلدۈرىدۇ، شۈبھىسىزكى، اﷲ ھەقىقەتەن ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرگۈچىدۇر، اﷲ ھەممە نەرسىگە قادىردۇر [50]. سۇرە رۇم: 50)

  ئىلاھىي پەرمانىنىڭ ئىككى پارلاق ۋە ناھايىتى قۇۋۋەتلىك دەلىل ۋە تەفسىرلىرى بولغان «ئونىنچى سۆز» ۋە «يىگىرمە توققۇزىنچى سۆز»لەرنى ئىنئام قىلدى ۋە ئىنكارچى كاپىرلارنى بېسىقتۇردى. ھەمدە «ئاخىرەتكە ئىمان» ئاساسىنىڭ ھۇجۇم تەسىر قىلالماس ئۇ ئىككى مۇستەھكەم قەلئەسىدىن ئىككىنچى ئايەت بولغان يۇقىرىدا زىكىر قىلىنغان ئۇلۇغ ئايەتنىڭ تەفسىرىنى بۇ رىسالە بىلەن ئىھسان قىلدى. مانا بۇ «توققۇزىنچى شۇئا» مەزكۇر ئايەتلىرى بىلەن ئىشارەت قىلغان «توققۇز ئالىي ماقام» ۋە بىر ئەھمىيەتلىك «مۇقەددىمە»دىن ئىبارەتتۇر.

مۇقەددىمە

  ھەشر (ئاخىرەت) ئەقىدىسىنىڭ ناھايىتى كۆپ بولغان روھى پايدىلىرىدىن ۋە ھاياتىي نەتىجىلىرىدىن بىرلا ئومۇمىي نەتىجىنى يىغىنچاقلاپ بايان قىلىپ، ئىنسانىيەت ھاياتىدا، بولۇپمۇ ئىجتىمائىي ھاياتتا ئۇنىڭ قانچىلىك مۇھىم ۋە زۆرۈر ئىكەنلىكىنى ئىزھار قىلغان، ھەمدە بۇ «ھەشرگە ئىمان» ئەقىدىسىنىڭ ئىنتايىن كۆپ دەلىللىرىدىن ئومۇمىي بولغان بىرلا دەلىلنى يىغىنچاقلاپ كۆرسەتكەن ۋە ئۇ ئەقىدىنىڭ قانچىلىك ئوچۇق ۋە شۈبھىسىز دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى ئىپادە قىلغان «ئىككى نۇقتا»دۇر.

  بىرىنچى نۇقتا:

  ئاخىرەت ئەقىدىسى ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ۋە شەخسىي ھاياتىنىڭ ئاساسى ئۇلى ۋە بەخت–سائادەت ۋە كامالىتىنىڭ ئاساسلىرى ئىكەنلىكىنىڭ يۈزلەرچە دەلىللىرىدىن بىر ئۆلچەم تۈرىدە پەقەت تۆتىگە ئىشارەت قىلىمىز.

  بىرىنچى: ئىنسانىيەتنىڭ يېرىمىغا يېقىن قىسمىنى تەشكىل قىلغان كىچىك بالىلار، قورقۇشلىرىغا ۋە يىغىلىرىغا سەۋەب بولغان ئۆلۈم ۋە ۋاپاتلارغا قارشى پەقەت جەننەت پىكرى ئارقىلىقلا تاقابىل تۇرالايدۇ. ناھايىتى ئاجىز ۋە نازۇك جىسمىدا بىر مەنىۋى كۈچكە ئىگە بولالايدۇ. ھەر نەرسىدىن يىغلىغۇدەك دەرىجىدە چىدامسىز بولغان روھانىي تەبىئىتىدە ئۇ جەننەت پىكرى ئارقىلىق بىر ئۈمىدكە ئېرىشىپ، خۇشال كەيپىيات بىلەن ياشىيالايدۇ. مەسىلەن: جەننەت پىكرى بىلەن دەيدۇ: «مېنىڭ ئۇكام ياكى دوستۇم ئۆلۈپ كەتتى. جەننەتنىڭ بىر قۇشى بولدى، جەننەتتە سەيلە قىلىدۇ، بىزدىن تېخىمۇ ياخشىراق ياشايدۇ.» ئەگەر بۇ پىكىر بولمىسا، ئەتراپتىكى ئۆزىدەك بالىلارنىڭ ۋە چوڭلارنىڭ ھەر ۋاقىت كۆز ئالدىدىكى ئۆلۈملىرىنىڭ ئۇ ئاجىز بىچارىلەرنىڭ ئەندىشىلىك نەزەرلىرىگە چېلىقىشى بىلەن بەرداشلىق بېرىش كۈچى ۋە مەنىۋى قۇۋۋەتلىرى بىتچىت بولۇپ، كۆزلىرى بىلەن بىللە روھ، قەلب ۋە ئەقىلدەك بارلىق سېزىملىرىمۇ يىغلايتتى. يا مەيۈسلىنىپ مەنىۋى جەھەتتىن تۈگىشىپ كېتەتتى، يا ئەخمەق بىر بەختسىز ھايۋاندەك بولۇپ قالاتتى…

  ئىككىنچى دەلىل: ئىنسانىيەتنىڭ بىر جەھەتتىن يېرىمىنى تەشكىل قىلغان ياشانغانلاردا پەقەت ئاخىرەتلىك ھايات پىكرى ئارقىلىقلا ئۈزلۈكسىز يېقىنلاۋاتقان قەبىرنىڭ ۋەھىمىسىگە قارىتا بەرداشلىق بېرىش ھېسسى مەۋجۇت بولۇپ تۇرالايدۇ. ھەمدە بەكمۇ ئالاقىدار بولغان بۇ ھاياتلىرىنىڭ يېقىندا ئۆچۈشىگە ۋە سۆيگەن دۇنيالىرىنىڭ ئىشىكىنىڭ يېپىلىشىغا قارىتا بىر تەسەللى تاپالايدۇ. شۇنداقلا كىچىك بالىدەك بولۇپ قالغان نازۇك روھلىرىدا ۋە مىجەزلىرىدە ئۆلۈم ۋە ئايرىلىش پىكرىدىن پەيدا بولغان قايغۇلۇق ۋە دەھشەتلىك مەيۈسلۈككە قارىتا، پەقەتلا ئەبەدىي ھايات ئۈمىدى بىلەن تاقابىل تۇرالايدۇ. بولمىسا ئۇ شەپقەتكە لايىق مۆھتەرەملەر ۋە قەلبىي جەھەتتىن خاتىرجەملىككە ۋە راھەتلىككە بەكمۇ مۇھتاج بولغان ئۇ ئەندىشە ئىچىدىكى ئاتا–ئانىلار، شۇنداق بىر روھانىي قايغۇ ۋە قەلبىي ئازاپ تارتىشاتتىكى، بۇ دۇنيا ئۇلار ئۈچۈن زۇلمەتلىك زىندان، ھاياتمۇ قورقۇنچلۇق ئازاپ بولاتتى.

  ئۈچىنچى دەلىل: ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىنىڭ تۈۋرىكى بولغان ياشلارنىڭ كونترول قىلىش قىيىن بولغان ھېسسىياتلىرىنى، قىزىپ تۇرغان ھاۋايى نەفىسلىرىنى چەكتىن ئېشىپ ھەرىكەت قىلىشتىن، زۇلۇم ۋە بۇزغۇنچىلىققا سەۋەب بولۇپ قېلىشتىن توختاتقۇچى، ھەمدە شۇ ئارقىلىق ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ نورمال داۋام قىلىشىنى تەمىنلىگۈچى ئامىل، پەقەتلا جەھەننەم (دوزاخ) پىكرىدۇر. بولمىسا ئەگەردە جەھەننەم پىكرى بولمىغاندا «غالىپ كەلگەننىڭ ھەق» دەپ، ئۇ قېنى قىزىق تەلۋە ياشلار، ھەۋەسلىرىنىڭ ئارقىسىغا كىرىپ بىچارە ۋە ئاجىز كىشىلەر ئۈچۈن دۇنيانى جەھەننەمگە ئايلاندۇرغان بولاتتى. يۈكسەك ئىنسانىيەتنى ناھايىتى پەس بىر ھايۋانىيەتكە ئۆزگەرتىپ قويغان بولاتتى.

  تۆتىنچى دەلىل: ئىنسانىيەتنىڭ دۇنياۋى ھاياتىدا ئەڭ ئاساسلىق مەركەز ۋە ئەڭ مۇھىم يادرو بولغان ئائىلە ھاياتى دۇنياۋى بەخت–سائادەت ئۈچۈن بىر جەننەت، بىر پاناگاھ، بىر مۇھاپىزەتگاھتۇر. ھەركىمنىڭ ئۆيى ئۆزىنىڭ بىر كىچىك دۇنياسى ھېساپلىنىدۇ. ئۇ ئۆي ۋە ئائىلە ھاياتىنىڭ ھاياتى ۋە سائادىتى ئۆز–ئارا بولىدىغان سەمىمىي، چىن، ۋاپادارلارچە ھۆرمەت، ھەمدە ھەقىقىي، قىزغىن، پىداكارلارچە شەپقەت ئارقىلىقلا قولغا كېلىدۇ. بۇ سەمىمىي ۋە ھەقىقىي شەپقەت بولسا؛ ئەبەدىي بولىدىغان بىر دوستلۇق ئېڭى، دائىمىي بولىدىغان بىر يولداشلىق ئىشەنچىسى، مەڭگۈلۈك بولىدىغان بىللە بولۇش چۈشەنچىسى بىلەن، ھەمدە ھېساپسىز بىر زاماندا ۋە چەكسىز بىر ھاياتتا بىر–بىرى بىلەن بولغان ئاتىلىق، بالىلىق، تۇغقانلىق، دوستلۇق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ داۋاملىشىش پىكرى ۋە ئەقىدىسى بىلەن ئۇ ھۆرمەت ۋە شەپقەت ھەقىقىي بولالايدۇ.

  مەسىلەن دەيدۇ: «بۇ ئايالىم ئەبەدىي بىر ھاياتتا دائىملىق بىر ھايات رەپىقەمدۇر. ھازىر قېرىپ كۆرۈمسىز بولۇپ كەتكەن بولسىمۇ ھېچ ۋەقەسى يوق. چۈنكى ھامان كېلىدىغان بىر ئەبەدىي گۈزەللىكى بار. ئەنە شۇنداق دائىملىق بىر دوستلۇقنىڭ يۈز–خاتىرى ئۈچۈن ھەر قانداق پىداكارلىق ۋە مەرھەمەتنى ئايىمايمەن» دەپ، ئۇ ياشانغان ئايالىغا گۈزەل بىر ھۆر پەرىگە ئوخشاش مۇھەببەت بىلەن، شەپقەت بىلەن، مەرھەمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ. بولمىسا سىرتقى جەھەتتىكى بىر–ئىككى سائەتلىك بىللە بولۇشتىن كېيىن، ئەبەدىي بىر پىراق ۋە ئايرىلىشقا يۈز تۇتقان ئۇنداق يولداشلىق، ئەلۋەتتە بەكمۇ يۈزەكى، ۋاقىتلىق، ئاساسسىز، ھايۋانلاردا بولىدىغان ئۆز–ئارا مۇناسىۋەت مەنىسىدە، بىر–بىرىگە قارىتا ياسالما بىر شەپقەت ۋە سۈنئىي بىر ھۆرمەتنىلا نەتىجە بېرەلىشى مۇمكىن. نەتىجىدە ھايۋانلاردا بولغىنىدەك باشقا مەنپەئەتلەر ۋە باشقا غالىپ كەلگەن ھېسلار، ئۇ ھۆرمەت ۋە مەرھەمەتنى مەغلۇپ قىلىپ، ئۇ دۇنيا جەننىتىنى جەھەننەمگە ئايلاندۇرىدۇ.

  دېمەك، «ھەشرگە ئىمان»نىڭ يۈزلىگەن نەتىجىسىدىن بىرسى، ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىغا قارايدۇ. پەقەتلا بۇ خىل نەتىجىنىڭمۇ يۈزلىگەن جەھەتلىرىدىن ۋە پايدىلىرىدىن يۇقىرىدا بايان قىلىنغان تۆت دەلىلگە باشقىلىرىمۇ سېلىشتۇرۇلسا چۈشەنگىلى بولىدۇكى، ھەشر ھەقىقىتىنىڭ ئەمەلىيلىشىشى ۋە بولىشى، ئىنسانىيەتنىڭ يۈكسەك ھەقىقىتى ۋە ئومۇمىي ھاجەتلىرىنىڭ ئەمىلىيەت (بار) ئىكەنلىكى دەرىجىسىدە قەتئىيدۇر. بەلكى بۇ، ئىنساننىڭ ئاشقازىنىدىكى ئېھتىياجنىڭ بارلىقى، تاماقلارنىڭمۇ بار ئىكەنلىكىگە دەلىل ۋە گۇۋاھ بولىشىدىن تېخىمۇ ئېنىقتۇر. تېخىمۇ زىيادە ئۇنىڭ ۋۇجۇتقا چىقىشىنى بىلدۈرىدۇ.

  ئەگەر بۇ ھەشر ھەقىقىتىنىڭ نەتىجىلىرى ئىنسانىيەتتىن چىقسا، ئۇ بەكمۇ ئەھمىيەتلىك، يۈكسەك ۋە ھاياتدار بولغان ئىنسانىيەت ماھىيىتىنىڭ، مەينەت ۋە مىكروپ ئۇۋىسى بولۇپ كەتكەن سېسىق گۆشتەك بۇزۇلىدىغانلىقىنى ئىسپات قىلىدۇ. ئىنسانىيەتنىڭ باشقۇرىلىشى، ئەخلاق–پەزىلىتى ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەتلىرى بىلەن بەكمۇ ئالاقىدار بولغان جەمئىيەتشۇناسلار، سىياسىيونلار ۋە ئەخلاقشۇناسلارنىڭ سەمىدە بولسۇن. قېنى دەپ بېقىشسۇنكى، بۇ بوشلۇقنى نېمە بىلەن تولدۇرىشىدۇ؟ ۋە بۇ چوڭقۇر يارىلارنى نېمە بىلەن ساقايتىشىدۇ؟

  ئىككىنچى نۇقتا:

  ھەشر ھەقىقىتىنىڭ چەكسىز دەلىللىرى ئىچىدىن، باشقا ئىمان ئاساسلىرىنىڭ ئايرىم–ئايرىم ھالدا بۇنىڭغا (ھەشر ئاساسىغا) دەلىل بولۇشلىرىنىڭ خۇلاسىلىرىدىن چىققان بىر دەلىلنى ناھايىتى ئىخچام ھالدا بايان قىلىمىز. يەنى:

  ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە دەلىل بولغان بارلىق مۆجىزىلىرى، بارلىق پەيغەمبەرلىك دەلىللىرى ۋە ھەققانىيىتىنىڭ بارلىق پاكىتلىرى ھەممىسى بىرلىشىپ، ھەشر ھەقىقىتىگە شاھادەت قىلىپ ئىسپاتلايدۇ، چۈنكى بۇ زاتنىڭ پۈتۈن ھاياتىدىكى بارلىق دەۋالىرى، تەۋھىدتىن قالسا، ھەشر مەسىلىسىدە مەركەزلىشىدۇ. ھەمدە بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى كۆرسەتكەن ۋە تەستىق قىلدۇرغان بارلىق مۆجىزىلىرى ۋە دەلىللىرى يەنە شۇ ھەقىقەتكە شاھادەت قىلىدۇ (دەلىل بولىدۇ). شۇنداقلا «ۋەبى رۇسۇلىھى» (رەسۇللارغا ئىمان) كەلىمىسىدىن كەلگەن شاھادەتنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرغان «ۋەبى كۇتۇبىھى» (كىتابلارغا ئىمان) شاھادىتىمۇ يەنە شۇ ھەقىقەتكە شاھادەت قىلىدۇ. يەنى: باشتا قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ ھەققانىيىتىنى ئىسپات قىلغان پۈتۈن مۆجىزىلىرى، دەلىللىرى ۋە ھەقىقەتلىرى ھەشر ھەقىقىتىنىڭ چوقۇم بولىشىغا ۋە ئەمەلىيلىشىشىگە شاھادەت قىلىپ ئىسپات قىلىدۇ. چۈنكى قۇرئاننىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرىسى ھەشرگە ئائىتتۇر ۋە كۆپىنچە سۈرىلىرىنىڭ باشلىرىدا غايەت قۇۋۋەتلىك بولغان ھەشرگە ئائىت ئايەتلەر باردۇر. ھەمدە ئوچۇق ۋە ئىشارەتلىك شەكىلدە مىڭلارچە ئايىتى بىلەن شۇ ھەقىقەتنى خەۋەر بېرىدۇ، ئىسپات قىلىدۇ ۋە كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن:

﴿اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ اْلاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتَيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ﴾

(كۈننىڭ نۇرى ئۆچكەن چاغدا [1]، سۇرە تەكۋىر: 1)

(ئى ئىنسانلار! پەرۋەردىگارىڭلاردىن (يەنى ئازابىدىن) قورقۇڭلار، قىيامەتنىڭ زىلزىلىسى ھەقىقەتەن چوڭ ئىشتۇر. سۇرە ھەج: 1)

(زېمىن قاتتىق تەۋرىتىلگەندە [1]، سۇرە زەلزەلە: 1)

(ئاسمان يېرىلغان چاغدا [1]، سۇرە ئىنفىتار: 1)

(ئاسمان يېرىلغان [1]، سۇر ئىنشىقاق: 1)

(ئۇلار چوڭ بىر خەۋەر (يەنى قىيامەت توغرۇلۇق) سورىشىدۇ، سۇرە نەبە: 1)

(ئى مۇھەممەد!) ساڭا ھەقىقەتەن قىيامەتنىڭ خەۋىرى كەلدى [1]، سۇرە غاشىيە: 1)

گە ئوخشاش ئوتتۇز–قىرىق سۈرىلەرنىڭ باشلىرىدا ناھايىتى قەتئىيلىك بىلەن ھەشر ھەقىقىتىنىڭ كائىناتنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە زۆرۈر بىر ھەقىقىتى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش بىلەن بىرگە، باشقا ئايەتلەرمۇ ئۇ ھەقىقەتنىڭ تۈرلۈك–تۈرلۈك دەلىللىرىنى بايان قىلىپ قايىل قىلىدۇ. ئەجەبا بىرلا ئايەتنىڭ بىرلا ئىشارىتى، ئىسلامنىڭ كۆزىمىز ئالدىدىكى تۈرلۈك–تۈرلۈك ئىلمىي ھەقىقەتلىرىنى ۋە كائىناتنىڭ ماددى ھەقىقەتلىرىنى مېۋە بەرگەن بىر مۇقەددەس كىتابنىڭ شۇنداق دەلىل ۋە داۋالار ئارقىلىق قۇياشتەك ئېنىق ھالدا كۆرسەتكەن «ھەشرگە ئىمان» ئاساسىنىڭ ھەقىقەتسىز بولىشى خۇددى قۇياشنى ئىنكار قىلغاندەك، ھەتتا كائىناتنى يوققا چىقارغاندەك ھېچبىر جەھەتتە مۇمكىنچىلىكى بولمىغان، يۈز ھەسسە ئىمكانسىزلىق ۋە باتىللىق بولمامدۇ؟ ئەجەبا بىر سۇلتاننىڭ بىرلا ئىشارىتى يالغانغا چىقىپ قالماسلىق ئۈچۈن، بەزىدە بىر ئارمىيە ئۇنىڭ ئابرويىنى دەپ ھەرىكەتكە كېلىپ توقۇنۇش چىقىدۇ–يۇ، چەكسىز ئىززەت ئابرويلۇق ئۇ سۇلتاننىڭ مىڭلارچە سۆزلىرى، ۋەدىلىرى ۋە تەھدىتلىرىنى يالغانغا چىقىرىش ھېچ مۇمكىنمۇ؟ ۋە دېگەنلىرىنىڭ ھەقىقەتسىز بولىشىنىڭ ئىمكانىيىتى بارمۇ؟ ئەجەبا ئون ئۈچ ئەسىردە داۋاملىق ھالدا چەكسىز روھلارغا، ئەقىللەرگە، قەلبلەرگە، نەفىسلەرگە ھەق ۋە ھەقىقەت دائىرىسىدە ھۆكۈمىنى يۈرگۈزگەن، تەربىيەلىگەن، باشقۇرغان ئۇ شانلىق مەنىۋى سۇلتاننىڭ بىرلا ئىشارىتى مۇنداق بىر ھەقىقەتنى ئىسپات قىلىشقا يېتەرلىك تۇرۇقلۇق، مىڭلارچە ئىزاھاتلار بىلەن بۇ ھەشر ھەقىقىتىنى كۆرسىتىپ ئىسپات قىلىپ بەرسە، يەنىلا ئۇ ھەقىقەتنى تونۇمىغان ئەخمەق ئۈچۈن جەھەننەم ئازابى لايىق بولمامدۇ؟ ھەقىقىي ئادالەت بولغان بولمامدۇ؟

  پۈتۈن كېلەچەككە ۋە بارلىق زامانلارغا ھۆكۈمران بولغان قۇرئان، تەپسىلىي ئىزاھلار ۋە تەكرارلار ئارقىلىق بايان ۋە ئىسپات قىلغان ھەشر ھەقىقىتىنى، چەكلىك بىر زامانغا ۋە مۇئەييەن بىر دەۋرگە ھۆكۈم يۈرگۈزگەن ساماۋىي سەھىپىلەر^ ۋە مۇقەددەس كىتابلارنىڭمۇ ئۆز ئەسىر ۋە زامانلىرىغا يارىشا، ئۇ ھەشر ھەقىقىتىنى سۆزلەش بىلەن بىرلىكتە، تەپسىلاتسىز، پەردىلىك ۋە ئىخچام بىر شەكىلدە بايان قىلىشى، بىراق قۇۋۋەتلىك بىر تۈردە دەۋا ۋە ئىسپات قىلىشى، قۇرئاننىڭ ئۇ دەۋاسىنى مىڭلارچە ئىمزالار بىلەن تەستىق قىلىدۇ.

  «مۇناجات» رىسالىسىنىڭ ئاخىرىدا باشقا ئىمان ئاساسلىرىنىڭ، بولۇپمۇ «رۇسۇل» (پەيغەمبەرلەرگە) ۋە «كۇتۇب» (كىتابلارغا ئىمان) ئاساسلىرىنىڭ 

ا۪يمَانٌ بِالْيَوْمِ اْلآخِر

 (ئاخىرەتكە ئىمان)

ئاساسىغا بولغان شاھادىتىنى مۇناجات تەرىقىسىدە زىكىر قىلغان ئىدۇق، بەكمۇ قۇۋۋەتلىك تۈردە خۇلاسە قىلىنىپ بارلىق گۇمانلارنى يوقىتىپ تاشلايدىغان ئۇ يەردىكى ھەشر دەلىلى تېما مۇناسىۋىتى بىلەن بۇ يەردە يېزىلىدۇ. يەنى «مۇناجات»تا دېيىلگەنكى:

  «ئەي رەھىملىك رەببىم! پەيغەمبىرىمىز رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ تەلىمى ۋە قۇرئانى كەرىمنىڭ دەرسى بىلەن چۈشەندىمكى، قۇرئان ۋە رەسۇلى ئەكرەمىڭ باشلىق پۈتۈن مۇقەددەس كىتابلار ۋە پەيغەمبەرلەر، بۇ دۇنيادا ۋە ھەر تەرەپتە كۆرىنىۋاتقان ھەيۋەتلىك ۋە گۈزەل ئىسىملىرىڭنىڭ جىلۋىلىرىنىڭ تېخىمۇ پارلاق بىر شەكىلدە ئەبەدىلئەبەد داۋاملىشىدىغانلىقىغا شاھادەت؛ ھەمدە بۇ فانىي ئالەمدە كۆرىنىۋاتقان شەپقىتىڭنىڭ جىلۋىلىرى ۋە مىساللىرى بولغان ئىھسانلىرىڭنىڭ تېخىمۇ ئاجايىپ بىر شەكىلدە مەڭگۈلۈك بەخت–سائادەت ماكانىدا تۇراقلىق ھالدا داۋاملىشىدىغانلىقىغا شاھادەت؛ شۇنداقلا بۇ قىسقا دۇنيا ھاياتىدا ئۇلارنى زوقلىنىپ كۆرگەن ۋە مۇھەببەت بىلەن سۆيگەن ئاشىقلارنىڭ ئەبەدىي ئالەمدىمۇ بىللە ۋە جەم بولىدىغانلىقىغا ھەممىسى بىرلىكتە شاھادەت ۋە ئىشارەت قىلىشىدۇ.

  يۈزلەرچە ئېنىق مۆجىزىلىرى ۋە قەتئىي ئايەتلىرىگە تايىنىپ تۇرۇپ، رەسۇلى ئەكرەم ۋە قۇرئانى ھەكىمىڭ باشلىق پۈتۈن نۇرانى روھلار ئىگىلىرى بولغان پەيغەمبەرلەر، پۈتۈن مۇنەۋۋەر قەلبلەرنىڭ رەئىسلىرى بولغان ئەۋلىيالار، پۈتۈن چىۋەر ۋە نۇرلۇق ئەقىللەرنىڭ بېشى بولغان سىددىقىيىنلەر^، بارلىق ساماۋىي سەھىپىلىرىڭ ۋە مۇقەددەس كىتابلىرىڭدا سەن كۆپلىگەن تەكرارلار بىلەن قىلغان مىڭلارچە ۋەدە ۋە تەھدىتلىرىڭگە تايىنىپ تۇرۇپ، سېنىڭ قۇدرەت، رەھمەت (مەرھەمەت)، ئىنايەت (ياردەم)، ھىكمەت، ھەيۋەت ۋە گۈزەللىكتەك ئاخىرەتنى تەقەززا (كېرەك) قىلغان مۇقەددەس سۈپەتلىرىڭگە، كۆرسەتكەن پائالىيەتلىرىڭگە، ئۇلۇغلىقىڭغا ۋە سەلتەنىتىڭگە ئاساسلىنىپ، ھەمدە ئاخىرەتنىڭ شولا ۋە تامچىلىرىنى بىلدۈرگەن چەكسىز كەشپ ۋە مەنىۋى كۆرۈشلىرىگە، شۇنداقلا ئىلمەليەقىن ۋە ئەينەليەقىن دەرىجىسىدىكى ئېتىقاد ۋە ئىمانلىرىغا بىنائەن ئەبەدىي سائادەتنى ئىنسانلارغا خۇشخەۋەر بېرىشىۋاتىدۇ. زالالەت ئەھلى ئۈچۈن، جەھەننەم ۋە ھىدايەت ئەھلى ئۈچۈن جەننەت بار ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلىشىۋاتىدۇ. قۇۋۋەتلىك ئىمان بىلەن شاھادەت كەلتۈرىشىۋاتىدۇ.

  ئەي قادىر ۋە ھەكىم بولغان رەببىم! ئەي رەھمان ۋە رەھىم! ئەي ۋەدىسىدە سادىق بولغان ساخاۋەتلىك ﷲ! ئەي ئۇلۇغلۇق ۋە ھەيۋەت ئىگىسى بولغان قەھىرلىك ﷲ! بۇنچە سادىق دوستلىرىڭنى، بۇنچە ۋەدىلىرىڭنى ۋە بۇنچە سۈپەت ۋە پائالىيەتلىرىڭنى يالغانغا چىقىرىش، يوققا چىقىرىش، رۇبۇبىيەت^ سەلتەنىتىڭنىڭ (ئاخىرەتنىڭ بولىشىدىن ئىبارەت) قەتئىي ھالدىكى تەلىپىنى يالغان دەپ ئورۇندىماسلىق؛ سەن سۆيگەن ۋە ئۇلارمۇ سېنى تەستىق ۋە ساڭا ئىتائەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنى ساڭا سۆيدۈرگەن مەقبۇل بولغان چەكسىز قۇللىرىڭنىڭ ئاخىرەتكە قارىغان چەكسىز دۇئالىرىنى ۋە دەۋالىرىنى رەت قىلىش، ئاڭلىماسلىق؛ كۇفۇر ۋە ئىسيان بىلەن ۋە ساڭا ۋەدىدە تۇرماسلىق تۆھمىتىنى قىلىش بىلەن سېنىڭ ئەزەمىتىڭنى، بۈيۈكلىكىڭنى، ئۇلۇغلۇقىڭنى كەمسىتكەن، ھەمدە شەپقىتىڭنى رەنجىتكەن زالالەت ۋە كۇفۇر ئەھلىنىڭ ھەشرنى ئىنكار قىلىشلىرىنى تەستىق قىلىشتەك مەرھەمەتسىزلىكتىن يۈز مىڭلارچە ھەسسە مۇقەددەس، چەكسىز ھەسسە پاك ۋە ئالىيسەن. مۇنداق چەكسىز بىر زۇلۇمدىن ۋە چەكسىز يىرگىنچلىكتىن ئۇ چەكسىز ئادالىتىڭنى، چەكسىز گۈزەللىكىڭنى، چەكسىز رەھمىتىڭنى چەكسىز دەرىجىدە ئۇلۇغلايمىز.

   ھەمدە پۈتۈن قۇۋۋىتىمىز بىلەن ئىمان ئېيتىمىزكى، ئۇ يۈز مىڭلىغان سادىق ئەلچىلىرىڭ ۋە سەلتەنىتىڭنىڭ راستچىل دەۋەتچىلىرى بولغان پەيغەمبەرلەر، ئەسفىيالار^، ئەۋلىيالارنىڭ ھەققەليەقىن، ئەينەليەقىن ۋە ئىلمەليەقىن دەرىجىسىدە، سېنىڭ ئاخىرەتتىكى شەپقەت دەپىنىلىرىڭ ۋە ئېھسان خەزىنىلىرىڭگە، شۇنداقلا ئۇ سائادەت ماكانىدا تولۇق كۆرىنىدىغان ئىسىملىرىڭنىڭ ئاجايىپ گۈزەل جىلۋىلىرىگە بولغان شاھادەتلىرى ھەق ۋە ھەقىقەتتۇر، ئىشارەتلىرى توغرا ۋە ئۇيغۇندۇر، بىشارەتلىرى راست ۋە ئەمىلىيەتتۇر. ئۇلار پۈتۈن ھەقىقەتلەرنىڭ چىقىش نۇقتىسى، قۇياشى ۋە ھامىيسى بولغان «ھەق» ئىسمىڭنىڭ ئەڭ بۈيۈك بىر نۇرى بۇ ئۇلۇغ ھەشرھەقىقىتى ئىكەنلىكىگە ئىمان ئېيتىپ، سېنىڭ ئەمرىڭ بىلەن سېنىڭ قۇللىرىڭغا ھەق دائىرىسىدە دەرس بېرىۋاتىدۇ، ھەمدە مۇتلەق ھەقىقەت شەكلىدە تەلىم بېرىۋاتىدۇ. يا رەب! بۇلارنىڭ دەرس ۋە تەلىملىرىنىڭ ھەققى ئۈچۈن، بىزگە ۋە رىسالەئى نۇر تالىپلىرىغا مۇكەممەل ئىمان ۋە ھۆسنى خاتىمە^ نېسىپ قىل، ۋە بىزلەرگە ئۇلارنىڭ شاپائەتلىرىنى ئېھسان ئەيلە! ئامىن…»

  خۇددى قۇرئاننىڭ، بەلكى پۈتۈن ساماۋىي كىتابلارنىڭ ھەققانىيەتلىرىنى ئىسپات قىلغان بارلىق دەلىللەر ۋە پاكىتلار، شۇنداقلا ھەبىبۇللاھنىڭ (پەمغەمبىرىمىزنىڭ)، بەلكى پۈتۈن پەيغەمبەرلەرنىڭ پەيغەمبەرلىكلىرىنى ئىسپات قىلغان بارلىق مۆجىزىلەر ۋە دەلىللەر، ئۇلارنىڭ (كىتابلار ۋە پەيغەمبەرلەرنىڭ) ئەڭ بۈيۈك مۇددىئالىرى بولغان ئاخىرەتنىڭ بارلىقىغىمۇ دەلىل بولغىنىدەك؛ دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ۋاجىبۇل ۋۇجۇد^بولغان ﷲنىڭ بارلىقىغا ۋە بىرلىكىگە شاھادەت قىلغان كۆپلىگەن دەلىللەر ۋە پاكىتلار، رۇبۇبىيەت ۋە ئىلاھلىقنىڭ ئەڭ يۈكسەك بىر دەرىجىدە كۆرىنىدىغان سائادەت ماكانى بولغان ئەبەدىي ئالەمنىڭ بارلىقىغا ۋە بولىدىغانلىقىغىمۇ دەلىلدۇر. چۈنكى تۆۋەندە بايان ۋە ئىسپات قىلىنىدىغانلىقىدەك، ۋاجىبۇل ۋۇجۇد بولغان ﷲنىڭ ھەم بارلىقىنى، ھەم بارلىق سۈپەتلىرى، ھەم كۆپىنچە ئىسىملىرى، ھەم «رۇبۇبىيەت، ئىلاھلىق، مەرھەمەت، ئىنايەت، ھىكمەت، ئادالەت…»كە ئوخشىغان سۈپەت ۋە پائالىيەتلىرى ئىنتايىن قەتئىي بىر شەكىلدە مەڭگۈلۈك بىر ئالەم بولغان ئاخىرەتنى كېرەك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. مۇكاپات ۋە جازالار ئۈچۈن ھەشر ۋە نەشرنى^ تەلەپ قىلىدۇ.

  شۇنداق، مادەم ئەزەلىي ۋە ئەبەدىي بولغان بىر ﷲ بار، ئۇنداقتا ئەلۋەتتە ئىلاھلىق سەلتەنىتىنىڭ كۆرىنىشى ئۈچۈن ھەقىقىي ۋاستە بولغان مەڭگۈلۈك بىر ئاخىرەتمۇ باردۇر.

  ۋە مادەم بۇ كائىناتتا ۋە جانلىقلار دائىرىسىدە ئىنتايىن ھەشەمەتلىك، ھىكمەتلىك ۋە شەپقەتلىك بولغان مۇتلەق بىر رۇبۇبىيەت بار ۋە كۆرىۋاتىمىز. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ئۇ رۇبۇبىيەتنىڭ ھەشەمىتىنى چۆكۈشتىن، ھىكمىتىنى ئىسراپخورلۇقتىن ۋە شەپقىتىنى رەھىمسىزلىكتىن قۇتقازغان ئەبەدىي بىر سائادەت ماكانى بار ۋە كېلىدۇ.

  ۋە مادەم كۆز بىلەن كۆرۈنگەن بۇ چەكسىز ئىنئاملار، ئىھسانلار، ئىلتىپاتلار، ئىنايەتلەر، رەھمەتلەر غەيپ پەردىسى ئارقىسىدا رەھمان ۋە رەھىم بولغان ﷲنىڭ بارلىقىنى ئۆچمىگەن ئەقىللەرگە، ئۆلمىگەن قەلبلەرگە كۆرسىتىدۇ. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ئىنئامنى ساختىلىقتىن، ئىھساننى ئالدامچىلىقتىن، ئىنايەتنى ئاداۋەتتىن، رەھمەتنى ئازاپتىن، ئىلتىپاتنى ئاھانەتتىن قۇتقازغان، ھەمدە ئىھساننى ئىھسان قىلغان، نىئمەتنى نىئمەت قىلغان باقىي بىر ئالەمدە باقىي بىر ھايات بار، كېلىدۇ.

  ۋە مادەم باھار پەسلىدە زېمىننىڭ تار بېتىدە خاتاسىز ھالدا يۈز مىڭلارچە كىتابنى بىر–بىرى ئىچىدە يازغان بىر قۇدرەت «قەلىمى» كۆز ئالدىمىزدا توختىماستىن ئىشلەۋاتىدۇ. ئۇ قەلەم ئىگىسى يۈز مىڭلىغان قېتىم ۋەدە قىلغانكى: «بۇ تار يەردە بىر–بىرى ئىچىدە ئارىلاش يېزىلغان باھار كىتابىدىن تېخىمۇ قولاي ھالدا، كەڭ بىر يەردە گۈزەل ۋە ئۆلمەس بىر كىتابنى يازىمەن ۋە سىلەرگە ئوقۇتىمەن.» دەپ بارلىق پەرمانلىرىدا ئۇ كىتاب ھەققىدە بايان قىلغاندۇر. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ۋە ئەلۋەتتە ئاساسى يېزىلىپ بولغان ئۇ كىتابنىڭ ھەشر ۋە نەشر ئارقىلىق ئىزاھاتلىرىمۇ يېزىلىدۇ. ھەمدە ھەممىنىڭ ئەمەل دەپتەرلىرى ئۇنىڭغا قەيت قىلىنىدۇ.

  ۋە مادەم بۇ زېمىن، مەخلۇقاتىنىڭ كۆپلىكى بىلەن، ھەمدە داۋاملىق ئالمىشىپ تۇرغان يۈز مىڭلارچە خىلمۇ–خىل ھايات ۋە روھ ئىگىلىرىنىڭ ماكانى، مەنبەسى، فابرىكىسى كۆرگەزمىسى ۋە مەھشەرى بولۇش ئالاھىدىلىكى بىلەن بۇ كائىناتنىڭ يۈرىكى، مەركىزى، خۇلاسىسى، نەتىجىسى ۋە يارىتىلىش سەۋەبى بولۇش جەھەتتىن ناھايىتى چوڭ ئەھمىيىتى باردۇركى، كىچىكلىكى بىلەن بىللە چوڭ ئاسمان بىلەن تەڭ تۇتۇلۇپ، ساماۋىي پەرمانلاردا دائىم:

﴿رَبُّ السَّموَاتِ وَ اْلاَرْضِ﴾

(ساماۋات ۋە يەرنىڭ رەببى) دېيىلىدۇ.

  ھەمدە بۇ ماھىيەتتىكى زېمىننىڭ ھەر تەرىپىگە ھۆكۈم يۈرگۈزگەن؛ كۆپلىگەن مەخلۇقاتنى ئۆزىگە بويسۇندۇرۇپ ئەتراپىغا توپلىغان؛ كۆپلىگەن نەرسىلەرنى ئۆز ھەۋىسى ۋە ئېھتىياجلىرىنىڭ تەلىپى بويىچە ئاجايىپ گۈزەل ھالدا تەرتىپكە سېلىپ، كۆرسىتىپ ۋە زىننەتلەپ، ھەيران قالارلىق تۈرلەرنى كاتالوگدەك ئايرىم يەرلەردە توپلاپ بېزەش ئارقىلىق، پەقەتلا جىن ۋە ئىنساننىڭ نەزەرلىرى ئەمەس، بەلكى ئاسمان ئەھلىنىڭ ۋە كائىناتنىڭ دىققەت نەزەرلىرىنى ۋە ئالقىشلىرىنى، ھەمدە كائىنات ئىگىسىنىڭ ماختاش نەزىرىنى جەلپ قىلىش بىلەن ناھايىتى چوڭ بىر ئەھمىيەت ۋە قىممەتكە ئىگە بولغان؛ بۇ خۇسۇسىيەتلىرى بىلەن بىرگە، بۇ كائىناتنىڭ يارىتىلىش ھىكمىتى، يۈكسەك نەتىجىسى، قىممەتلىك مېۋىسى ۋە يەرنىڭ خەلىپىسى ئىكەنلىكىنى پەن–تېخنىكا ۋە ھۈنەر–سەنئەتلىرى ئارقىلىق كۆرسەتكەن؛ بۇ دۇنيالىق نۇقتىئىنەزەر بويىچە، ئالەمنىڭ ياراتقۇچىسىنىڭ مۆجىزىلىك سەنئەت ئەسەرلىرىنى ناھايىتى گۈزەل ھالدا كۆرسەتكەنلىكى، تەرتىپكە سالغانلىقى ئۈچۈن، ئىسيان ۋە كۇفۇرلىرى بولسىمۇ، يەنىلا دۇنيادا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ۋە ئازابى كېچىكتۈرۈلگەن؛ ھەمدە بۇ خىزمەتلىرى ئۈچۈن جازا بېرىلمەي مۇۋەپپىقىيەت كۆرىۋاتقان ئادەم نەسىللىرى (ئىنسانىيەت) بار.

  ئەنە بۇ ماھىيەتتىكى ئادەم نەسىللىرى يارىتىلىشىدىن بەكمۇ زەئىپ ۋە ئاجىزدۇر. بۇ چەكسىز ئاجىزلىقى ۋە چەكسىز ھاجەتمەنلىكى بىلەن بىرگە، چەكسىز ئېھتىياجلىرى ۋە ئەلەملىرى باردۇر. كۈچ–قۇۋۋىتى ۋە ئىختىيارلىرى ئەنە شۇنداق تامامەن يېتەرسىز تۇرۇقلۇق، چوڭ يەر شارىنى ئۇ ئىنسانغا كېرەكلىك ھەر تۈرلۈك لازىمەتلىكلەرگە خەزىنە، ھەر تۈرلۈك تائاملارغا ئامبار، ھەمدە ئۇنىڭغا ياقىدىغان ھەر تۈرلۈك ماللارغا دۇكان قىلىپ ياراتقان، چەكسىز قۇۋۋىتى، ھىكمىتى، شەپقىتى بولغان بىر باشقۇرغۇچى ﷲ باركى، شۇ تەرزدە ئىنسانىيەتكە قاراۋاتىدۇ، بېقىۋاتىدۇ، ھەر خالىغىنى بىلەن تەمىنلەۋاتىدۇ.

  مادەم ھەقىقىتى ئەنە شۇنداق بولغان رەب ئىنساننى سۆيىدۇ، ھەم ئۆزىنى ئىنسانغا سۆيدۈرىدۇ. ھەم ئۆزى باقىيدۇر، ھەم باقىي ئالەملىرى بار. ھەم ھەر ئىشقا ئادالەت بىلەن قارايدۇ ۋە ھەر ئىشنى ھىكمەتلىك قىلىدۇ. ھەم بۇ قىسقا دۇنيا ھاياتىدا ۋە بۇ قىسقىغىنە ئىنسانىيەت ئۆمرىدە، بۇ ۋاقىتلىق ۋە فانىي زېمىنغا ئۇ ئەزەلىي ھەكىم^ بولغان ﷲنىڭ سەلتەنەت ھەيۋىتى ۋە دائىمىي ھاكىمىيىتى سىغمايدۇ. شۇنداقلا كائىناتتىكى ئىنتىزامغا، ئادالەتكە ۋە مۇۋازىنەتلەرگە، گۈزەل يارىتىلىشقا مۇخالىپ بولغان ئىنسانىيەتنىڭ بەكمۇ چوڭ زۇلۇملىرى ۋە ئىسيانلىرى، ھەمدە ئۇنىڭغا نىمەت بىرىپ، شەپقەتلىك ھالدا باققان زاتقا قارىتا سادىر قىلغان ئاھانەتلىرى، ئىنكارلىرى، كۇفۇرلىرى جازاسىز قېلىپ، رەھىمسىز زالىملار راھەت بىلەن ھايات كەچۈرىشىدۇ. بىچارە زۇلۇمغا ئۇچرىغانلار بولسا، مۇشەققەتلەر ئىچىدە ئۆمۈرلىرىنى ئۆتكۈزىشىۋاتىدۇ. لېكىن ھەم ئۇ رەھىمسىز زالىملارنىڭ، ھەم ئۇ ئۈمىدسىز مەزلۇملارنىڭ پەرقسىز ھالدا ئوخشاشلا ئۆلۈپ يوقىلىپ، قايتا تىرىلمەسلىكلىرى پۈتۈن كائىناتتا ئالامەتلىرى كۆرۈنگەن شۇ مۇتلەق ئادالەت ھەقىقىتىگە پۈتۈنلەي زىتتۇر، مۇۋاپىق كەلمەيدۇ ۋە بۇنىڭغا ئۇ ئادالەت يول قويمايدۇ!

  ۋە مادەم كائىناتنىڭ ئىگىسى خۇددى كائىناتتىن زېمىننى، زېمىندىن ئىنساننى تاللاپ بەكمۇ چوڭ بىر دەرىجە ۋە بىر ئەھمىيەت بەرگىنىگە ئوخشاش، ئىنسانىيەتتىنمۇ رۇبۇبىيەت مەقسەتلىرىگە لايىقلىشىپ ئۆزلىرىنى ئىمان ۋە تەسلىم ئارقىلىق ئۇنىڭغا سۆيدۈرگەن ھەقىقىي ئىنسانلار بولغان پەيغەمبەرلەر، ئەۋلىيالار ۋە ئەسفىيالارنى تاللاپ ئۆزىگە دوست ۋە مۇخاتاپ (خىتاپ قىلىنغۇچى) قىلىپ، ئۇلارغا مۆجىزىلەر ۋە كارامەتلەر بىلەن ئىلتىپاتىنى، دۈشمەنلىرىگە ساماۋى كاچاتلار (جازالار) بىلەن ئازابىنى كۆرسىتىپ كەلدى. بۇ قىممەتلىك دوستلىرىدىنمۇ، ئۇلارنىڭ ئىمامى ۋە پەخرى بولغان مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنى تاللاپ، يەر شارىنىڭ مۇھىم بولغان يېرىم قىسمىنى، ئىنسانىيەتنىڭ مۇھىم بولغان بەشتىن بىرسىنى ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بېرى ئۇنىڭ نۇرى بىلەن نۇرلاندۇردى. خۇددى بۇ كائىنات ئۇنىڭ ئۈچۈن يارىتىلغاندەك، كائىناتنىڭ پۈتۈن غايىلىرى ئۇ ئارقىلىق، ئۇنىڭ دىنى ئارقىلىق، قۇرئانى ئارقىلىق كۆرۈندى. بەكمۇ قىممەتلىك ۋە مىليونلارچە يىل ياشاشقا لايىق چەكسىز خىزمەتلىرىنىڭ ھەقلىرىنى، چەكسىز بىر زاماندا ئېلىشقا تېگىشلىك ۋە لايىق تۇرسا، ناھايىتى مۇشەققەتلىك، جىھادلار ئىچىدە ئۆتكەن ئاران 63 يىلدەك قىسقىغىنە بىر ئۆمۈر بېرىلدى. ئەجەبا ئۇ زاتنىڭ پۈتۈن دوست–يېقىنلىرى بىلەن بىللە تىرىلمەسلىكىگە، ھازىرنىڭ ئۆزىدىمۇ روھانىي تىرىك ھالەتتە ۋە ھايات بولماسلىقىغا، ئەبەدىي يوقلۇققا كېتىشىگە ھېچبىر جەھەتتە، ھېچبىر ئېھتىمال، ھېچبىر مۇمكىنچىلىك، ھېچبىر ئۇيغۇنلۇق بارمۇ؟ ھاشا يۈز مىڭ قېتىم ھاشا ۋە كەللا!… شۇنداق پۈتۈن كائىنات ۋە ئالەمنىڭ ھەقىقىتى ئۇنىڭ تىرىلىشىنى دەۋا قىلىدۇ، كائىناتنىڭ ئىگىسىدىن ئۇنىڭ ھاياتىنى تەلەپ قىلىدۇ…

  ۋە مادەم يەتتىنچى شۇئا بولغان «ئايەتۇل كۇبرا»دا، ھەربىرى بىر تاغ قۇۋۋىتىدە بولغان ئوتتۇز ئۈچ پارچە دەلىل بۇ كائىناتنىڭ بىر قولدىن چىققانلىقىنى ۋە بىرلا زاتنىڭ مۈلكى ئىكەنلىكىنى ئىسپات قىلغان، ھەمدە ئۇ تېما ئىلاھىي كامالەتنىڭ ئاساسى بولغان ۋەھدەتنى^ ۋە ئەھەدىيەتنى^ ناھايىتى ئوچۇق ھالدا كۆرسەتكەندۇر. شۇنداق ۋەھدەت ۋە ئەھەدىيەت ئارقىلىق كائىناتتىكى بارلىق نەرسە ئۇ بىر بولغان چەكسىز كامالەتتىكى زاتنىڭ پەرمانبەردار ئەسكەرلىرى ۋە خىزمەتچىلىرى بولىدۇ. ئاخىرەتنىڭ كېلىشى بىلەن بولسا، ئۇنىڭ كامالىتى پەستلىكتىن، مۇتلەق ئادالىتى رەھىمسىزلەرچە زۇلۇمدىن، چەكسىز ھىكمىتى ئويۇنپەرەستلىكتىكى مەنىسىزلىكتىن، بەكمۇ كەڭ بولغان رەھمىتى كەيپلىك ئازاپلاشتىن، قۇدرەتلىك ئىززەت–شەرىپى خارلىقتىكى ئاجىزلىقتىن قۇتۇلىدۇ، پاك ۋە مۇقەددەس بولىدۇ.

  شۇڭا ئەلۋەتتە ۋە ئەلۋەتتە، شۈبھىسىزكى «ﷲقا ئىمان» ئاساسىنىڭ يۈزلەرچە مەسىلىلىرىدىن بۇ ئالتە «مادەم»لەردىكى ھەقىقەتلەرنىڭ تەقەززاسى بويىچە، يەنى زېمىننىڭ يۇقىرىدا ئېيتىلغان ئەھمىيىتى ۋە مەركەزلىكى، ئىنساننىڭ ئەھمىيىتى ۋە قەدىر–قىممەتلىرىنىڭ ھەق بولىشى ئۈچۈن؛ زېمىن ۋە ئىنساننىڭ ياراتقۇچىسى ۋە باشقۇرغۇچىسى بولغان ﷲنىڭ يۇقىرىقىدەك ئادالىتى، ھىكمىتى، رەھمىتى ۋە سەلتەنىتىنىڭ تۇراقلىق ھەقىقەت بولىشى ئۈچۈن؛ باقىي بولغان ﷲنىڭ ھەقىقىي دوستلىرى ۋە ئاشىقلىرىنىڭ ئەبەدىي يوقۇلۇشتىن قۇتۇلۇشلىرى ئۈچۈن؛ ھەمدە ئۇ دوستلارنىڭ ئەڭ بۈيۈكى ۋە ئەڭ قىممەتلىكى بولغان زات، پۈتۈن كائىناتنى مەمنۇن ۋە مىننەتدار قىلغان ئۇلۇغ خىزمەتلىرىنىڭ مۇكاپاتلىرىنى كۆرىشى ئۈچۈن؛ شۇنداقلا باقىي بولغان سۇلتاننىڭ كامالەتلىرى كەمچىلىك ۋە قۇسۇردىن، قۇدرىتى ئاجىزلىقتىن، ھىكمىتى بىمەنىلىكتىن، ئادالىتى زۇلۇمدىن ئايرىلىپ پاكلىنىش، ئاقلىنىش ئۈچۈن قىيامەت قايىم بولىدۇ، ھەشر ۋە نەشر مەيدانغا كېلىدۇ، مۇكاپات ۋە جازا مەيدانى ئېچىلىدۇ.

  ئەلھاسىل: مادەم ﷲ بار، ئۇنداقتا ئەلۋەتتە ئاخىرەتمۇ بار.

  ئىماننىڭ ئىماننىڭ مەزكۇر ئۈچ ئاساسى، ئۆزلىرىنى ئىسپاتلىغان بارلىق دەلىللىرى بىلەن بىللە ھەشرگە شاھادەت ۋە دەلىل بولغىنىدەك، ئوخشاشلا وَ بِمَلئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّهِ تَعَالَى (يەنى پەرىشتىلەرگە ۋە تەقدىرگە) بولغان ئىككى ئىمان ئاساسىمۇ ھەشرنى كۆرسىتىپ، باقىي بىر ئالەمنىڭ بولىدىغانلىقىغا قۇۋۋەتلىك بىر شەكىلدە شاھادەت قىلىدۇ ۋە دەلىل بولىدۇ. يەنى:

  پەرىشتىلەرنىڭ بارلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئىبادەت ۋەزىپىلىرىنى ئىسپات قىلغان بارلىق دەلىللەر، ھەمدە چەكسىز قېتىملار كۆرۈش ۋە سۆزلىشىشلەر، روھلار ئالىمىنىڭ، غەيپ ئالىمىنىڭ، ئەبەد ئالىمىنىڭ، ئاخىرەت ئالىمىنىڭ، ھەمدە كەلگۈسىدە جىن ۋە ئىنسانلار بىلەن تولدۇرۇلىدىغان سائادەت ماكانىنىڭ، جەننەت ۋە جەھەننەمنىڭ بارلىقىغا دەلالەت قىلىدۇ (دەلىل بولىدۇ). چۈنكى پەرىشتىلەر بۇ ئالەملەرنى ﷲنىڭ ئىزنى (رۇخسىتى) بىلەن كۆرەلەيدۇ ۋە كىرەلەيدۇ. ھەزرىتى جىبرىئىلدەك ئىنسانلار بىلەن كۆرۈشكەن ئۇلۇغ پەرىشتىلەر، بۇ سانالغان ئالەملەرنىڭ بارلىقىنى ۋە پەرىشتىلەر ئۇ يەردە كېزىدىغانلىقىنى ھەممىسى بىردەك خەۋەر بىرىشىدۇ. بىز كۆرمىگەن ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ بارلىقىنى، ئۇ يەردىن كەلگەنلەرنىڭ خەۋەرلىرى ئارقىلىق ئىشەنچ قىلىپ بىلگىنىمىزدەك، پەرىشتىلەرنىڭ يۈز تەۋاتۇر (شۈبھىسىز خەۋەر) قۇۋۋىتىدىكى خەۋەرلىرى ئارقىلىقمۇ باقىي ئالەمنىڭ، ئاخىرەت ماكانىنىڭ، جەننەت ۋە جەھەننەملەرنىڭ بارلىقىغا ئۇ خىل ئىشەنچ بىلەن ئېنىق ئىشىنىش كېرەكتۇر ۋە شۇنداق ئىمان ئېيتىمىز.

  «يىگىرمە ئالتىنچى سۆز» بولغان «تەقدىر رىسالىسى»دىكى «تەقدىرگە ئىمان» ئاساسىنى ئىسپات قىلغان بارلىق دەلىللەرمۇ ھەشرگە ۋە ھېساپ ئۈچۈن ھەركىمنىڭ ئەمەللىرى كۆرسىتىلىپ چوڭ مىزاندا تارتىلىدىغان كۈنگە دەلالەت قىلىدۇ.

  چۈنكى ھەر نەرسىنىڭ تەقدىرىنى كۆزىمىز ئالدىدا نىزام ۋە ئۆلچەم لەۋھەلىرىدە قەيت قىلىش، ھەربىر جانلىقنىڭ ھايات سەرگۈزەشتىسىنى ئەستە تۇتۇش سېزىمىدە، ئۇرۇقلاردا ۋە باشقا مىسالىي لەۋھەلەردە يېزىش، ھەمدە ھەر روھ ئىگىسىنىڭ، بولۇپمۇ ئىنسانلارنىڭ ئەمەل دەپتەرلىرىنى لەۋھۇل مەھفۇزلاردا^ يېزىش ۋە پۈتۈشتىن ئىبارەت بولغان ئەنە شۇنداق كەڭرى ۋە ھىكمەتلىك ھالدىكى تەقدىر، دىققەتلىك ھالدىكى قەيت ۋە يېزىپ ساقلاش، پەقەتلا ئەڭ چوڭ سوتتا ئومۇمىي بىر ھېساپ–كىتاب نەتىجىسىدىكى دائىمى بىر مۇكاپات ياكى جازالار ئۈچۈندۇر. بولمىسا ئۇ بەكمۇ كەڭرى شەكىلدىكى ۋە يىپىدىن–يىڭنىسىغىچە بولغان يېزىپ ساقلاشلار، تامامەن مەنىسىز ۋە پايدىسىز بولۇپ قالغان، ھىكمەتكە ۋە ھەقىقەتكە تامامەن زىت بولغان بولىدۇ. ۋە يەنە ھەشىر كەلمىسە، تەقدىر قەلىمى بىلەن يېزىلغان بۇ كائىنات كىتابىنىڭ بارلىق ھەقىقەتلىك مەنىلىرى بۇزۇلىدۇ. شۇڭا كەلمەسلىككە ھېچبىر ئېھتىمال يوقتۇر. بار بولسا ئۇ خىل ئېھتىمال بۇ كائىناتنى يوققا چىقارغاندەكلا بىر مۇمكىنسىزلىك، بەلكى بىر ئەخمىقانە جۆيلۈش ھېساپلىنىدۇ.

  خۇلاسە: ئىماننىڭ بەش ئاساسى بارلىق دەلىللىرى بىلەن يەنە بىر ئاساس بولغان ھەشر ۋە نەشرنىڭ بارلىقىغا ۋە بولىدىغانلىقىغا، ئاخىرەت ئالىمىنىڭ بارلىقىغا ۋە ئېچىلىشىغا دەلىل بولىدۇ ۋە شاھادەت قىلىپ تەلەپ قىلىدۇ.

  ھەشر ھەقىقىتىنىڭ بۈيۈكلىكىگە دەل مۇۋاپىق بولغان مانا شۇنداق بۈيۈك ۋە يىقىلماس تۈۋرۈكلەر ۋە دەلىللەر بولغانلىقى ئۈچۈندۇركى، قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرسى ھەشر ۋە ئاخىرەتنى تەشكىل قىلىدۇ. ھەمدە ئۇنى پۈتۈن ھەقىقەتلەرگە ئۇلتاش ۋە ئەڭ چوڭ ئاساس قىلىدۇ ۋە ھەر نەرسىنى ئۇنىڭ ئۈستىگە بىنا قىلىدۇ.

(مۇقەددىمە بۇ يەردە تۈگىدى.)

———————————————-

  ئىماننىڭ دۇئانى ئۆزىگە قەتئىي بىر ۋاستە سۈپىتىدە تەلەپ قىلىدىغانلىقى ۋە ئىنساننىڭ يارىتىلىشى دۇئانى شىددەت بىلەن خالىغىنىدەك، جانابى ھەقمۇ «دۇئايىڭلار بولمىسا نېمە ئەھمىيىتىڭلار بار؟» مەنىسىدە ﴿قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَاؤُكُمْ﴾(فۇرقان:77) دەپ پەرمان قىلىدۇ. ھەم ﴿اُدْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ ﴾(مۇئمىن:60) دەپ ئەمىر قىلىدۇ.

  ئەگەر دېسەڭ: كۆپ قېتىملاپ دۇئا قىلىمىز. قوبۇل بولمايۋاتىدۇ. ھالبۇكى «ئايەت ئومۇمىيدۇر. ھەر دۇئاغا جاۋاب بار» دەيدۇ. (قانداق چۈشىنىمىز؟)

جاۋاب: جاۋاب بېرىش باشقا، قوبۇل قىلىش باشقىدۇر. ھەر دۇئا ئۈچۈن جاۋاب بېرىش بار. لېكىن قوبۇل قىلىش ۋە خالىغىنىنىڭ ئۆزىنى بېرىش جانابى ﷲنىڭ ھىكمىتىگە باغلىقتۇر. مەسىلەن: كېسەل بىر بالا چاقىرىدۇ؛

ــ ئەي، دوختۇر، ماڭا قارا! دوختۇر:

ــ كەل، نېمە تىلىكىڭ بار؟ دەپ جاۋاب بېرىدۇ. بالا:

ــ شۇ دورىنى ماڭا بەر،– دەيدۇ.

  دوختۇر بولسا يا ئەينەن خالىغىنىنى بېرىدۇ ياكى ئۇنىڭ ئەھۋالىغا ئاساسەن ئۇنىڭدىنمۇ ياخشىراقىنى بېرىدۇ ۋە ياكى كېسىلىگە زىيانلىق ئىكەنلىكىنى بىلىپ ھېچ بەرمەيدۇ.

  جانابى ﷲ، چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى، ھازىرى نازىر(ھەر نەرسىنىڭ يېنىدا ۋە ھەر نەرسىنى كۆرۈپ تۇرغۇچى) بولغانلىقى ئۈچۈن قۇلىنىڭ دۇئاسىغا جاۋاب بېرىدۇ. يالغۇزلۇق ۋە ئىگىسىزلىك دەھشىتىگە چۈشكەنلەرنى ھوزۇرىغا ئېلىپ، جاۋاب بېرىش ئارقىلىق ئۇ دەھشەتنى يوق قىلىدۇ. لېكىن ئىنساننىڭ ھەۋاپەرەست ۋە ھەۋەسكار نەفسىنىڭ ھۆكۈمى بويىچە ئەمەس، بەلكى رەببانىي ھىكمىتىگە ئاساسەن يا خالىغىنىنىڭ ئۆزىنى ياكى تېخىمۇ ياخشىراقىنى بېرىدۇ ۋە ياكى ھېچ بەرمەيدۇ.

  شۇنداق، دۇئا بىر ئىبادەتتۇر. ئىبادەتنىڭ مېۋىسى بولسا ئاخىرەتتىدۇر. دۇنياۋى مەقسەتلەر بولسا، ئۇ دۇئا ۋە ئىبادەتنىڭ ۋاقىتلىرى ھېساپلىنىدۇ. ئۇ مەقسەتلەر، ئۇ ئىبادەتنىڭ غايىلىرى ئەمەس. مەسىلەن: يامغۇر نامىزى ۋە دۇئاسى بىر ئىبادەتتۇر. قۇرغاقچىلىق ئۇ ئىبادەتنىڭ ۋاقتىدۇر. لېكىن ئۇ ئىبادەت ۋە دۇئا يامغۇرنى كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئەمەس. ئەگەر پەقەتلا ئۇ نىيەت بىلەن بولسا ئۇ دۇئا ۋە ئىبادەت خالىس بولمىغانلىقتىن، قوبۇل قىلىنىشقا لايىق بولمايدۇ. قۇياشنىڭ پېتىشى شام نامىزىنىڭ ۋاقتى بولغىنىدەك، قۇياش ۋە ئاينىڭ تۇتۇلۇشلىرىمۇ كۇسۇف ۋە خۇسۇف نامازلىرى دېيىلگەن ئىككى مەخسۇس ئىبادەتنىڭ ۋاقىتلىرىدۇر. يەنى، كېچە ۋە كۈندۈزنىڭ نۇرانى ئايەتلىرىنىڭ نىقابلىنىشى ئىلاھىي بىر ئۇلۇغلۇقنى بىلدۈرۈشكە بىر سەۋەب بولغانلىقتىن، جانابى ﷲ قۇللىرىنى ئۇ ۋاقىتتا بىر ئىبادەتكە دەۋەت قىلىدۇ. دېمەك ئۇ ناماز (مۇنەججىم ھېسابى بىلەن ئېچىلىشى ۋە نەقەدەر داۋام قىلىشى بەلگىلىك بولغان) ئاي ۋە قۇياش تۇتۇلۇشلىرىنىڭ تۈگەپ، ئېچىلىشى ئۈچۈن ئەمەستۇر. دەل شۇنىڭدەك، قۇرغاقچىلىقمۇ يامغۇر نامىزىنىڭ ۋاقتىدۇر. بالا–مۇسىبەتلەرنىڭ بېسىۋىلىشى ۋە زىيانلىق نەرسىلەرنىڭ راھەتسىزلەندۈرىشى بەزى دۇئالارنىڭ مەخسۇس ۋاقىتلىرى بولۇپ، ئىنسان ئۇ ۋاقىتلاردا ئاجىزلىقىنى بىلىپ دۇئا بىلەن، تىلەك بىلەن ھەممىگە قادىر بولغان ﷲنىڭ دەرگاھىغا ئىلتىجا قىلىدۇ. ئەگەر دۇئا كۆپ قىلىنغان بولسىمۇ، مۈشكىلاتلار يوقالمىسا «دۇئا قوبۇل بولمىدى» دېيىلمەيدۇ. بەلكى «دۇئانىڭ ۋاقتى تۈگىمىدى» دېيىلىدۇ. ئەگەر جانابى ﷲ ئېھسان ۋە ئىنايىتى بىلەن بالالارنى يوق قىلسا نۇر ئۈستىگە نۇر، ئۇ چاغدا دۇئانىڭ ۋاقتى تۈگەيدۇ، قازا بولىدۇ (پۈتىدۇ).

  دېمەك، دۇئا ئىبادەتنىڭ ئىنچىكە بىر ھەقىقىتىدۇر.

  ئىبادەت بولسا خالىس ھالدا ﷲ ئۈچۈن بولىشى كېرەك. ئاجىزلىقنى كۆرسىتىپ دۇئا بىلەن ئۇنىڭغا ئىلتىجا قىلىش كېرەك. رۇبۇبىيىتىگە^* ئارىلاشماسلىق كېرەك. قانداق ئىش بېجىرىشىنى ئۇنىڭغا تاپشۇرۇش كېرەك. ھىكمىتىگە ئىشىنىپ، رەھمىتىنى تەنقىد قىلماسلىق كېرەك.

  شۇنداق، ھەقىقەتتە ئوچۇق ئايەتلەرنىڭ بايانى بىلەن تۇراقلىق بولغىنىدەك، بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ ھەر قايسىسى مەخسۇس تەسبىھلەر، خۇسۇسىي ئىبادەتلەر ۋە خاس سەجدىلەر قىلغاندەك، پۈتۈن كائىناتتىن (مەۋجۇداتتىن) ﷲ دەرگاھىغا يۆنەلگەن پەقەتلا بىر دۇئادۇر. بۇ يا قابىلىيەت تىلى ئارقىلىق قىلغان دۇئادۇر. (يەنى، بارلىق ئۆسۈملۈكلەر ۋە ھايۋانلارنىڭ ھەربىرى قابىلىيەت تىلى ئارقىلىق چەكسىز بەرىكەت ئىگىسى بولغان ﷲتىن بىر شەكىل تەلەپ قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئىسىملىرى ئۈچۈن مۇكەممەل ئەينەك بولۇشنى تىلەيدۇ.) ياكى يارىتىلىشتىكى ئېھتىياج تىلى ئارقىلىق قىلغان دۇئادۇر. (بارلىق جانلىقلارنىڭ ئىقتىدارلىرى يەتمىگەن زۆرۈرى ھاجەتلىرى ئۈچۈن قىلغان دۇئالىرى بولۇپ، ھەربىرى ئۇ ئېھتىياج تىلى ئارقىلىق چەكسىز ئېھسان ئىگىسى بولغان ﷲتىن ھاياتىنىڭ داۋامى ئۈچۈن رىزىققا ئوخشىغان بەزى نەرسىلەرنى تىلەيدۇ.) ۋە ياكى مەجبۇرىيەت تىلى ئارقىلىق قىلغان دۇئا بولۇپ، (قېيىنچىلىقتا قالغان ھەربىر جانلىق قاتتىق يالۋۇرۇش بىلەن دۇئا قىلىدۇ، يوشۇرۇن بىر قوغدىغۇچىسىغا ئىلتىجا قىلىدۇ، بەلكى رەھىملىك ياراتقۇچىسىغا يۈزلىنىدۇ.) بۇ ئۈچ تۈرلۈك دۇئا بىر توسالغۇ بولمىسا دائىم مەقبۇلدۇر.

  تۆتىنچى تۈرلۈك دۇئا ئەڭ مەشھۇر دۇئا بولۇپ، بىزنىڭ دۇئالىرىمىزدۇر. بۇمۇ ئىككى قىسىمدۇر.

  بىرى، ھەرىكەت ۋە ئەھۋالى بىلەن؛ يەنە بىرى، قەلب ۋە سۆزى بىلەن. مەسىلەن: سەۋەب قىلىش بىر خىل ھەرىكەت دۇئاسىدۇر. سەۋەبلەرنىڭ توپلىنىشى، نەتىجىنى پەيدا قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئەھۋال تىلى ئارقىلىق نەتىجىنى جانابى ﷲتىن خالاش ئۈچۈن، تەلەپ قىلىنغان بىر ھالەتنى شەكىللەندۈرۈشتۇر. مەسىلەن: يەر ھەيدىمەك رەھمەت خەزىنىسىنىڭ ئىشىكىنى قاقماقتۇر. بۇ خىل ھەرىكەت دۇئاسى چەكسىز ئېھسان ئىگىسى بولغان ﷲنىڭ ئىسىم ۋە سۈپەتلىرىگە يۆنەلگەنلىكتىن مۇتلەق كۆپچىلىكى قوبۇل بولىدۇ.

  ئىككىنچىسى، تىل ۋە قەلب بىلەن دۇئا قىلىشتۇر. قولى يېتىشمىگەن بىر قىسىم ئېھتىياجلىرىنى تىلەشتۇر. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم جەھەتى، ئەڭ ئېسىل غايىسى، ئەڭ تاتلىق مېۋىسى شۇدۇر: يەنى، دۇئا قىلغان كىشى چۈشىنىدۇكى، بىرىسى بار، ئۇنىڭ قەلب خاتىرىلىرىنى ئاڭلايدۇ. ھەر نەرسىگە قولى يېتىدۇ. ھەربىر ئارزۇسىنى بىجا كەلتۈرەلەيدۇ. ئاجىزلىقىغا مەرھەمەت، مۇھتاجلىقىغا ياردەم قىلىدۇ.

  ئەي ئاجىزلىقى ۋە مۇھتاجلىقى كۆپ بولغان ئىنسان! دۇئادەك رەھمەت خەزىنىسىنىڭ بىر ئاچقۇچى ۋە تۈگىمەس بىر قۇۋۋەتنىڭ سەۋەبى بولغان بىر ۋاستىنى قولدىن چۈشۈرمە، ئۇنىڭغا يېپىش، ئىنسانىيەتنىڭ ئالايى ئىللىييىنىگە چىق. بىر سۇلتاندەك پۈتۈن مەۋجۇداتنىڭ دۇئالىرىنى ئۆز دۇئايىڭ ئىچىگە ئال. كۆپ جەھەتلىك بىر قۇل ۋە ئومۇمىي بىر ۋەكىلدەك ﴿اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ دە، كائىنات مەۋجۇداتلىرى ئىچىدە ئەڭ مۇكەممەل ماقامدا بول!

———————————————–

  مۇھىم بىر سوئال: دەۋاتىسىلەركى: «مۇھەببەت ئىختىيارنىڭ قولىدا ئەمەس، يارىتىلىشتىن كەلگەن ئېھتىياج بويىچە لەززەتلىك تاماقلارنى سۆيىمەن. ئاتا–ئانا ۋە ئەۋلاتلىرىمنى سۆيىمەن. ھايات رەپىقەمنى سۆيىمەن. دوست–يېقىنلىرىمنى سۆيىمەن. پەيغەمبەر ۋە ئەۋلىيالارنى سۆيىمەن. باھارنى، گۈزەل نەرسىلەرنى سۆيىمەن. بۇلارنى قانداقمۇ سۆيمەي تۇرالايمەن؟ پۈتۈن بۇ مۇھەببەتلەرنى ﷲنىڭ زاتى ۋە ئىسىم–سۈپەتلىرىگە سەرپ قىلىش نېمە دېمەكتۇر؟

  جاۋاب: تۆت نۇقتىنى ئاڭلا:

  بىرىنچى نۇقتا: مۇھەببەت گەرچە ئىختىيارنىڭ قولىدا ئەمەس، لېكىن ئىختىيار ئارقىلىق مۇھەببەتنىڭ يۈزىنى، سۆيۈپ قالغان بىر نەرسىنىڭ ناچارلىقىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق ياكى مۇھەببەتكە ھەقىقىي لايىق بولغان بىرىگە پەقەتلا پەردىلىك ۋە كۆرسەتكۈچى ئەينەكلىك رولى بار ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق، مۇھەببەتنىڭ يۈزىنى لايىقىدا بولمىغان تەرەپتىن لايىقىدا بولغان تەرەپكە بۇراشقا بولىدۇ.

  ئىككىنچى نۇقتا: يۇقىرىدا سانىغان سۆيگەنلىرىڭنى «سۆيمە» دېمەيۋاتىمىز. بەلكى ئۇلارنى ﷲ نامىدىن ۋە ئۇنىڭغا مۇھەببەت نامىدىن سۆي دەۋاتىمىز. مەسىلەن، شېرىن تاماقلارنى، لەززەتلىك مېۋىلەرنى ﷲنىڭ ئېھسانى، رەھمانىررەھىمنىڭ ئىنئامى دەپ سۆيۈش «رەھمان» ۋە «نىمەت بەرگۈچى» بولغان ﷲنى سۆيۈشتۇر. ھەم ئۇ بىر مەنىۋى شۈكۈردۇر. شۇ مۇھەببەت پەقەتلا نەفىس نامىدىن ئەمەس، رەھمان نامىدىن بولىشى ئۈچۈن، شەرىئەت دائىرىسىدە تېپىپ قانائەت قىلىش، ھەمدە تەپەككۇر ۋە شۈكۈر قىلغان ھالدا يېيىش كېرەكتۇر.

  ئاتا–ئانىنى شەپقەت بىلەن قوراللاندۇرغان، سېنى ئۇلارنىڭ مەرھەمەتلىك قوللىرى ئارقىلىق ئۆستۈرگەن ئىلاھىي ھىكمەت ۋە رەھمەت نامىدىن ئۇلارغا بولغان ھۆرمەت ۋە مۇھەببەت، جانابى ﷲنى سۆيۈش ھېساپلىنىدۇ. ئۇ مۇھەببەت، ھۆرمەت، ۋە شەپقەت ﷲ ئۈچۈن بولىشىنىڭ ئالامىتى شۇدۇركى، ئۇلار قېرىغان، ساڭا ھېچبىر پايدىلىرى قالمىغان، ھەمدە سېنى زەخمەت ۋە قىيىنچىلىقلارغا سالغان ۋاقىتتا تېخىمۇ كۆپ مۇھەببەت، مەرھەمەت ۋە شەپقەت قىلىشتۇر.

﴿اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَا اَوْ كِلاَهُمَا

فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا اُفٍّ﴾

ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ، ﻳﺎ ﺋﯩﻜﻜﯩﻠﯩﺴﻰ ﺳﯧﻨﯩﯔ ﻗﻮﻝ ﺋﺎﺳﺘﯩﯖﺪﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﺎﺷﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﺴﺎ، ﺋﯘﻻﺭﻏﺎ ﺋﻮھوﻱ(ئوف) ﺩﯦﻤﯩﮕﯩﻦ (ﻳﻪﻧﻰ ﻣﺎﻻﻟﻠﯩﻘﻨﻰ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺷﯘﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺳﯚﺯﻧﯩﻤﯘ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﯩﻦ) (ئىسرا:23-24)

ئايىتىنىڭ پەرزەنتلەرنى بەش جەھەتتىن ھۆرمەت ۋە شەپقەتكە چاقىرىشى، قۇرئاننىڭ نەزىرىدە ئاتا–ئانىنىڭ ھوقۇقلىرى نەقەدەر ئەھمىيەتلىك ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇلارغا ھۆرمەتسىزلىكنىڭ نەقەدەر يامان ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئاتا (ھېچكىمنىڭ ئەمەس،) پەقەت بالىسىنىڭ ئۆزىدىن تېخىمۇ ياخشى بولىشىنى خالايدۇ. بالىمۇ ئاتىغا قارشى ھەق دەۋا قىلالمايدۇ. دېمەك، ئاتا–ئانا ۋە پەرزەنت ئوتتۇرىسىدا يارىتىلىشتىن قارشىلىشىشقا سەۋەب يوقتۇر. چۈنكى قارشىلىشىش، يا قىزغىنىش ياكى ھەسەتخورلۇقتىن كېلىدۇ. ئاتىدا بالىغا قارىتا بۇ خىل ھېسلار يوق. ياكى بولمىسا قارشىلىشىش ھەقسىزلىقتىن كېلىدۇ. بالىنىڭ ئاتىغا قارشى ھەق دەۋا قىلىشقا ھەققى يوق. ئاتىسىنى ھەقسىز كۆرسىمۇ، ئۇنىڭغا ئىسيان قىلالمايدۇ. دېمەك ئاتىغا ئىسيان قىلغان ۋە ئۇنى رەنجىتكەن ئىنسان، ئىنسان ئەمەس، بەلكى ھايۋاندۇر.

  پەرزەنتلىرىنى بولسا، ئۇلارنى چەكسىز شەپقەت ۋە ئىلتىپات ئىگىسى بولغان ﷲنىڭ ھەدىيەلىرى بولغانلىقتىن شەپقەت ۋە مەرھەمەت بىلەن سۆيۈش، ﷲنى سۆيۈش ھېساپلىنىدۇ. ئۇ سۆيۈشنىڭ ﷲ ئۈچۈن بولغانلىقىنى كۆرسەتكەن ئالامەت بولسا، ئۇلار ۋاپات قىلغاندا سەبىر بىلەن شۈكۈر قىلىشتۇر، مەيۈسلىنىپ پەريات قىلماسلىقتۇر. «ياراتقۇچىنىڭ مېنىڭ قارىشىمغا بەرگەن سۆيۈملۈك بىر مەخلۇقى ۋە بىر قۇلى ئىدى. ئەمدى ھىكمىتى تەلەپ قىلىپ مەندىن ئالدى ۋە تېخىمۇ ياخشى يەرگە ئېلىپ كەتتى. مېنىڭ ئۇ بەندىدە كۆرىنىشتىكى بىر ئۈلۈشۈم بار بولسا، ھەقىقىي بولغان مىڭ ئۈلۈش ئۇنىڭ ياراتقۇچىسىنىڭدۇر، ئەلھۇكمۇلىللاھ^» دەپ تەسلىم بولۇشتۇر.

  دوست–يېقىنلىرىنى بولسا، ئەگەر ئۇلار ئىمان ۋە سالىھ ئەمەللەر ئارقىلىق جانابى ھەقنىڭ دوستلىرى بولغان بولسا، ئەلھۇببۇفىللاھ (ﷲ ئۈچۈن سۆيۈش) سىرى بويىچە، ئۇ سۆيۈشمۇ ﷲنى سۆيۈش ھېساپلىنىدۇ. ھايات رەپىقەڭنى، ئىلاھىي رەھمەتنىڭ سۆيۈملۈك، نازۇك بىر ھەدىيەسى ئىكەنلىكى جەھەتىدىن سۆي ۋە مۇھەببەت كۆرسەت. بىراق تېز بۇزۇلىدىغان سىرتقى ھۆسنى–جامالىغا مۇھەببىتىڭنى باغلىما. بەلكى ئايالنىڭ مۇھەببەتكە ئەرزىيدىغان ئەڭ جەزبىلىك، ئەڭ تاتلىق گۈزەللىكى، ئايالغا خاس بولغان بىر خىل نازۇكلۇق، ئار–نۇمۇس ئىچىدىكى ئەدەپ–ئەخلاقىدىدۇر. ھەمدە ئەڭ قىممەتلىك ۋە ئەڭ شېرىن جامالى بولسا، يۈكسەك، سەمىمىي، نۇرانىي بولغان ھەقىقىي شەپقىتىدۇر. شۇ شەپقەت جەھەتتىكى جامالى ۋە ئەخلاق جەھەتتىكى گۈزەللىكى ھاياتىنىڭ ئاخىرىغا قەدەر داۋام قىلىپ تېخىمۇ ئارتىپ بارىدۇ. ھەمدە ئۇ ئاجىز ۋە نازۇك بولغان مەخلۇقنىڭ ھۆرمەتلىنىش ھوقۇقى، ئۇ مۇھەببەت ئارقىلىق مۇھاپىزەت قىلىنىدۇ. بولمىسا سىرتقى گۈزەللىكىدىن كېيىن مۇھەببەتكە ۋە ھۆرمەتكە ئەڭ مۇھتاج بولغان زامانىدا، ئۇ بىچارە ئۇ ھەققىنى يوقىتىدۇ.

  پەيغەمبەرلەر ۋە ئەۋلىيالارنى سۆيۈش، جانابى ﷲنىڭ مەقبۇل قۇللىرى بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ سۆيۈشمۇ ﷲنى سۆيۈشتۇر.

  ھاياتنى، جانابى ﷲنىڭ ئىنسانغا ۋە ساڭا بەرگەن ئەڭ قىممەتدار بولغان، باقىي بىر ھاياتقا ئېرىشتۈرىدىغان بىر سەرمايە ۋە بىر دەپىنە، ھەمدە مەڭگۈلۈك كامالەتنى نەتىجە بەرگۈزىدىغان ئەزا ۋە تۇيغۇلارنى ئىچىگە ئالغان بىر خەزىنە دەپ كۆرۈپ ئۇنى سۆيسە، مۇھاپىزەت قىلسا، شۇنداقلا ﷲ ئۈچۈن بولغان خىزمەتتە قوللانسا، ھاياتقا بولغان ئۇ خىل مۇھەببەتمۇ بىر جەھەتتىن ﷲقا بولغان مۇھەببەت بولىدۇ.

  شېرىن ۋە گۈزەل ياشلىقنى جانابى ﷲنىڭ شېرىن ۋە گۈزەل بىر نىمىتى دەپ بىلىپ قەدىرلەش، سۆيۈش ۋە ياخشى پايدىلىنىشمۇ شۈكۈر قىلغان ئاساستىكى، شەرىئەت دائىرىسى ئىچىدىكى بىر توغرا مۇھەببەتتۇر.

  باھارنى، جانابى ﷲنىڭ نۇرانىي ئىسىملىرىنىڭ ئەڭ كۆركەم ۋە گۈزەل نەقىشلىرىنىڭ سەھىپىسى ۋە چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى بولغان ياراتقۇچىنىڭ ھەيران قالارلىق سەنئەتلىرىنىڭ ئەڭ گۈزەل ۋە تەنتەنىلىك بىر سەنئەت كۆرگەزمىسى دەپ تەپەككۇر قىلغان ئاساستا سۆيۈش، جانابى ﷲنىڭ ئىسىملىرىنى سۆيۈشتۇر.

  دۇنيانى، ئاخىرەت ھوسۇلى ئۈچۈن ئېتىز، ئىلاھىي ئىسىملارنى كۆرسەتكۈچى ئەينەك، ھەمدە ﷲنىڭ مەنىدار خېتى ۋە ۋاقىتلىق مېھمانخانىسى دەپ سۆيۈش (نەفسى ئەممارە ئارىلاشماسلىق شەرتى بىلەن) ﷲنى سۆيۈش نامىدىن بولغان بولىدۇ.

  دېمەك، دۇنيانى ۋە ئۇنىڭ ئىچىدىكى مەخلۇقلارنى باشقا بىر مەنىنى ئىپادىلىگۈچى ھەرپلىك رولى بار دەپ سۆي. ئۆز ئىسمى بىلەن ئۆزىنى دەپ سۆيمە. يەنى «نېمە دېگەن گۈزەل يارىتىلغان!»دە، «نېمە دېگەن گۈزەل!» دېمە. قەلبىڭنىڭ ئىچىگە باشقا مۇھەببەتلەرنىڭ كىرىشىگە يول قويما. چۈنكى قەلبىڭنىڭ ئىچى، سەمەد بولغان ﷲنىڭ بىر ئەينىكى بولۇپ، ئۇنىڭغىلا مەخسۇستۇر. دېگىنكى:

اَللّهُمَّ ارْزُقْنَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَيْكَ

(ئى ئاللاھ، بىزگە ساڭا بولغان مۇھەببەتنى ۋە بىزنى ساڭا يېقىنلاشتۇرىدىغان نەرسىلەرگە بولغان مۇھەببەتنى نېسىپ قىل.)

  مانا بۇ يۇقىرىدا ساناپ ئۆتۈلگەن مۇھەببەتلەر، ئەگەر بۇ شەكىلدە بولسا، ھەم ئەلەمسىز بىر لەززەت بېرىدۇ، ھەم ئايرىلغاندىن كېيىن قايغۇ بەرمىگەنلىكتىن، بىر جەھەتتىن زاۋالى بولمىغان دائىمىي بىر ۋىسال (بىللە بولۇش) ھېسابلىنىدۇ. بۇ ھەم ﷲقا بولغان مۇھەببەتنى زىيادىلەشتۈرىدۇ. ھەم شەرىئەت دائىرىسى ئىچىدىكى بىر مۇھەببەتتۇر، ھەم ھەقىقىي لەززەت بولغان بىر شۈكۈردۇر، ھەم ھەقىقىي مۇھەببەت بولغان بىر تەپەككۇردۇر.

   مەسىلەن: ئالى بىر پادىشاھ (ھاشىيە)^*ساڭا بىر ئالمىنى ئېھسان قىلسا، ئۇ ئالمىغا ئىككى خىل مۇھەببەت ۋە ئۇنىڭدا ئىككى خىل لەززەت بولىدۇ. بىرى، ئالما ئالما بولغانلىقى ئۈچۈن سۆيۈلىدۇ. ئالمىغا مەخسۇس ۋە شۇ ئالمىچىلىك بىر لەززەت بار. بۇ خىل مۇھەببەت پادىشاھقا بولغان مۇھەببەت ئەمەستۇر، بەلكى ئۇنىڭ ھوزۇرىدا بۇ ئالمىنى ئاغزىغا سېلىپ يېگەن كىشى پادىشاھنى ئەمەس، ئەكسىچە ئالمىنى سۆيىدۇ ۋە نەفسىگە مۇھەببەت كۆرسىتىدۇ. بەزىدە بولىدۇكى، پادىشاھ ئۇ نەفىس ئۈچۈن بولغان مۇھەببەتنى ياقتۇرمايدۇ ۋە ئۇنىڭدىن نەپرەت قىلىدۇ. شۇنداقلا ئالما لەززىتىمۇ ئازدۇر. ھەمدە يوق بولۇپ ئايرىلىدۇ. ئالمىنى يېگەندىن كېيىن ئۇ لەززەتمۇ يوقىلىدۇ، بىر قايغۇ قالىدۇ.

  ئىككىنچى مۇھەببەت بولسا، ئالما ئىچىدىكى ئالما ئارقىلىق كۆرسىتىلگەن پادىشاھ ئىلتىپاتىدۇر. خۇددى ئۇ ئالما «پادىشاھ ئىلتىپاتىنىڭ نەمۇنىسى ۋە جىسىملاشقان ھالىتىدۇر.» دەپ قاراپ ئۇنى يۈرىكىگە قويغان كىشى، پادىشاھقا بولغان مۇھەببىتىنى ئىزھار قىلىدۇ. شاھانە ئىلتىپاتنىڭ غىلىپى بولغان ئۇ مېۋىدە شۇنداق بىر لەززەت باركى، مىڭ ئالما لەززىتىدىن تېخىمۇ ئۈستۈندۇر، ئەنە شۇ لەززەت شۈكۈرنىڭ.ئۆزىدۇر. شۇ مۇھەببەت پادىشاھقا قارىتا ئىھتىراملىق بىر مۇھەببەتتۇر. دەل مۇشۇ مىسالدەك، پۈتۈن نىمەتلەرگە، مېۋىلەرگە ئۆزلىرى ئۈچۈن مۇھەببەت كۆرسىتىلسە، پەقەتلا ماددى لەززەتلىرى بىلەنلا غاپىللارچە لەززەتلەنسە ئۇ مۇھەببەت نەفسانىيدۇر. ئۇ لەززەتلەرمۇ ۋاقىتلىق ۋە ئەلەملىكتۇر. ئەگەر جانابى ﷲنىڭ رەھمىتى ئىلتىپاتلىرى دەپ ۋە ئېھسانلىرىنىڭ مېۋىلىرى دەپ سۆيسە، ھەمدە ئۇ ئېھسان ۋە ئىلتىپاتلارنىڭ مەنىۋى دەرىجىلىرىنى ئالقىشلاش شەكلىدە ھەقىقىي ئىشتىھا بىلەن لەززەت ئالسا، ھەم مەنىۋى بىر شۈكۈردۇر، ھەم ئەلەمسىز بىر لەززەتتۇر.

  ئۈچىنچى نۇقتا: جانابى ﷲنىڭ ئىسىملىرىغا بولغان مۇھەببەتنىڭ دەرىجىلىرى بار. يۇقىرىدا بايان قىلغىنىمىزدەك، بەزىدە (يارىتىلغان سەنئەت) ئەسەرلىرىگە مۇھەببەت شەكلىدە ئۇ ئىلاھىي ئىسىملارنى سۆيىدۇ. بەزىدە ئۇ ئىسىملارنى ئىلاھىي كامالەتنىڭ نام–ئۈنۋانلىرى دەپ سۆيىدۇ. ۋە بەزىدە ئىنسان ماھىيىتىنىڭ مۇجەسسەملىك جەھەتى بىلەن، چەكسىز ئېھتىياجلىرى نەتىجىسىدە ئىسىملارغا مۇھتاج ۋە ئاشىق بولغانلىقتىن، بۇ ئېھتىياج بىلەنمۇ سۆيىدۇ. مەسىلەن، سەن شەپقەت كۆرسەتكەن ئۇرۇق–تۇغقان، يوقسۇل، ئاجىز ۋە ھاجەتمەن مەخلۇقلارغا قارىتا، ئۇلار ئاجىز ۋە ياردەمگە ئېھتىياجى بولغان ۋاقىتتا، بىرى كېلىپ، خالىغىنىڭدەك ئۇلارغا ياخشىلىق قىلسا، ئۇ زاتنىڭ «ئىنئام قىلغۇچى» ئۈنۋانى ۋە «كەرىم» ئىسمى ساڭا قانچىلىك ياقىدىغانلىقىنى ۋە ئۇ زاتنى ئۇ نام بىلەن قانچىلىك سۆيىدىغانلىقىڭ مەلۇم. شۇنىڭدەكلا، جانابى ﷲنىڭ پەقەتلا رەھمان ۋە رەھىم ئىسىملىرىنى ئويلاكى، سەن سۆيگەن ۋە شەپقەت كۆرسەتكەن پۈتۈن ئاتا–ئانا، ئەجداتلىرىڭنى، تۇغقان ۋە دوست–يېقىنلىرىڭنى دۇنيادا تۈرلۈك نىمەتلەر بىلەن، جەننەتتە خىلمۇ–خىل لەززەتلەر بىلەن تەمىنلەپ، ئۇ ئەبەدىي بەخت ئالىمىدە ئۇلارنى ساڭا كۆرسىتىپ، ئۆزۈڭنى ئۇلارغا كۆرسىتىش ئارقىلىق سېنى بەختلىك قىلىش نۇقتىئىنەزىرى بويىچە، ئۇ «رەھمان» ۋە «رەھىم» ئىسىملىرى نەقەدەر سۆيۈشكە لايىق ئىكەنلىكىنى، ھەمدە ئۇ ئىككى ئىسىمغا ئىنسان روھى نەقەدەر مۇھتاج ئىكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلالايسەن. شۇنداقلا

اَلْحَمْدُ لِلّهِ عَلَى رَحْمَانِيَّتِهِ وَ عَلَى رَحِيمِيَّتِهِ

جۈملىسى نەقەدەر ئورۇنلۇق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىسەن.

  ھەمدە سەن ئالاقىدارلىق كۆرسەتكەن، پەرىشانلىقلىرىدىن (سەن) قايغۇرغان بۇ دۇنيا سېنىڭ بىر خىل ئۆيۈڭدۇر. ئۇ ئۆيۈڭنىڭ ئىچىدىكى مەۋجۇداتلار، ئۇ ئۆيۈڭنىڭ ياخشى لازىمەتلىكلىرى ۋە زىننەتلىرىدۇر. ئەنە شۇ دۇنيادىكى ۋە ئىچىدىكى مەخلۇقاتلارنى چەكسىز بىر ھىكمەت بىلەن تەرتىپكە سېلىپ باشقۇرغان زاتنىڭ «ھەكىم» ۋە «مۇرەببى»^** ئىسمىغا، سېنىڭ روھىڭنىڭ قانچىلىك مۇھتاج، قانچىلىك ئاشىق ئىكەنلىكىنى دىققەت قىلساڭ چۈشىنىسەن. شۇنداقلا سەن ئالاقىدار بولغان ۋە ئايرىلىشى بىلەن قايغۇرغان ئىنسانلارنى، ئۇلارنىڭ ۋاپاتى ۋاقتىدا، يوقلۇق قاراڭغۇلىقىدىن قۇتقۇزۇپ، بۇ دۇنيادىن تېخىمۇ ئېسىل بىر يەرگە يەرلەشتۈرگەن بىر زاتنىڭ «ۋارىس، بائىس»^****ھەمدە «باقىي، كەرىم، مۇھيى، مۇھسىن»^** ئىسىملىرىغا روھىڭ قانچىلىك مۇھتاج ئىكەنلىكىنى دىققەت بىلەن قارىساڭ چۈشىنىسەن. ئىنساننىڭ ماھىيىتى يۈكسەك، يارىتىلىشى مۇجەسسەم بولغانلىقتىن مىڭلىغان تۈرلۈك ھاجەتلەر ئارقىلىق مىڭلىغان ئىلاھىي ئىسىملارغا ۋە ھەربىر ئىسىمنىڭ كۆپلىگەن مەرتىبىلىرىگە يارىتىلىشىدىن مۇھتاجدۇر. قاتمۇ–قات ئېھتىياج، ئىشتىياقتۇر. قاتمۇ–قات ئىشتىياق، مۇھەببەتتۇر. قاتمۇ–قات مۇھەببەت، ئاشىقلىقتۇر. روھنىڭ مۇكەممەللىكىگە قارىتا مۇھەببەت مەرتىۋىلىرى يۈكسىلىدۇ. مۇھەببەت مەرتىۋىلىرىمۇ، ئىسىم مەرتىۋىلىرىگە قارىتا ئۆسىدۇ. بارلىق ئىسىملارغا مۇھەببەتمۇ (چۈنكى ئۇ ئىسىملار جانابى ﷲنىڭ نام ۋە جىلۋىلىرى بولغانلىقتىن) ﷲنىڭ زاتىغا(ئۆزىگە) بولغان مۇھەببەتكە ئايلىنىدۇ. ھازىرچە ئۈلگە سۈپىتىدە مىڭلىغان ئىسىملاردىن پەقەت «ئادىل»، «ھەكەم»^*****، «ھەق» ۋە «رەھىم» ئىسىملىرىنىڭ مىڭلىغان مەرتىۋىلىرىدىن بىر مەرتىۋىنى بايان قىلىمىز. يەنى:

  ھىكمەت ۋە ئادالەت ئىچىدىكى «رەھمانىررەھىم» ۋە «ھەق» ئىسىملىرىنى چوڭ بىر دائىرىدە كۆرۈشنى خالىساڭ شۇ مىسالغا قارا.

  مەسىلەن: بىر ئارمىيىدە تۆت يۈز مىڭ تۈرلۈك گۇرۇپپىلار بار دېسەك، ھەر بىر گۇرۇپپىنىڭ ياقتۇرىدىغان كىيىملىرى باشقا، خالىغان رىزىقلىرى باشقا، ئەپچىل قوراللىرى باشقا، داۋا بولىدىغان دورىلىرى باشقىدۇر. پۈتۈن ئۇ تۆت يۈز مىڭ گۇرۇپپا ئارىلاشقان بىر ھالەتتە بولسىمۇ، بىر مىسىلسىز پادىشاھ ئاجايىپ شەپقەت ۋە مەرھىمىتى بىلەن، ھەيران قالارلىق ئىقتىدارى، مۆجىزىلىك ئىلىمى ۋە كەڭ نەزىرى بىلەن، پەۋقۇلئاددە ئادالەت ۋە ھىكمىتى بىلەن، ئۇلاردىن ھېچبىرىنى ئۇنۇتماستىن، تەمتىرەپ قالماستىن، ئۇلارنىڭ پۈتۈن باشقا–باشقا ئۆزلىرىگە لايىق كىيىم، تاماق، دورا ۋە قوراللىرىنى ياردەمچىسىز ھالدا ئۆز قولى ئارقىلىق بەرسە، ئۇ زاتنىڭ نەقەدەر كۈچلۈك، شەپقەتلىك، ئادىل، ئىلتىپاتكار بىر پادىشاھ ئىكەنلىكىنى چۈشىنىسەن. چۈنكى بىر پولكتا ئون مىللەتتىن ئەسكەر بولسا، ئۇلارنى باشقا–باشقا كېيىندۈرۈش، قوراللاندۇرۇش قولايسىز بولغانلىقتىن، قايسى مىللەت بولىشىدىن قەتئىينەزەر بىر خىل تەمىنلەندۈرۈلىدۇ.

  مانا بۇ مىسالدەك، جانابى ﷲنىڭ ئادالەت ۋە ھىكمەت ئىچىدىكى «ھەق» ۋە «رەھمانىررەھىم» ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىسىنى كۆرۈشنى خالىساڭ، باھار پەسلىدە، زېمىن يۈزىدە چېدىرلىرى قۇرۇلغان ھەشەمەتلىك تۆت يۈز مىڭ مىللەتتىن تەركىپ تاپقان ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانات ئارمىيىسىگە قاراكى، پۈتۈن ئۇ مىللەتلەر ئۇ گۇرۇپپىلار بىر– بىرى ئىچىدە بولۇش بىلەن بىرگە، ھەربىرسىنىڭ كىيىمى باشقا، قورالى باشقا، ھايات شەكلى باشقا، قابىلىيىتى باشقا، ھايات ۋەزىپىسىدىن بوشىنىش ۋاقتى باشقا بولسىمۇ، ھەمدە ئۇ ھاجەتلىرىنى قاندۇرغىدەك كۈچى ۋە تەلەپلىرىنى سورىغىدەك تىللىرى بولمىسىمۇ، ئۆلچەم ۋە تەرتىپ ئىچىدە بولغان، ھىكمەت ۋە ئادالەت دائىرىسىدىكى «ھەق»، «رەھمان»، «رەززاق»، «رەھىم»، «كەرىم» ئىسىملىرىنى كۆزەت، كۆر. نە قەدەر دەرىجىدە ھېچبىرىنى ئۇنۇتماستىن، تەمتىرەپ قالماستىن، ئالماشتۇرۇپ قويماستىن باقىدىغانلىقىنى، قارايدىغانلىقىنى، باشقۇرىدىغانلىقىنى بىل.

  ئەنە شۇنداق ھەيران قالارلىق، ئىنتايىن كەڭ دائىرە ئىچىدىكى بىر تەرتىپ ۋە ئۆلچەم بىلەن قىلىنىۋاتقان بۇ ئىشقا باشقىلىرىنىڭ قوللىرى ئارىلىشالامدۇ؟ ۋاھىدى ئەھەد^***** ۋە ھەكىمى مۇتلەق*******، ھەممىگە قادىر بولغان ﷲدىن باشقا بۇ سەنئەتكە، بۇ كونترولغا ۋە بۇ رۇبۇبىيەتكە قايسى نەرسە قولىنى ئۇزىتالايدۇ؟ قايسى سەۋەب ئارىلىشالايدۇ؟!

  تۆتىنچى نۇقتا: دەۋاتىسەنكى: «مېنىڭ تاماقلارغا، نەفسىمگە، ئايالىمغا، ئاتا–ئانامغا، بالىلىرىمغا، دوست–يېقىنلىرىمغا، ئەۋلىيالارغا، پەيغەمبەرلەرگە، ئېسىل نەرسىلەرگە، باھارغا، دۇنياغا بولغان تۈرلۈك مۇھەببەتلىرىم، قۇرئاننىڭ ئەمىر قىلىشى بويىچە بولسا، نەتىجىلىرى ۋە پايدىلىرى قانداق بولىدۇ؟

  جاۋاب: بارلىق نەتىجىلەرنى بايان قىلىش ئۈچۈن چوڭ بىر كىتاب يېزىش توغرا كېلىدۇ. ھازىر قىسقىچە بىر–ئىككى نەتىجىگە ئىشارەت قىلىمىز. باشتا دۇنيادىكى، كېيىن ئاخىرەتتە كۆرسىتىلىدىغان نەتىجىلىرى بايان قىلىنىدۇ. يەنى:

يۇقىرىدا بايان قىلغىنىمىزدەك، ئەھلى غەپلەت ۋە ئەھلى دۇنيالارنىڭ^****** پىكرى بويىچە ۋە نەفىس نامىدىن بولغان مۇھەببەتلەرنىڭ دۇنيادا بالالالىرى، ئەلەملىرى، مۇشەققەتلىرى كۆپتۇر. خۇشاللىقى، لەززەتلىرى، راھەتلىرى ئازدۇر.

  مەسىلەن: شەپقەت ئاجىزلىق سەۋەبلىك ئەلەملىك بىر بالا بولىدۇ. مۇھەببەت ئايرىلىش سەۋەبلىك ئىزتىراپلىق بىر ئازاپ بولىدۇ. لەززەت يوقىلىش سەۋەبلىك زەھەرلىك بىر شەربەت بولىدۇ. ئاخىرەتتە بولسا، ﷲ نامىدىن بوللمىغانلىقى ئۈچۈن يا پايدىسىزدۇر، يا ئازاپتۇر (ئەگەر ھارامغا كىرگەن بولسا).

سوئال: پەيغەمبەر ۋە ئەۋلىيالارغا قارىتا بولغان مۇھەببەت قانداق پايدىسىز قالىدۇ؟

  جاۋاب: خرىستىئانلارنىڭ ئىيسا ئەلەيھىسسالامغا، رافىزىيلەرنىڭ^******* ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا بولغان مۇھەببەتلىرى پايدىسىز قالغاندەك…

   ئەگەر مۇھەببەتلەر قۇرئاننىڭ دېگىنى بويىچە، ﷲ نامىدىن، ئۇنى سۆيۈش نامىدىن بولسا، ئۇ چاغدا ھەم دۇنيادا، ھەم ئاخىرەتتە ئېسىل نەتىجىلىرى بار.

   دۇنيادا بولسا، مېزىلىك تاماقلارغا، لەززەتلىك مېۋىلەرگە بولغان مۇھەببىتىڭ، ئەلەمسىز بىر نىمەت بولۇش بىلەن بىرگە، ھەم شۈكۈر ھەم لەززەتتۇر.

  نەفسىڭگە بولغان مۇھەببەت بولسا، ئۇنىڭغا ئىچ ئاغرىتىش، تەربىيىلەش، زىيانلىق نەرسىلەردىن چەكلەشتۇر. ئۇ ۋاقىت نەفىس ساڭا مىنمەيدۇ. سېنى ھاۋايى ھەۋەسكە ئەسىر قىلالمايدۇ، بەلكى سەن نەفسىڭگە مىنىسەن. ئۇنى ھاۋايى ھەۋىسىگە ئەمەس، توغرا ۋە ياخشى يولغا باشلايسەن.

  ھايات رەپىقەڭگە بولغان مۇھەببىتىڭ، گۈزەل ئەخلاقىغا، شەپقەتلىك خىسلىتىگە، ھەمدە بىر رەھمەت ھەدىيەسى بولغانلىقىغا قاراپ قۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا سەمىمىي مۇھەببەت ۋە مەرھەمەت كۆرسىتىسەن. ئىككىڭلار قېرىغاندىمۇ بۇلار زىيادىلىشىدۇ. بولمىسا،چىراينىڭ گۈزەللىكىگە بولغان نەفسانى مۇھەببەت بولسا، ئۇ خىل مۇھەببەت تېز بۇزۇلىدۇ. ئارىلىرىدىكى ياخشى ئالاقىدارلىقمۇ بۇزۇلىدۇ.

  ئاتا–ئانىغا بولغان مۇھەببىتىڭ، جانابى ﷲ نامىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن، ھەم بىر ئىبادەت بولۇش بىلەن بىرگە، ھەم ئۇلار قېرىغاندا، ھۆرمەت ۋە مۇھەببىتىڭنى ئارتتۇرىسەن. ئەڭ ئالىيجاناب بىر ھېس ۋە قىزغىن بىر مەرتلىك بىلەن ئۇلارغا خىزمەت قىلىش، ئۇلارنىڭ ئۆمۈرلىرىنىڭ ئۇزۇن بولىشىنى ئارزۇ قىلىپ دۇئا قىلىش، «ئۇلارنىڭ يۈزىدىن تېخىمۇ كۆپ ساۋاپ تاپاي» دەپ، سەمىمىي ھۆرمەت بىلەن ئۇلارنىڭ قولىنى سۆيۈش، ئەمەلىيەتتە يۈكسەك بىر روھانى لەززەتتۇر. بولمىسا ئۇ مۇھەببەت، نەفسانى شەكىلدە، دۇنيا ئېتىبارى بىلەن بولسا، ئۇلار قېرىغان ۋە ساڭا يۈك بولىدىغان بىر ھالغا كىرگەن ۋاقىتتا، ئەڭ يامان ۋە ئەڭ پەس بىر ھېس بىلەن ئۇلارنى ياقتۇرماي تۆۋەن كۆرۈش، سېنىڭ ھاياتىڭغا سەۋەب بولغان ئۇ مۆھتىرەم زاتلارنىڭ ئۆلۈملىرىنى ئارزۇ قىلىشتەك ئەھۋاللار ۋەھشى، قايغۇلۇق، روھانى بىر ئەلەملەرگە سەۋەبتۇر.

   پەرزەنتلىرىڭگە بولغان مۇھەببەت بولسا، يەنى جانابى ﷲنىڭ سېنىڭ قارىشىڭغا، تەربىيەڭگە ئامانەت قىلغان سۆيۈملۈك، يېقىملىق ئۇ مەخلۇقلارغا مۇھەببەت بولسا، بەكمۇ لەززەتلىك بىر مۇھەببەت ۋە بىر نىمەتتۇر. بىر بالاغا دۇچار بولسىمۇ، ئوشۇقچە ئەلەم تارتمايسەن. ۋاپاتلىرى بىلەنمۇ مەيۈس ھالدا پەريات چەكمەيسەن. يۇقىرىدا دېيىلگىنىدەك، ئۇلارنىڭ ياراتقۇچىسى ھەم چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى، ھەم چەكسىز شەپقەت ئىگىسى بولغانلىقتىن، «ئۇلار ئۈچۈن بۇ ئۆلۈم بىر سائادەتتۇر» دەيسەن. ئۇلارنى ساڭا بەرگەن زاتنىڭ رەھمىتىنى ئويلايسەن. ئايرىلىش ئەلىمىدىن قۇتۇلىسەن.

  دوست–يېقىنلىرىڭغا بولغان مۇھەببەت بولسا، ﷲ ئۈچۈن بولغانلىقتىن، ئۇلارنىڭ ئايرىلىشلىرى، ھەتتا ئۆلۈشلىرى، سۆھبىتىڭلارغا ۋە قېرىنداشلىقىڭلارغا توسقۇن بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ مەنىۋى مۇھەببەت ۋە روھانى مۇناسىۋەتتىن داۋاملىق پايدىلىنالايسەن. بىللە بولۇش ۋە ۋىسال لەززىتى دائىملىق بولىدۇ. ﷲ ئۈچۈن بولمىسا، بىر كۈنلۈك بىللە بولۇش(ۋىسال) لەززىتى يۈز كۈنلۈك ئايرىلىش(پىراق) ئەلىمىنى نەتىجە بېرىدۇ^.

  پەيغەمبەرلەر ۋە ئەۋلىيالارغا بولغان مۇھەببىتىڭ بولسا: غاپىللارنىڭ نەزىرىدە قاراڭغۇ بىر قورقۇنچلۇق جاي دەپ بىلىنگەن بەرزەخ ئالەمى، ساڭا ئۇ نۇرانى زاتلارنىڭ نۇرلىرى بىلەن نۇرلانغان بىر ماكان سۈرىتىدە كۆرۈنگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇ ئالەمگە كېتىشتىن قورقۇش ۋە ئۈركۈش ئەمەس، بەلكى ئەكسىچە ئارزۇ ۋە ئىشتىياق ھېسسىنى بېرىدۇ. دۇنيا ھاياتىنىڭ لەززىتىنى قاچۇرمايدۇ. بولمىسا ئۇلارغا بولغان مۇھەببەت، مەدەنىي ھېساپلانغانلارنىڭ بۇ دۇنيا مەشھۇرلىرىغا بولغان مۇھەببەتلىرىدەك بولسا، ئۇ مۇكەممەل ئىنسانلارنىڭ يوقىلىشى ۋە ئايرىلىشلىرىنى، ھەمدە ئۆتكەن زامان دېيىلگەن چوڭ مازاردا چىرىپ كېتىۋاتقانلىقىنى ئويلىنىش بىلەن، قايغۇلۇق بولغان ھاياتقا يەنە بىر قايغۇ قېتىلىدۇ. يەنى: «شۇنداق مۇكەممەل ئىنسانلارنى چىرىتكەن بىر مازارغا مەنمۇ كىرىمەن» دەپ ئويلايدۇ. مازارىستانغا قورقۇنچ نەزىرى بىلەن قاراپ «ئاھ» تارتىدۇ. بىرىنچى كۆز قاراش بىلەن بولسا، جىسىم كىيىمىنى ئۆتكەن زامانغا قويۇپ قويۇپ، ئۆزلىرىنىڭ بىزلەر ئۈچۈن كېلەچەك زالى بولغان بەرزەخ ئالىمىدە تولۇق بىر راھەتلىك بىلەن ھايات سۈرىۋاتقانلىقىنى ئويلايدۇ. مازارىستانغا دوستانە ھالدا قارايدۇ.

   ئېسىل نەرسىلەرگە مۇھەببىتىڭ، ياراتقۇچىلىرى نامىدىن بولغانلىقتىن «نە قەدەر كۆركەم ۋە مۇكەممەل يارىتىلغان!» دەپ قارايسەن. ئۇ مۇھەببىتىڭ تاتلىق بىر تەپەككۇردۇر. شۇنداقتىمۇ ھۆسنپەرەست، جامالپەرەست بولغان قىزىقىش نەزىرىڭنى تېخىمۇ يۈكسەك، تېخىمۇ مۇقەددەس ۋە مىڭلىغان ھەسسە تېخىمۇ گۈزەل بولغان ئىلاھىي جامال مەرتىۋىلىرىنىڭ خەزىنىلىرىگە يول ئېچىپ قارىتىدۇ. چۈنكى ئۇ گۈزەل نەرسىلەردىن ﷲنىڭ سەنئىتىنىڭ گۈزەللىكىگە ئۆتكۈزىدۇ. ئۇنىڭدىن ئىسىملىرىنىڭ گۈزەللىكىگە، ئۇنىڭدىن سۈپەتلىرىنىڭ گۈزەللىكىگە، ئۇنىڭدىن ﷲنىڭ تەڭداشسىز جامالىغا قارىتا قەلبكە يول ئاچىدۇ. مانا بۇ مۇھەببەت بۇ شەكىلدە بولسا، ھەم لەززەتلىكتۇر، ھەم ئىبادەتتۇر، ھەم تەپەككۇردۇر.

  ياشلىققا مۇھەببەت بولسا، جانابى ﷲنىڭ بىر نىمىتى دەپ سۆيگەنلىكىڭ ئۈچۈن، ئەلۋەتتە ئۇنى ئىبادەتكە سەرپ قىلىسەن. گۇناھ پاتقاقلىرىدا تۇنجۇقتۇرۇپ ئۆلتۈرمەيسەن. ھەمدە ئۇ ياشلىقىڭدا قازانغان ئىبادەتلەر، ئۇ فانىي ياشلىقنىڭ باقىي مېۋىسىدۇر. سەن قېرىغاندا، ياشلىقنىڭ ياخشىلىقلىرى بولغان باقىي مېۋىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈپ بولغان بولۇش بىلەن بىرگە، ياشلىقنىڭ زىيانلىرىدىن، يامانلىقلىرىدىنمۇ قۇتۇلۇپ بولغان بولىسەن. شۇنداقلا قېرىلىقتا تېخىمۇ كۆپ ئىبادەت قىلىشقا مۇۋەپپىقىيەت ۋە ئىلاھىي مەرھەمەتكە تېخىمۇ كۆپ لاياقەت قازانغانلىقىڭنى ئويلايسەن. ئەھلى غەپلەتكە ئوخشاش، بەش–ئون يىللىق بىر ياشلىق لەززىتىدىن كېيىن «ئىسىت، ياشلىقىم كەتتى!» دەپ قىرىق–ئەللىك يىل ھەسرەت چېكىپ، ياشلىقىڭغا يىغلىمايسەن. خۇددى شۇنداقلاردىن بىرسى دېگەنىكەن: لَيْتَ الشَّبَابَةَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرُهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ يەنى: «كاشكى ياشلىقىم بىر بىر كۈن قايتىپ كەلسە ئىدى، قېرىلىقنىڭ مېنىڭ بېشىمغا نېمىلەرنى ئېلىپ كەلگەنلىكىنى شىكايەت قىلىپ خەۋەر بېرەتتىم.»

  باھاردەك زىننەتلىك نەرسىلەرگە بولغان مۇھەببەت بولسا، ئىلاھىي سەنئەتنى كۆزىتىش ئۈچۈن بولغانلىقتىن، ئۇ باھارنىڭ كېتىشى بىلەن، قاراپ زوقلىنىش لەززىتى تۈگىمەيدۇ. چۈنكى باھار خۇددى كۆركەم بىر خەتكە ئوخشاش ئىپادىلىگەن مەنىلىرىدىن ھەر ۋاقىت زوقلىنالايسەن. سېنىڭ خىيالىڭ ۋە زامان، ھەر ئىككىسى خۇددى كىنو لېنتىلىرىدەك سەن ئۈچۈن ئۇ قاراپ زوقلىنىش لەززەتلىرىنى دائىمىي قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇ باھارنىڭ مەنىلىرى ۋە گۈزەللىكلىرىنى يېڭىلاپ نەزىرىڭگە سۇنىدۇ. ئۇ ۋاقىت مۇھەببىتىڭ ھەسرەتلىك، ئەلەملىك ۋە ۋاقىتلىق بولمايدۇ، بەلكى لەززەتلىك ۋە زوقلۇق بولىدۇ.

  دۇنياغا بولغان مۇھەببىتىڭ بولسا، جانابى ﷲنىڭ نامىدىن بولغانلىقتىن، دۇنيانىڭ دەھشەتلىك مەۋجۇداتلىرى، ساڭا يېقىن بىر دوستتەك بولىدۇ. دۇنيانى ئاخىرەت ئېتىزى دەپ سۆيگەنلىكىڭ ئۈچۈن، ھەر نەرسىدە ئاخىرىتىڭگە پايدا بېرىدىغان بىر دەسمايە ۋە نەتىجە ئالالايسەن. بالا–مۇسىبەتلەرمۇ ساڭا قورقۇنچ بەرمەيدۇ. يوقىلىش ۋە ئايرىلىشلارمۇ ساڭا ئەلەم تۇغدۇرمايدۇ. تولۇق راھەتچىلىك بىلەن ئۇ مېھمانخانىدا ھايات مۇددىتىڭنى ئۆتكۈزىسەن. بولمىسا بۇ دۇنيانى ئەھلى غەپلەتكە ئوخشاش سۆيسەڭ، يۈزلىگەن قېتىم ساڭا دېدۇقكى، جان قىينايدىغان، ئېزىدىغان، بوغىدىغان، يوقىلىشقا مەھكۇم بولغان نەتىجىسىز بىر مۇھەببەت ئىچىدە تۇنجۇقۇپ تۈگىشىسەن.

  سەن سۆيگەن بەزى نەرسىلەرگە، قۇرئان تەلەپ قىلغان شەكىلدە بولغان مۇھەببەت نەتىجىلىرىنىڭ ھەربىرسىدە يۈزدىن ئاران بىر تەرىپىنى كۆرسەتتۇق. قۇرئان كۆرسەتكەن يولدا بولمىغاندا كەلتۈرىدىغان زىيانلىرىدىن يۈزدە بىرىگە ئىشارەت قىلدۇق.

  ئەمدى سەن سۆيگەن شۇ نەرسىلەرنىڭ باقىي ئالەمدىكى، ئاخىرەت ماكانىدىكى، قۇرئانى كەرىم پارلاق ئايەتلىرى بىلەن ئىشارەت قىلغان نەتىجىلىرىنى ئاڭلاش ۋە چۈشىنىشنى خالىساڭ «بىر مۇقەددىمە» ۋە «توققۇز ئىشارەت» ئارقىلىق ئۇنىڭمۇ يۈزدىن بىر پايدىسىنى قىسقىچە كۆرسىتىمىز:

مۇقەددىمە

  جانابى ﷲ، ئىنساننىڭ خىلمۇ–خىل ۋە ناھايىتى كۆپ تۇيغۇلىرى ئارقىلىق ھەددى–ھېساپسىز تۈرلۈك نىمەتلىرىنى، خىلمۇ–خىل ئىلتىپات–ئېھسانلىرىنى، باشقا–باشقا رەھمەت دەرىجىلىرىنى ئۇ ئىنسانغا ھېس قىلدۇرۇش، بىلدۈرۈش، تېتىتىش، تونۇتۇش ئۈچۈن، ھەمدە مىڭلارچە ئىسىملىرىنىڭ چەكسىز جىلۋىلىرىنى ئىنسانغا ئۆز تۇيغۇلىرى ئارقىلىق بىلدۈرۈش، ئۆلچىتىش، سۆيدۈرۈش ئۈچۈن ھەيۋەتلىك ئۇلۇغلىقى، بۈيۈك رۇبۇبىيتى، كەرىم شەپقىتى، ئۇلۇغ قۇدرىتى ۋە نازۇك ھىكمەتلىرى بىلەن شۇ كىچىك ئىنساننىڭ تېنىگە بۇ قەدەر ھېس ۋە تۇيغۇلارنى، بۇ قەدەر ئورگان ۋە سىستېمىلارنى، تۈرلۈك ئەزا ۋە ۋاستىلارنى، خىلمۇ–خىل ماددى ۋە مەنىۋى سېزىملارنى بېرىپ قوراللاندۇرغان ۋە زىننەتلەندۈرگەندۇر. ئۇ ئىنساندىكى ناھايىتى كۆپ بولغان سېزىم ۋە تۇيغۇلارنىڭ ھەربىرسىنىڭ باشقا–باشقا خىزمىتى، ئىبادىتى بولغىنىدەك، باشقا–باشقا لەززىتى، ئەلىمى، ۋەزىپىسى ۋە مۇكاپاتىمۇ باردۇر.

  مەسىلەن: كۆز سۈرەتلەردىكى گۈزەللىكلەرنى ۋە كۆرۈلگەنلەر ئالىمىدە قۇدرەتنىڭ گۈزەل مۆجىزىلىرىنىڭ ھەر تۈرىگە قاراپ زوقلىنىدۇ. ۋەزىپىسى، ئىبرەت (ھەقىقەت ئۆگىنىش) نەزىرى بىلەن قاراپ ياراتقۇچىغا شۈكۈر قىلىشتۇر. كۆرۈشكە ئائىت لەززەت ۋە ئەلەم مەلۇمدۇر. ئىزاھ قىلىشقا ھاجەت يوق.

  قۇلاق، تۈرلۈك سادالارنى، يېقىملىق كۈيلەرنى ۋە ئاۋاز ئالىمىدىكى جانابى ﷲنىڭ رەھمەت ئىلتىپاتلىرىنى ھېس قىلىدۇ. باشقا بىر ئىبادىتى، باشقا بىر لەززىتى، باشقا بىر مۇكاپاتى بار.

  پۇراش سېزىمى، پۇراقلار دائىرىسىدىكى ﷲنىڭ رەھمەت ئىلتىپاتىنى ھېس قىلىدۇ. ئۆزىگە خاس بىر شۈكۈر، بىر ۋەزىپىسى ۋە بىر لەززىتى باردۇر. ئەلۋەتتە مۇكاپاتىمۇ باردۇر.

  تىلدىكى تېتىش سېزىمى، يەيدىغان بارلىق نەرسىلەرنىڭ تەملىرىنى بىلىش ئارقىلىق، بەكمۇ كۆپ تۈرلۈك بىر مەنىۋى شۈكۈر بىلەن ۋەزىپە كۆرىدۇ. ۋەھاكازالار…

  شۇنىڭدەكلا ئىنساندىكى بارلىق تۇيغۇلارنىڭ، ھەمدە قەلب، ئەقىل ۋە روھتەك يۈكسەك ۋە مۇھىم سېزىملارنىڭ باشقا–باشقا ۋەزىپىلىرى، لەززەتلىرى ۋە ئەلەملىرى باردۇر.

  چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى بولغان جانابى ﷲ، بۇ ئىنسان تېنىدە خىزمەت قىلدۇرغان بۇ تۇيغۇلارنىڭ ئەلۋەتتە ھەربىرسىگە لايىق بولغان ھەقلىرىنى بېرىدۇ. ئۇ خىلمۇ–خىل مۇھەببەت تۈرلىرىنىڭ يۇقىرىدا بايان قىلىنغان مۇئاججەل(تېز) بولغان دۇنيادىكى نەتىجىلىرىنى ھەركىم ۋىجدانى بىلەن ھېس قىلالايدۇ. ۋە ئاسانلا ھالدا ئىسپاتمۇ قىلىنىدۇ. ئاخىرەتتىكى پايدىلىرىنىڭمۇ قەتئىييەن بولىدىغانلىقىنى، ئونىنچى سۆزنىڭ ئون ئىككى قەتئىي ۋە پارلاق ھەقىقەتلىرى، ھەمدە يىگىرمە توققۇزىنچى سۆزنىڭ ئالتە ئېنىق ئاساسى ئارقىلىق ئىخچام ھالدا ئىسپات قىلىنغىنىدەك

   اَصْدَقُ الْكَلاَمِ وَاَبْلَغُ النِّظَامِ كَلاَمُ اللّٰه الْمَلِكِ الْعَزِيزِ الْعَلاَّمِ

بولغان قۇرئانى كەرىمنىڭ پارلاق ئايەتلىرىنىڭ تەپسىلى ھالدىكى ھەر خىل ئېنىق ۋە ئىشارەتلىك بولغان دەلىللىرى بىلەنمۇ ئىسپاتى قەتئىيدۇر. يەنە ئۇزۇن دەلىللەرنى كەلتۈرۈشنىڭ كېرىكى يوق، ھەمدە باشقا «سۆزلەر»دە، جۈملىدىن جەننەت توغرىسىدىكى يىگىرمە سەككىزىنچى سۆزنىڭ ئەرەبچە بولغان ئىككىنچى ماقامىدا ۋە يىگىرمە توققۇزىنچى سۆزدە كۆپلىگەن دەلىللەر يېزىلغان. تۆۋەندە (ئۇ توغرا) مۇھەببەتنىڭ ئۇ ئاخىرەتلىك پايدىلىرى ئۈچۈن توققۇز ئىشارەت كەلتۈرىمىز.

  بىرىنچى ئىشارەت: لەززەتلىك تاماقلارنى، شېرىن مېۋىلەرنى شۈكۈر بىلەن شەرىئەت دائىرىسىدە سۆيۈشنىڭ ئاخىرەتلىك پايدىسى، قۇرئاننىڭ دېگىنىدەك، جەننەتكە لايىق بىر تۈردىكى لەززەتلىك تاماقلار ۋە شېرىن مېۋىلەردۇر، ھەمدە ئۇ تاماقلارغا ۋە مېۋىلەرگە ئىشتىھالىق مۇھەببەتتۇر. ھەتتا بۇ دۇنيادا يېگەن مېۋە ئۈچۈن دېگەن «ئەلھەمدۇلىللاھ» سۆزۈڭ، جەننەت مېۋىسى بولۇپ، جىسىم ھالىتىگە كىرىدۇ ۋە ساڭا تەقدىم قىلىنىدۇ. بۇ يەردە مېۋە يەيسەن. ئۇ يەردە «ئەلھەمدۇلىللاھ» يەيسەن. شۇنداقلا نىمەتتە ۋە تائام ئىچىدە ئىلاھىي ئىنئامنى ۋە رەھمانىي ئىلتىپاتنى كۆرگەنلىكىڭدىن، ئۇ لەززەتلىك مەنىۋى شۈكۈر، جەننەتتە ئىنتايىن لەززەتلىك بىر تائام سۈرىتىدە ساڭا بېرىلىدىغانلىقى ھەدىس بايانى ۋە قۇرئان ئىشارىتى بويىچە، ھەمدە ھىكمەت ۋە رەھمەتنىڭ تەلىپى بويىچە ئېنىقتۇر.

  ئىككىنچى ئىشارەت: دۇنيادا، شەرىئەت دائىرىسىدىكى نەفسىڭگە بولغان مۇھەببەت، يەنى: ئارتۇقچىلىقلىرىنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان مۇھەببەت ئەمەس، بەلكى كەمچىللىكلىرىنى كۆرۈپ، تولۇقلاش ئۈستىگە قۇرۇلغان مۇھەببەت سايىسىدە شەپقەت بىلەن ئۇنى تەربىيىلەش ۋە ئۇنى ياخشىلىققا ئۈندەشنىڭ نەتىجىسى (تۈرىدە)، ئۇ نەفىسكە لايىق بولغان سۆيگەنلىرى جەننەتتە بېرىلىدۇ. نەفىس دۇنيادا ھەۋا ۋە ھەۋىسىنى جانابى ﷲ يولىدا توغرا ئىستېمال قىلغانلىقتىن، سېزىم ۋە تۇيغۇلىرىنى ياخشى سۈرەتتە خىزمەت قىلدۇرغانلىقتىن، چەكسىز ئىلتىپات ئىگىسى بولغان ﷲ، ئۇنىڭغا دۇنيادىكى توغرا ۋە ئىبادەتكارانە بولغان مۇھەببەتنىڭ نەتىجىسى تۈرىدە، جەننەتتە، جەننەتنىڭ يەتمىش تۈرلۈك باشقا–باشقا زىننەت ۋە گۈزەللىك تۈرلىرىنىڭ ئۈلگىلىرى بولغان يەتمىش خىل لىباسنى كىيگۈزۈپ، نەفىستىكى بارلىق ھېسلارنى مەمنۇن قىلىدىغان، خوش قىلىدىغان يەتمىش تۈرلۈك ھۆسنلەر بىلەن بېزەلگەن، ھەربىرى بىردىن كىچىك بىر جەننەت ھۆكمىدە بولغان ھۆرلەرنى ئۇ مەڭگۈلۈك ئالەمدە بېرىدىغانلىقى كۆپلىگەن ئايەتلەر بىلەن ئېنىقلىنىپ دەلىللەنگەندۇر.

  شۇنداقلا بۇ دۇنيادا ياشلىققا بولغان مۇھەببەت، يەنى ياشلىق قۇۋۋىتىنى ئىبادەتكە سەرپ قىلىشنىڭ نەتىجىسى، ئۇ سائادەت ماكانىدا ئەبەدىي بولغان بىر ياشلىقتۇر.

  ئۈچىنچى ئىشارەت: ھايات رەپىقىسىگە توغرا بىر شەكىلدە، يەنى يېقىملىق شەپقىتىگە، ياخشى خىسلىتىگە، گۈزەل ئەخلاقىغا بىنائەن بولغان سەمىمىي مۇھەببەتنىڭ، ھەمدە ئۇنى يوغانچىلىقتىن ۋە باشقا گۇناھلاردىن مۇھاپىزەت قىلىشنىڭ ئاخىرەتلىك نەتىجىسى بولسا، چەكسىز شەپقەت ئىگىسى بولغان ﷲ، ئۇ ھايات رەپىقىسىنى، ھۆرلەردىن تېخىمۇ گۈزەل، تېخىمۇ چىرايلىق، تېخىمۇ جەلپ قىلارلىق بىر شەكىلدە ئۇ سائادەت ماكانىدا ئۇنىڭغا ئەبەدىي بىر رەپىقە، ھەمدە دۇنيادا بۇرۇنقى ئۆتكەن ئىشلارنى خۇشاللىق بىلەن بىر–بىرىگە سۆزلەيدىغان، ئەسلىتىدىغان يېقىملىق دوست، ئەبەدىي بىر سۆيۈملۈك يولداش قىلىپ بېرىدىغانلىقىنى ۋەدە قىلغاندۇر. ئەلۋەتتە ۋەدە قىلغىنىنى قەتئىييەن بېرىدۇ.

  تۆتىنچى ئىشارەت: ئاتا–ئانا ۋە پەرزەنتلەرگە بولغان توغرا مۇھەببەتنىڭ نەتىجىسى بولسا، قۇرئان بىلدۈرىدۇكى، جانابى ئەرھەمەرراھىمىن ئۇلارنىڭ دەرىجىلىرى باشقا–باشقا بولسىمۇ، يەنىلا ئۇ بەختلىك ئائىلىگە، ساپ بولغان سۆھبەت لەززەتلىرىنى، جەننەتكە لايىق بولغان بىر شېرىن مۇناسىۋەت شەكلىدىكى ئەبەدىي بىللە بولۇش نىمىتىنى ئېھسان قىلىدۇ. ئون بەش ياشقا كىرمەستىن، يەنى بالاغەتكە يەتمەستىن ۋاپات قىلغان بالىلارنى

﴿وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ﴾

(ئەبىديلىككە ئېرىشكەن بالىلار، سۇرە ۋاقئە:17 )

دەپ تەبىر قىلىنغان جەننەت بالىلىرى شەكلىدە، جەننەتكە لايىق بىر تۈردە، بەكمۇ ئوماق ۋە سۆيۈملۈك بىر سۈرەتتە، جەننەتتىمۇ ئاتا–ئانىسىنىڭ قۇچاقلىرىغا بېرىپ، ئۇلارنىڭ پەرزەنت سۆيۈش ۋە ئاسراش ھېسلىرىنى ئەبەدىي مەمنۇن قىلىدۇ ۋە لەززەتلەندۈرىدۇ. ئۇ بالىلار بالاغەت يېشىغا يەتمىگەنلىكتىن ئەبەدىي بولغان سۆيۈملۈك ۋە تاتلىق بالا بويىچە قالىدۇ. دۇنيادىكى لەززەتلىك نەرسىنىڭ ئەڭ ئېسىلى جەننەتتە باردۇر. بىراق، جەننەت نەسىل قالدۇرۇش يېرى بولمىغانلىقتىن، ناھايىتى شېرىن بولغان ئۇ پەرزەنت سۆيۈش ۋە ئاسراش لەززىتى جەننەتتە يوق، دەپ بىلىنەتتى. مانا بۇ سۈرەتتە ئۇمۇ باردۇر. ۋە ئەڭ لەززەتلىك ۋە ئەڭ شېرىن بىر تۈردە باردۇر. پەرزەنتلىرى بالاغەتكە يەتمەستىن ۋاپات قىلغانلارغا خۇشخەۋەر!…

  بەشىنچى ئىشارەت: بۇ دۇنيادا ئەلھۇببۇفىللاھ (ﷲ ئۈچۈن سۆيۈش) ھۆكۈمى بويىچە دىندار دوست–يېقىنلارغا بولغان مۇھەببەتنىڭ نەتىجىسى، جەننەتتە ﴿عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ﴾ دەپ تەبىر قىلىنغان، قارشى–قارشىغا قويۇلغان جەننەت ئورۇندۇقلىرىدا ئولتۇرۇپ، تاتلىق، لەززەتلىك، يېقىملىق، شېرىن بىر سۈرەتتە دۇنيادا ئۆتكەن ئىشلارنى ۋە ئەسلىمىلەرنى بىر–بىرىگە ئېيتىپ زوقلىنىدىغان، ئايرىلىش بولمىغان ساپ بىر مۇھەببەت ۋە سۆھبەت ئۈچۈن، ئۇ دوست–يېقىنلىرى بىلەن كۆرۈشىدىغانلىقىغا قۇرئان ئىپادىلىرى ئىشارەت قىلىدۇ.

  ئالتىنچى ئىشارەت: پەيغەمبەرلەر ۋە ئەۋلىيالارغا قۇرئان دېگەن شەكىلدە بولغان مۇھەببەتنىڭ نەتىجىسى، بەرزەخ ۋە ھەشردە، ئۇ پەيغەمبەرلەر ۋە ئەۋلىيالارنىڭ شاپائەتلىرىدىن پايدىلىنىش بىلەن بىرگە، ناھايىتى يۈكسەك بولغان ۋە ئۇلارغا لايىق ئالى دەرىجىلەردىن ئۇ مۇھەببەت ۋاستىسى ئارقىلىق فەيىز ۋە لەززەت ئېلىشتۇر. شۇنداق اَلْمَرْءُ مَعَ مَنْ اَحَبَّ (كىشى ياخشى كۆرگەن ئادىمى بىلەن بىللە بولىدۇ) بويىچە، ئاددى بىر كىشى ئەڭ يۈكسەك بىر دەرىجىگە، ئۇ سۆيگەن ئالى مەرتىۋىلىك بىر زاتقا باغلىنىش ئارقىلىق چىقالايدۇ.

  يەتتىنچى ئىشارەت: گۈزەل نەرسىلەرگە ۋە باھارغا بولغان توغرا شەكىلدىكى مۇھەببەتنىڭ، يەنى: «نېمە دېگەن كۆركەم ۋە مۇكەممەل يارىتىلغان!» نەزىرى بويىچە، ئۇ نەرسىنىڭ ئارقىسىدىكى ياساش ئىشىدا كۆرۈنگەن گۈزەللىكنى ۋە تەرتىپنى، ئاندىن ئۇ تەرتىپ ئارقىسىدىكى سۈپەتنىڭ شولىلىرىنى (ۋەھاكازا…) سۆيۈشنىڭ نەتىجىسى بولسا، ئۇ ئەبەدىي ئالەمدە ئۇ ياخشى كۆرگەن نەرسىلىرىدىن مىڭ ھەسسە تېخىمۇ يۈكسەك شەكىلدە، ئۇ ئىلاھىي ئىسىملارنىڭ جىلۋىلىرىنى ۋە ئىسىملار ئىچىدىكى جامال ۋە سۈپەتلىرىنى جەننەتتە كۆرۈشتۇر. ھەتتا ئىمامى رەببانىي رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ دېگەنكى: «جەننەتنىڭ گۈزەللىكلىرى، ئىلاھىي ئىسىملارنىڭ جىلۋىلىرىنىڭ ئەكىس ئېتىشىدۇر.» تەسەۋۋۇر قىل!…

  سەككىزىنچى ئىشارەت: دۇنياغا، يەنى دۇنيانىڭ ئاخىرەت ئېتىزى ۋە ئىلاھىي ئىسىملارنىڭ ئەينىكى بولغان ئىككى خىل گۈزەل يۈزىنى تەپەككۇر بىلەن سۆيۈشنىڭ ئاخىرەتلىك نەتىجىسى، بۇ دۇنيادەك فانىي بولمىغان، دۇنياچىلىك باقىي بىر جەننەتتۇر. دۇنيادا پەقەتلا خۈنۈك كۆلەڭگىلىرى كۆرسىتىلگەن ئىسىملار، ئۇ جەننەت ئەينەكلىرىدە ئەڭ ھەشەمەتلىك بىر سۈرەتتە كۆرسىتىلىدۇ. دۇنيانىڭ ئاخىرەت ئېتىزى بولغان يۈزىنى سۆيۈش نەتىجىسى: دۇنيا بىر كۆچەتلىكى، يەنى كۆچەتلەرنى ئازغىنە يېتىشتۈرەلىگەن كىچىك بىر ئېتىزى ھۆكمىدە بولۇپ قالىدىغان شۇنداق بىر جەننەتنى بېرىدۇكى، ئىنساننىڭ ھېس ۋە سېزىملىرى دۇنيادا كىچىك كۆچەتلەردەك بولغان بولسىمۇ، جەننەتتە ئەڭ مۇكەممەل ھالدا يېتىشكەن شەكىلدە، ئۇرۇق ھۆكمىدە بولغان دۇنيادىكى قابىلىيەتلىرى تۈرلۈك لەززەتلەر ۋە كامالەتلەر بىلەن ئۆسۈپ چىقىدىغان سۈرەتتە ئۇنىڭغا بېرىلىدۇ. بۇ، رەھمەت ۋە ھىكمەتنىڭ تەلىپى بولغىنىدەك، ھەدىس ئىپادىلىرى ۋە قۇرئان ئىشارەتلىرى بويىچىمۇ ئېنىقتۇر.

  ھەر خاتالىقنىڭ بېشى بولغان، دۇرۇس بولمىغان دۇنيا سۆيگۈسى ئەمەس، بەلكى ئىلاھىي ئىسىملارغا ۋە ئاخىرەتكە قارىغان ئىككى يۈزىنى، ئىسىملار ۋە ئاخىرەت ئۈچۈن سۆيگەنلىكتىن، ھەمدە ئىبادەت پىكرى ئارقىلىق ئۇ يۈزلەرنى مەئمۇر قىلىپ(قۇرۇپ)، گويا پۈتۈن دۇنياسى بىلەن ئىبادەت قىلغاندەك بولغانلىقتىن، ئەلۋەتتە دۇنياچىلىك بىر مۇكاپات ئېلىشىنى رەھمەت ۋە ھىكمەت تەلەپ قىلىدۇ. شۇنداقلا ئاخىرەتكە بولغان مۇھەببەت بىلەن ئۇنىڭ ئېتىزىنى، ھەمدە ﷲقا بولغان مۇھەببەت بىلەن ئىسىملىرىنى كۆرسەتكەن ئۇ ئەينەكنى سۆيگەنلىكتىن، ئەلۋەتتە دۇنيادەك چوڭ بىر سۆيۈلىدىغان نەرسە خالايدۇ. ئۇ بولسا، دۇنياچىلىك بىر جەننەتتۇر.

  سوئال: ئۇنچە چوڭ ۋە خالى بولغان بىر جەننەتنىڭ نېمە ھاجىتى؟

  جاۋاب: ئەگەر مۇمكىن بولغان بولسا، خىيال تېزلىكىدە زېمىننىڭ ھەر تەرىپىنى ۋە كۆپلىگەن يۇلتۇزلارنى ساياھەت قىلساڭ: «پۈتۈن ئالەم مېنىڭكى» دېيەلەيسەن. پەرىشتىلەرنىڭ، ھايۋانلارنىڭ ۋە باشقا ئىنسانلارنىڭ ئىشتىراك قىلىپ (سەندەك پىكىردە بولىشى) سېنىڭ ئۇ پىكرىڭنى بۇزالمايدۇ. شۇنىڭدەكلا ئۇ جەننەت لىق بولسىمۇ، «ئۇ جەننەت مېنىڭكى» دېيەلەيسەن. ھەدىستىكى: «بەزى جەننەتلىكلەر ئۈچۈن بېرىلىدىغان بەش يۈز يىللىق مۇساپىدىكى بىر جەننەت»نىڭ سىرى يىگىرمە سەككىزىنچى سۆزدە ۋە «ئىخلاس» تېمىسىدا بايان قىلىنغاندۇر.

توققۇزىنچى ئىشارەت: ئىماننىڭ ۋە ﷲنى سۆيۈشنىڭ نەتىجىسى، ئەۋلىيالار ۋە تەھقىقچىلەرنىڭ پىكىر بىرلىكى بىلەن بۇدۇركى، بۇ دۇنيادىكى مىڭ يىللىق بەختلىك ھايات، بىر سائىتىگە تەڭ بولالمىغان جەننەت ھاياتى؛ جەننەت ھاياتىنىڭمۇ مىڭ يىلى، بىر سائەت كۆرۈشكە تەڭ كىلەلمىگەن بىر مۇقەددەس ۋە پاك بولغان گۈزەللىك ۋە كامالەت ئىگىسى ﷲنى كۆرۈش (ھاشىيە) ئېھسان قىلىنىدۇ. بۇمۇ ئېنىق ھەدىس ۋە قۇرئان ئىپادىلىرى بىلەن قەتئىيدۇر. ھەزرىتى سۇلايمان ئەلەيھىسسالامدەك كامالىتى بىلەن مەشھۇر بىر زاتنى كۆرۈشكە بولغان ئىشتىياق ئىچىدىكى خۇشتارلىقنى، ھەزرىتى يۇسۇف ئەلەيھىسسالامدەك بىر جامالى بىلەن مۇستەسنا بىر زاتنى كۆرۈشكە بولغان خۇشتارلىق ئىچىدىكى ئىشتىياقنى ھەركىم ۋىجدانى بىلەن ھېس قىلىدۇ. ئەجەبا، دۇنيانىڭ بارلىق گۈزەللىك ۋە كامالەتلىرىدىن مىڭلار ھەسسە ئۈستۈن بولغان جەننەتنىڭ بارلىق گۈزەللىك ۋە كامالەتلىرى، گۈزەللىكىنىڭ ۋە كامالىتىنىڭ بىر جىلۋىسى بولغان بىر زاتنى كۆرۈش، نەقەدەر ئىشتىياققا، ئارزۇ–ئىستەككە، خۇشتارلىققا لايىق ئىكەنلىكىنى قىياس قىلالىساڭ قىل...

اَللّهُمَّ ارْزُقْنَا فِى الدُّنْيَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَيْكَ

وَ اْلاِسْتِقَامَةَ كَمَا اَمَرْتَ وَ فِى اْلآخِرَةِ رَحْمَتَكَ وَ رُؤْيَتَكَ

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾(بەقەرە:32)

اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ آمِينَ.

—————————————————————

*ئەلھۇكمۇلىللاھ: ھۆكۈم ﷲنىڭدۇر.-ت

(ھاشىيە): ھەدىستە دېيىلگەنكى: «ئۇ كۆرۈش، جەننەتنىڭ بارلىق لەززەتلىرىدىن شۈنچە يۈكسەكتۇركى، ئۇ لەززەتلەرنىمۇ ئۇنۇتتۇرىۋېتىدۇ. ئۇ كۆرۈشتىن كېيىن، كۆرگەنلەرنىڭ ھۆسنى جامالى ئۇ قەدەر ئارتىدۇكى، قايتىشقاندا، سارايدىكى ئائىلە كىشىلىرى ناھايىتى دىققەت بىلەن قاراش نەتىجىسىدە ئاران تونۇيالايدۇ.»-ئا

]]> https://nurbuliqi.com/%d9%85%db%87%da%be%db%95%d8%a8%d8%a8%db%95%d8%aa/feed/ 0