ئىمان ھەم نۇردۇر، ھەم قۇۋۋەتتۇر. شۇنداق، ھەقىقىي ئىماننى قولىغا ئالالىغان كىشى كائىناتتىكى ھەممە نەرسىگە قارشى چىقالايدۇ ۋە ئىماننىڭ قۇۋۋىتىگە قارىتا ھادىسىلەرنىڭ بېسىملىرىدىن قۇتۇلالايدۇ. «تەۋەككەلتۇ ئەلاللاھ» (ﷲغا تەۋەككۇل قىلدىم) دەپ ھايات كېمىسىدە مۇستەھكەم ئىشەنچ بىلەن ھادىسىلەرنىڭ تاغدەك دولقۇنلىرى ئىچىدە سەيلە قىلىدۇ. بارلىق ئېغىرلىقلىرىنى چەكسىز قۇدرەت ئىگىسى بولغان ﷲنىڭ قۇدرەت قولىغا ئامانەت قىلىدۇ. راھەت بىلەن دۇنيادىن ئۆتىدۇ. قەبىر ئالىمىدە ئارام ئالىدۇ. كېيىن ئەبەدىي سائادەتكە كىرىش ئۈچۈن جەننەتكە ئۇچالايدۇ. ئەگەردە تەۋەككۈل قىلمىسا، دۇنيانىڭ ئېغىرچىلىقلىرى ئۇچۇشقا ئەمەس، بەلكى ئەسفەلى سافىلىنگە تارتىدۇ.

  دېمەك ئىمان تەۋھىدنى، تەۋھىد تەسلىمنى، تەسلىم تەۋەككۈلنى، تەۋەككۈل ئىككى دۇنيا سائادىتىنى نەتىجە بېرىدۇ. لېكىن خاتا چۈشەنمە. تەۋەككۈل سەۋەبلەرنى پۈتۈنلەي تەرك قىلىش دېگەنلىك ئەمەس. بەلكى سەۋەبلەرنى قۇدرەت قولىنىڭ پەردىسى دەپ بىلىپ ئۇنىڭغا رىئايە قىلىش، سەۋەبلەرنى ئورۇنلاشنى بولسا بىر خىل ھەرىكەت دۇئاسى دەپ قوبۇل قىلىپ، نەتىجىنى پەقەت جانابى ﷲدىن تىلەش ۋە ئۇنىڭدىن دەپ بىلىش، ھەمدە ئۇنىڭغا مىننەتدار بولۇشتىن ئىبارەتتۇر.

  تەۋەككۈل قىلغان ۋە قىلمىغاننىڭ مىساللىرى شۇ ھېكايىگە ئوخشايدۇ:

  بىر ۋاقىتتا ئىككى كىشى ھەم بەللىرىگە، ھەم باشلىرىغا ئېغىر يۈكلەرنى يۈكلەپ، چوڭ بىر كېمىگە بىلەت ئېلىپ چىقىشىدۇ. بىرىسى چىقىپ–چىقمايلا يۈكىنى كېمىگە تاشلاپ، ئۈستىدە ئولتۇرۇپ مېلىغا قارايدۇ. يەنە بىرى ھەم ئەخمەق، ھەم تەكەببۇر بولغانلىقىدىن يۈكىنى يەرگە قويمايدۇ. ئۇنىڭغا ئېيتىشتى:

ــ ئېغىر يۈكۈڭنى كېمىگە قويۇپ راھەتلەن!

ئۇ دېدى:

ــ ياق، مەن قويمايمەن، بەلكىم يوقىلىپ كېتىدۇ. مەن كۈچلۈك، مېلىمنى بېلىمدە ۋە بېشىمدا مۇھاپىزەت قىلىمەن.

يەنە ئۇنىڭغا ئېيتىشتى:

ــ بىزنى ۋە سېنى كۆتۈرگەن سۇلتاننىڭ شۇ ئىشەنچلىك كېمىسى تېخىمۇ كۈچلۈك، تېخىمۇ ياخشى مۇھاپىزەت قىلىدۇ. بەلكىم بېشىڭ قېيىپ يۈكۈڭ بىلەن بىللە دېڭىزغا چۈشۈپ كېتىشىڭ مۇمكىن. ھەمدە بارغانسېرى قۇۋۋىتىڭدىن كېتىسەن، شۇ پۈكۈلگەن بېلىڭ، شۇ ئەقىلسىز بېشىڭ بارغانسېرى ئېغىرلاشقان شۇ يۈكلەرگە تاقەت قىلالمايدۇ. كاپىتانمۇ ئەگەر سېنى بۇ ھالدا كۆرسە، يا سېنى «ساراڭ ئىكەن» دەپ ھەيدەيدۇ، يا «خائىن ئىكەن، كېمىمىزنى پەس كۆرۈپ بىزنى ھاقارەتلەۋاتىدۇ، تۈرمىگە تاشلانسۇن!» دەپ ئەمىر قىلىشى مۇمكىن. ھەمدە ھەممىنىڭ مەسخىرىسىگە ئۇچرايسەن. چۈنكى ساڭا دىققەت بىلەن قارىغانلارنىڭ نەزىرىدە زەئىپلىكىڭنى كۆرسەتكەن تەكەببۇرلۇقۇڭ، ئاجىزلىقىڭنى كۆرسەتكەن غۇرۇرۇڭ، رىيانى ۋە پەسلىكنى كۆرسەتكەن ياسالما ھەرىكىتىڭ بىلەن ئۆزۈڭنى قىزىقارلىق ئەخمەققە ئوخشىتىپ قويدۇڭ. شۇڭا ھەممە ساڭا قاراپ كۈلۈشىۋاتىدۇ،– دېيىلگەندىن كېيىن ئۇ بىچارىنىڭ ئەقلى بېشىغا كەلدى. يۈكىنى يەردە قويۇپ ئۈستىدە ئولتۇردى.

ــ ئۇھ! ﷲ سەندىن رازى بولسۇن. زەخمەتتىن، تۈرمىدىن، مەسخىرىلەردىن قۇتۇلدۇردۇڭ،–دېدى.

  ئەي تەۋەككۈلسىز ئىنسان! مانا سەنمۇ بۇ ئادەمگە ئوخشاش ئەقلىڭنى بېشىڭغا ئال. تەۋەككۈل قىل، شۇندىلا پۈتۈن كائىناتتىكى ھەممە نەرسىگە تىلەمچىلىك قىلىشتىن، ھەر ھادىسىنىڭ قارشىسىدا تىترەشتىن، ماختانچاقلىقتىن، مەسخىرىدىن، ئاخىرەت ئازابىدىن ۋە دۇنيادىكى قىيىنچىلىق تۈرمىسىدىن قۇتۇلىسەن.

ئىنسان

   بىر كۈنى بىر قانچە ياش بالىلار كېلىشتى. ھايات، ياشلىق ۋە ھەۋەسلەردىن كەلگەن خەتەرلىك ئەھۋاللاردىن ساقلىنىش ئۈچۈن، تەسىرلىك بىر دەرس ئېلىشنى خالىغان ئۇ ياشلارغا مەنمۇ بۇرۇن رىسالەئى نۇردىن ياردەم سورىغان ياشلارغا دېگىنىمدەك دېدىمكى:

   سىلەردىكى ياشلىق قەتئىييەن كېتىدۇ. ئەگەر سىلەر ھالال دائىرە ئىچىدە بولمىساڭلار، ئۇ ياشلىق زايا بولۇپ، ھەم دۇنيادا، ھەم ئاخىرەتتە ھازىر بەرگەن لەززەتلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ بالالارنى، ئەلەملەرنى بېشىڭلارغا كەلتۈرىدۇ. ئەگەر ئىسلام تەربىيىسى ئارقىلىق ئۇ ياشلىق نىمىتىگە بىر شۈكۈر تۈرىدە ئۇنى گۇناھلاردىن پاك بولۇپ، ئار–نۇمۇس ۋە تائەت–ئىبادەتكە سەرپ قىلساڭلار، ئۇ ياشلىق مەنىۋى جەھەتتىن باقىي قالىدۇ، ھەمدە ئەبەدىي بىر ياشلىققا ئېرىشىشكە سەۋەب بولىدۇ.

  ھايات ئەگەر ئىمان بولمىسا ياكى ئىسيانى سەۋەبلىك ئىمان تەسىر قىلمىسا، ھايات قىسقىغىنا بىر راھەت ۋە لەززەت بىلەن بىرگە، مىڭلىغان ھەسسە ئۇنىڭدىن كۆپرەك ئەلەملەر، غەملەر ۋە قايغۇلارنى ئېلىپ كېلىدۇ. چۈنكى ئىنساندا ئەقىل ۋە پىكىر بولغانلىقى ئۈچۈن، ھايۋاننىڭ ئەكسىچە، ھازىرقى زامان بىلەن بىللە ئۆتكەن ۋە كېلەچەك زامانلار بىلەنمۇ يارىتىلىشىدىن ئالاقىداردۇر. ئۇ زامانلاردىنمۇ ھەم ئەلەم ھەم لەززەت ئېلىشى مۇمكىن. ھايۋان بولسا، ئەقلى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ھازىرقى لەززىتىنى ئۆتكەن زاماندىن كەلگەن قايغۇلار ۋە كېلەچەكتىن كەلگەن قورقۇنچ ۋە ئەندىشىلەر بۇزمايدۇ. ئىنسان بولسا، ئەگەر زالالەت ۋە غەپلەتكە چۈشكەن بولسا ھازىرقى لەززەتكە ئۆتكەن زاماندىكى قايغۇ–ئەلەملەر ۋە كېلەچەكتىن كەلگەن ئەندىشىلەر قېتىلىپ ئۇ كىچىككىنە لەززەتنى ھەقىقەتەن ئاچچىقلاشتۇرىدۇ، بۇزىدۇ. بولۇپمۇ ھارام لەززەت بولسا، پۈتۈنلەي زەھەرلىك بىر ھەسەلدەك بولىدۇ. دېمەك ھايات لەززىتى نۇقتىئىنەزىرىدە ھايۋاندىن يۈز ھەسسە تۆۋەن چۈشىدۇ. زالالەت ۋە غەپلەت ئەھلىنىڭ ھاياتى، بەلكى بارلىقى، بەلكى كائىناتى ئۆزى ياشاۋاتقان كۈندۇر. پۈتۈن ئۆتكەن كۈنلەر ۋە كائىناتلار ئۇنىڭ زالالىتى بويىچە يوقتۇر، ئۆلۈكتۇر. ئەقىل ئالاقىدارلىقى بىلەن ئۇنىڭ بېشىغا زۇلمەتلەر، قاراڭغۇلۇقلارنى ياغدۇرىدۇ. كېلەچەك بولسا ئېتىقادسىزلىقى بويىچە يەنە يوقتۇر. ھەمدە ئۇ يوقلۇق كۆز قارىشىدىن چىققان ئەبەدىي ئايرىلىشلار داۋاملىق ئۇنىڭ پىكىر يولى ئارقىلىق ھاياتىغا زۇلمەتلىك ۋەھىمىلەرنى قاتىدۇ.

  ئەگەر ئىمان ھاياتىغا ھايات بولسا، ئۇ ۋاقىت ھەم ئۆتكەن، ھەم كېلەچەك زامانلار ئىمان نۇرى بىلەن نۇرلىنىدۇ ۋە بارلىققا ئېرىشىدۇ. ئىمانىي نەزەر بويىچە روھ ۋە قەلبىگە ھازىرقى زاماندەكلا يۈكسەك مەنىۋى لەززەتلەرنى ۋە بارلىق نۇرلىرىنى بېرىدۇ. بۇ ھەقىقەتنىڭ «ياشانغانلار رىسالىسى»دە يەتتىنچى رىجادا ئىزاھاتى بار. ئۇنىڭغا قارىساڭلار بولىدۇ.

   ھەقىقەت مانا شۇنداقتۇر. ھاياتنىڭ لەززىتى ۋە راھىتىنى خالىساڭلار، ھاياتىڭلارنى ئىمان ئارقىلىق ھاياتلاندۇرۇڭلار، پەرزلەر ئارقىلق زىننەتلەندۈرۈڭلار، گۇناھلاردىن قېچىش ئارقىلىق مۇھاپىزەت قىلىڭلار.

   ھەر كۈن، ھەر يەردە، ھەر ۋاقىت ئۆلۈشلەر كۆرسەتكەن دەھشەتلىك ئۆلۈم ھەقىقىتى بولسا، سىلەرگە باشقا ياشلارغا دېگىنىمدەك بايان قىلىمەن:

   مەسىلەن: بۇ يەردە كۆزۈڭلارنىڭ ئالدىدا بىر دار تىكىلگەن. ئۇنىڭ يېنىدا ناھايىتى چوڭ ھەدىيە بېلىتى بەرگەن لاتارىيە مەيدانى بار. بۇ يەردىكى بىز ئون كىشى بەرىبىر خالايلى، خالىمايلى، ھېچ باشقا چارە يوق، ئۇ يەرگە چاقىرىلىمىز. چاقىرىلىش ۋاقتى يوشۇرۇن بولغانلىقتىن ھەر مىنۇتتا يا «كەل، ئېسىلىپ ئۆلتۈرۈلۈش بېلىتىڭنى ئال، دارغا چىق» ياكى « كەل، مىليونلىغان ئالتۇن قازاندۇرىدىغان بىر ھەدىيە بېلىتى ساڭا چىقتى، قېنى ئېلىۋال!» دېيىلىشى مۇمكىن. بۇ چاقىرىقنى كۈتۈپ تۇرغاندا بىردىنلا ئىشىكتىن ئىككى كىشى كىرىپ كەلدى. بىرى يېرىم يالىڭاچ گۈزەل ۋە ئالدامچى بىر ئايال، قولىدا كۆرىنىشتە ناھايىتى شېرىن، لېكىن زەھەرلىك بولغان ھەسەلنى ئېلىپ كېلىپ يىگۈزمەكچى بولدى. يەنە بىرى بولسا ئالدىماس ۋە ئالدانماس تەمكىن بىر كىشى بولۇپ، ئۇ ئايالنىڭ ئارقىسىدىن كىرىپ كەلدى. دېدىكى:

  «سىلەرگە بىر تىلسىم، بىر دەرس ئېلىپ كەلدىم. ئۇ ھەسەلنى يېمەستىن، بۇنى ئوقۇساڭلار، ئۇ دارغا ئېسىلىشتىن قۇتۇلىسىلەر، بۇ تىلسىم بىلەن ئۇ مىسىلسىز ھەدىيە بېلىتىنى ئالالايسىلەر. مانا ئۆزۈڭلارمۇ كۆرىۋاتىسىلەر، ھەسەل يېگەنلەر دار تەرەپكە كېتىۋاتىدۇ، ھەمدە بارغۇچە ئۇ ھەسەلنىڭ زەھىرىدىن دەھشەتلىك قورساق سانجىقى تارتىشىۋاتىدۇ. ئۇ قىممەتلىك ھەدىيە بېلىتى ئالغانلار بولسا، گەرچە كۆرۈنمەيۋاتىدۇ ۋە ئۇلارمۇ ئۇ دارغا چىقىۋاتقاندەك كۆرىنىۋاتىدۇ، بىراق ئۇلارنىڭ ئېسىلمايۋاتقانلىقىنى، بەلكى دارنى قولاي ھالدا ھەدىيەلەر دائىرىسىگە كىرىش ئۈچۈن بىر شوتا قىلىۋاتقانلىقىنى مىليونلارچە گۇۋاھچىلار خەۋەر قىلىشىۋاتىدۇ. مانا شۇ دەرىزىدىن قاراپ بېقىڭلار، ئەڭ بۈيۈك خادىملار ۋە بۇ ئىش بىلەن ئالاقىدار بولغان چوڭ زاتلار يۇقىرى ئاۋازلىرى بىلەن ئېلان قىلىپ خەۋەر بېرىشىۋاتىدۇكى، ئۇ دارغا قاراپ ماڭغانلارنى ئەينەليەقىن*كۆزۈڭلار بىلەن كۆرگىنىڭلاردەك، بۇ ھەدىيە بېلىتىنى، تىلسىم ئىگىلىرىنىڭ ئېلىشىۋاتقانلىقىغا ھېچ شەك–شۈبھىسىز، كۈندۈزدەك قەتئىي ھالدا ئىشىنىڭلار!» دېدى.

   مانا مۇشۇ مىسالدەك، زەھەرلىك بىر ھەسەل ھۆكمىدە بولغان ھارام دائىرىدىكى ياشلىقنىڭ كەيپ–ساپا لەززەتلىرىگە مۇپتىلا بولغانلار، ئەبەدىي خەزىنە ۋە بەخت–سائادەتنىڭ بېلىتى ۋە كىنىشكىسى بولغان ئىماننى يوقاتقانلىقى ئۈچۈن، دار ھۆكمىدە بولغان ئۆلۈم، ھەمدە مەڭگۈلۈك قاراڭغۇلۇق ئىشىكى بولغان قەبىر مۇسىبىتىگە ۋە بالاسىغا (كۆرۈنۈشتە ئەينەن كۆرۈنگىنىدەك) دۇچ كېلىدۇ. شۇنداقلا ئەجەل يوشۇرۇن بولغانلىقتىن ياش–قېرى دېمەستىن، ھەر ۋاقىت ئەجەل جاللاتى باشنى كېسىش ئۈچۈن كېلىشى مۇمكىن. ئەگەر زەھەرلىك ھەسەل ھۆكمىدىكى ھارام ھەۋەسلەرنى تاشلاپ، قۇرئان تىلسىمى بولغان ئىمان ۋە پەرزلەرنى ئادا قىلسا، ئۇ ئاجايىپ ئىنسانىيەت تەقدىرى «لاتارىيسىدىن» چىققان ئەبەدىي بەخت–سائادەت خەزىنىسىنىڭ بېلىتىنى ئالىدىغانلىقىنى يۈز يىگىرمە تۆت مىڭ پەيغەمبەر بىلەن بىللە، سان–ساناقسىز ئەۋلىيالار ۋە ھەقىقەتپەرۋەرلەر خەۋەر قىلىپ دەلىل ۋە پاكىتلىرىنى كۆرسىتىشىۋاتىدۇ.

  قىسقىسى، ياشلىق كېتىدۇ… گۇناھلار بىلەن كەتكەن بولسا، ھەم دۇنيادا، ھەم ئاخىرەتتە مىڭلارچە بالا ۋە ئەلەملەرنى نەتىجە بېرىدىغانلىقىنى، ھەمدە ئۇنداق ياشلار كۆپىنچە ياشلىقنى زىيانلىق ئىشلارغا سەرپ قىلىپ سۈيئىستېمال قىلىشتىن كەلگەن ۋەھىمىلىك كېسەللىكلەر سەۋەبلىك دوختۇرخانىلارغا، ھەددىدىن ئېشىش نەتىجىسىدە تۈرمىلەرگە ياكى بۇزۇقچىلىق ئورۇنلىرىغا، شۇنداقلا مەنىۋى ئەلەملەردىن كەلگەن روھانى بېسىملار تۈپەيلىدىن مەيخانىلارغا چۈشۈپ قالىدىغانلىقىنى بىلگىڭلار كەلسە، دوختۇرخانىلاردىن، تۈرمىلەردىن ۋە قەبرىستانلىقتىن سوراپ بېقىڭلار. ئەلۋەتتە، دوختۇرخانىلارنىڭ ئەھۋال تىلىدىن كۆپىنچە ياشلارنىڭ ھەۋايى ھەۋىسى سەۋەبلىك ياشلىقىنى زىيانلىق ئىشلار بىلەن مەشغۇل قىلىپ، سۈيئىستېمال قىلىشتىن كەلگەن كېسەللىكلەر دېگۈزگەن «ئاھ، ئۇھ»لارنى ئاڭلىغىنىڭلاردەك، تۈرمىلەردىنمۇ كۆپىنچە، ياشلىق ھېسلىرىنىڭ ھەددىدىن ئېشىشى نەتىجىسدە ھارام دائىرىدە ھەرىكەتلىنىشنىڭ كاچاتلىرىنى يېگەن بەختسىز ياشلارنىڭ قايغۇرۇشلىرىنى ئاڭلايسىلەر. قەبرىستاندىكى ۋە ئۇ يەرگە كىرگەنلەر ئۈچۈن ئىشىكلىرى ئېچىلىپ يېپىلىپ تۇرغان ئۇ بەرزەخ**ئالىمىدىكى (ئەۋلىيالارنىڭ كۆرۈشلىرى ۋە پۈتۈن ھەقىقەتپەرۋەرلەرنىڭ تەستىق ۋە شاھادىتى بىلەن) ئازاپلارنىڭ كۆپىنچىسى، ياشلىق سۇيئىستېماللىرىنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى بىلىسىلەر.

  شۇنداقلا ئىنسانىيەتنىڭ خېلى كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلغان ياشانغانلار ۋە كېسەللەردىن سوراڭلار. ئەلۋەتتە، كۆپىنچىلىرى قايغۇ ۋە ھەسرەتلەر بىلەن: «ھەي ئىسىت! ياشلىقىمىزنى بىكارغىلا، بەلكى زىيانلىق بىر تۈردە زايا قىلدۇق. دىققەت قىلىڭلار، سىلەرمۇ بىزدەك بولماڭلار!» دېيىشىدۇ. دەرۋەقە، بەش–ئون يىللىق ياشلىقنىڭ ھارام لەززىتىنى دەپ، دۇنيادا كۆپ يىللار غەم ۋە قايغۇ، بەرزەختا ئازاپ ۋە زىيان، ئاخىرەتتە جەھەننەم ۋە ئوت بالاسىنى تارتقان كىشى ئەڭ ئىچ ئاغرىتقىدەك بىر ھالەتتە بولسىمۇ،

اَلرَّاضِى بِالضَّرَرِ لاَ يُنْظَرُ لَهُ سىرى بويىچە ئىچ ئاغرىتىشقا ھېچ لايىق بولالمايدۇ. چۈنكى زىيانغا رازىلىقى بىلەن كىرسە مەرھەمەت قىلىش توغرا-لايىق ئەمەس. جانابى ﷲ بىزنى، سىلەرنى بۇ زاماننىڭ جەزبىلىك فىتنىسىدىن قۇتقازسۇن ۋە مۇھاپىزەت ئەيلىسۇن. ئامىن!

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

﴿ فَسُبْحَانَ اللّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ٭وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ ٭ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذلِكَ تُخْرَجُونَ ٭ وَمِنْ آيَاتِهِ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ٭ وَ مِنْ آيَاتِهِ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ٭ وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَاخْتِلاَفُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ٭ وَ مِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ٭ وَ مِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَيُحْيِى بِهِ اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فِى ذلِكَ َلآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ٭ وَمِنْ آيَاتِهِ اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَاْلاَرْضُ بِاَمْرِهِ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ اْلاَرْضِ اِذَا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ٭ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّموَاتِ وَ اْلاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ٭ وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ اْلاَعْلَى فِى السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾

(سىلەر ئاخشامدا ۋە ئەتىگەندە اﷲ قا تەسبىھ ئېيتىڭلار [17]. ئاسمانلاردىكى، زېمىندىكى ھەمدۇسانا، كەچ ۋە پېشىن ۋاقىتلىرىدىكى ھەمدۇسانانىڭ ھەممىسى اﷲ قا خاستۇر [18]. اﷲ جانسىز نەرسىلەردىن جانلىق نەرسىلەرنى چىقىرىدۇ، جانلىق نەرسىلەردىن جانسىز نەرسىلەرنى چىقىرىدۇ، ئۆلگەن زېمىننى تىرىلدۈرىدۇ (يەنى قۇرغاق زېمىننى ئۆسۈملۈكلەر بىلەن كۆكەرتىدۇ)، سىلەرمۇ مۇشۇنداق تىرىلدۈرۈلىسىلەر [19]. اﷲ نىڭ سىلەرنى تۇپراقتىن ياراتقانلىقى، ئاندىن سىلەرنىڭ ئىنسان بولۇپ زېمىندا تارىلىپ يۈرۈشۈڭلار اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر [20]. ئاياللار بىلەن ئۇنسى – ئۈلپەت ئېلىشىڭلار ئۈچۈن (اﷲ نىڭ) ئۇلارنى سىلەرنىڭ ئۆز تىپىڭلاردىن ياراتقانلىقى، ئاراڭلاردا (يەنى ئەر – خوتۇن ئارىسىدا) مېھر ـ مۇھەببەت ئورناتقانلىقى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، پىكىر يۈرگۈزىدىغان قەۋم ئۈچۈن، شەك ـ شۈبھىسىزكى، بۇنىڭدا نۇرغۇن ئىبرەتلەر بار [21]. اﷲ نىڭ ئاسمانلارنى، زېمىننى ياراتقانلىقى، تىللىرىڭلارنىڭ، رەڭگىلىرىڭلارنىڭ خىلمۇخىل بولۇشى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، بۇنىڭدا بىلىملىك كىشىلەر ئۈچۈن ھەقىقەتەن نۇرغۇن ئالامەتلەر بار [22]. سىلەرنىڭ كېچىسى ۋە كۈندۈزى ئۇخلىشىڭلار، (كۈندۈزى) اﷲ نىڭ مەرھەمىتىدىن (رىزىق) تەلەپ قىلىپ (ھەرىكەتلىنىشىڭلار) اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، شەك ـ شۈبھىسىزكى، بۇنىڭدا ئاڭلايدىغان قەۋم ئۈچۈن نۇرغۇن ئىبرەتلەربار[23]. اﷲ نىڭ سىلەرگە چاقماقنى قورقۇنچ ۋە ئۈمىد قىلىپ كۆرسىتىشى، بۇلۇتتىن يامغۇر ياغدۇرۇپ ئۇنىڭ بىلەن ئۆلگەن زېمىننى تىرىلدۈرۈشى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، چۈشىنەلەيدىغان قەۋم ئۈچۈن بۇنىڭدا، شەك ـ شۈبھىسىزكى، نۇرغۇن ئىبرەتلەر بار [24]. اﷲ نىڭ ئاسمان زېمىننى ئۆز ئەمرى بىلەن (مۇئەللەق) تۇرغۇزۇشى اﷲ نىڭ (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر، ئاندىن اﷲ (قەبرىلەردە كۆمۈلۈپ ياتقان) سىلەرنى يەر ئاستىدىن چاقىرسا، دەرھال چىقىسىلەر [25]. ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى ھەممە اﷲ نىڭدۇر (يەنى اﷲ نىڭ مۈلكىدۇر، اﷲ نىڭ مەخلۇقاتىدۇر ۋە اﷲ نىڭ تەسەررۇپى ئاستىدىدۇر)، ھەممە اﷲ قا بويسۇنغۇچىدۇر [26]. مەخلۇقاتنى دەسلەپتە (يوقتىن) بار قىلىدىغان، ئاندىن ئۇنى (ئۆلگەندىن كېيىن) تىرىلىدۈرىدىغان اﷲ ئەنە شۇدۇر، ئۇ (يەنى مەخلۇقاتنى تىرىلدۈرۈش) اﷲ قا (ئۇنى دەسلەپتە يوقتىن بار قىلغانغا قارىغاندا) ئوڭايدۇر، ئاسمانلاردا ۋە زېمىندا ئەڭ ئالىي سۈپەت اﷲ قا خاستۇر، اﷲ غالىبتۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر[27] سۇرە رۇم:17-27)

  ئىمان دەرىجىلىرىنىڭ چەكسىز ئىكەنلىكىنى كۆرسەتكەن بۇ ئۇلۇغ ساماۋىي ئايەتلەرنىڭ ۋە ھەشرنى^ ئىسپات قىلغان شۇ مۇقەددەس دەلىللەرنىڭ يۈكسەك بىر ھىكمىتى ۋە چوڭ بىر دەلىلى بۇ «توققۇزىنچى شۇئا»دا بايان قىلىنىدۇ.

  ﷲنىڭ گۈزەل بىر ئىنايىتىدۇركى، بۇنىڭدىن ئوتتۇز يىل بۇرۇن كونا سەئىد يازغان (تەفسىر مۇقەددىمىسى بولغان) «مۇھاكەمات» نامىدىكى ئەسەرنىڭ ئاخىرىدا:

  «ئىككىنچى مەقسەت: قۇرئاندىكى ھەشرگە ئىشارەت قىلغان ئىككى ئايەت بايان ۋە تەفسىر قىلىنىدۇ.

« نَخُو بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»

دەپ توختاپ قالغان. داۋامى يېزىلمىغان ئىدى. شەپقەتلىك ﷲقا ھەشرنىڭ دەلىل ۋە ئىشارەتلىرى سانىچە شۈكۈر ۋە ھەمدۇ–سانا بولسۇنكى، ئوتتۇز يىل كېيىن مۇۋەپپىقىيەت ئېھسان قىلدى. بۇنىڭدىن توققۇز–ئون يىل بۇرۇن ئۇ ئايەتنىڭ بىرىنچىسى بولغان:

﴿فَانْظُرْ اِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللّهِ كَيْفَ يُحْيِى اْلاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾

(ﷲ نىڭ رەھمىتىنىڭ نەتىجىلىرىگە قارىغىنكى، ئۇ زېمىننى ئۆلگەندىن كېيىن قانداق تىرىلدۈرىدۇ، شۈبھىسىزكى، اﷲ ھەقىقەتەن ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرگۈچىدۇر، اﷲ ھەممە نەرسىگە قادىردۇر [50]. سۇرە رۇم: 50)

  ئىلاھىي پەرمانىنىڭ ئىككى پارلاق ۋە ناھايىتى قۇۋۋەتلىك دەلىل ۋە تەفسىرلىرى بولغان «ئونىنچى سۆز» ۋە «يىگىرمە توققۇزىنچى سۆز»لەرنى ئىنئام قىلدى ۋە ئىنكارچى كاپىرلارنى بېسىقتۇردى. ھەمدە «ئاخىرەتكە ئىمان» ئاساسىنىڭ ھۇجۇم تەسىر قىلالماس ئۇ ئىككى مۇستەھكەم قەلئەسىدىن ئىككىنچى ئايەت بولغان يۇقىرىدا زىكىر قىلىنغان ئۇلۇغ ئايەتنىڭ تەفسىرىنى بۇ رىسالە بىلەن ئىھسان قىلدى. مانا بۇ «توققۇزىنچى شۇئا» مەزكۇر ئايەتلىرى بىلەن ئىشارەت قىلغان «توققۇز ئالىي ماقام» ۋە بىر ئەھمىيەتلىك «مۇقەددىمە»دىن ئىبارەتتۇر.

مۇقەددىمە

  ھەشر (ئاخىرەت) ئەقىدىسىنىڭ ناھايىتى كۆپ بولغان روھى پايدىلىرىدىن ۋە ھاياتىي نەتىجىلىرىدىن بىرلا ئومۇمىي نەتىجىنى يىغىنچاقلاپ بايان قىلىپ، ئىنسانىيەت ھاياتىدا، بولۇپمۇ ئىجتىمائىي ھاياتتا ئۇنىڭ قانچىلىك مۇھىم ۋە زۆرۈر ئىكەنلىكىنى ئىزھار قىلغان، ھەمدە بۇ «ھەشرگە ئىمان» ئەقىدىسىنىڭ ئىنتايىن كۆپ دەلىللىرىدىن ئومۇمىي بولغان بىرلا دەلىلنى يىغىنچاقلاپ كۆرسەتكەن ۋە ئۇ ئەقىدىنىڭ قانچىلىك ئوچۇق ۋە شۈبھىسىز دەرىجىدە ئىكەنلىكىنى ئىپادە قىلغان «ئىككى نۇقتا»دۇر.

  بىرىنچى نۇقتا:

  ئاخىرەت ئەقىدىسى ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ۋە شەخسىي ھاياتىنىڭ ئاساسى ئۇلى ۋە بەخت–سائادەت ۋە كامالىتىنىڭ ئاساسلىرى ئىكەنلىكىنىڭ يۈزلەرچە دەلىللىرىدىن بىر ئۆلچەم تۈرىدە پەقەت تۆتىگە ئىشارەت قىلىمىز.

  بىرىنچى: ئىنسانىيەتنىڭ يېرىمىغا يېقىن قىسمىنى تەشكىل قىلغان كىچىك بالىلار، قورقۇشلىرىغا ۋە يىغىلىرىغا سەۋەب بولغان ئۆلۈم ۋە ۋاپاتلارغا قارشى پەقەت جەننەت پىكرى ئارقىلىقلا تاقابىل تۇرالايدۇ. ناھايىتى ئاجىز ۋە نازۇك جىسمىدا بىر مەنىۋى كۈچكە ئىگە بولالايدۇ. ھەر نەرسىدىن يىغلىغۇدەك دەرىجىدە چىدامسىز بولغان روھانىي تەبىئىتىدە ئۇ جەننەت پىكرى ئارقىلىق بىر ئۈمىدكە ئېرىشىپ، خۇشال كەيپىيات بىلەن ياشىيالايدۇ. مەسىلەن: جەننەت پىكرى بىلەن دەيدۇ: «مېنىڭ ئۇكام ياكى دوستۇم ئۆلۈپ كەتتى. جەننەتنىڭ بىر قۇشى بولدى، جەننەتتە سەيلە قىلىدۇ، بىزدىن تېخىمۇ ياخشىراق ياشايدۇ.» ئەگەر بۇ پىكىر بولمىسا، ئەتراپتىكى ئۆزىدەك بالىلارنىڭ ۋە چوڭلارنىڭ ھەر ۋاقىت كۆز ئالدىدىكى ئۆلۈملىرىنىڭ ئۇ ئاجىز بىچارىلەرنىڭ ئەندىشىلىك نەزەرلىرىگە چېلىقىشى بىلەن بەرداشلىق بېرىش كۈچى ۋە مەنىۋى قۇۋۋەتلىرى بىتچىت بولۇپ، كۆزلىرى بىلەن بىللە روھ، قەلب ۋە ئەقىلدەك بارلىق سېزىملىرىمۇ يىغلايتتى. يا مەيۈسلىنىپ مەنىۋى جەھەتتىن تۈگىشىپ كېتەتتى، يا ئەخمەق بىر بەختسىز ھايۋاندەك بولۇپ قالاتتى…

  ئىككىنچى دەلىل: ئىنسانىيەتنىڭ بىر جەھەتتىن يېرىمىنى تەشكىل قىلغان ياشانغانلاردا پەقەت ئاخىرەتلىك ھايات پىكرى ئارقىلىقلا ئۈزلۈكسىز يېقىنلاۋاتقان قەبىرنىڭ ۋەھىمىسىگە قارىتا بەرداشلىق بېرىش ھېسسى مەۋجۇت بولۇپ تۇرالايدۇ. ھەمدە بەكمۇ ئالاقىدار بولغان بۇ ھاياتلىرىنىڭ يېقىندا ئۆچۈشىگە ۋە سۆيگەن دۇنيالىرىنىڭ ئىشىكىنىڭ يېپىلىشىغا قارىتا بىر تەسەللى تاپالايدۇ. شۇنداقلا كىچىك بالىدەك بولۇپ قالغان نازۇك روھلىرىدا ۋە مىجەزلىرىدە ئۆلۈم ۋە ئايرىلىش پىكرىدىن پەيدا بولغان قايغۇلۇق ۋە دەھشەتلىك مەيۈسلۈككە قارىتا، پەقەتلا ئەبەدىي ھايات ئۈمىدى بىلەن تاقابىل تۇرالايدۇ. بولمىسا ئۇ شەپقەتكە لايىق مۆھتەرەملەر ۋە قەلبىي جەھەتتىن خاتىرجەملىككە ۋە راھەتلىككە بەكمۇ مۇھتاج بولغان ئۇ ئەندىشە ئىچىدىكى ئاتا–ئانىلار، شۇنداق بىر روھانىي قايغۇ ۋە قەلبىي ئازاپ تارتىشاتتىكى، بۇ دۇنيا ئۇلار ئۈچۈن زۇلمەتلىك زىندان، ھاياتمۇ قورقۇنچلۇق ئازاپ بولاتتى.

  ئۈچىنچى دەلىل: ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىنىڭ تۈۋرىكى بولغان ياشلارنىڭ كونترول قىلىش قىيىن بولغان ھېسسىياتلىرىنى، قىزىپ تۇرغان ھاۋايى نەفىسلىرىنى چەكتىن ئېشىپ ھەرىكەت قىلىشتىن، زۇلۇم ۋە بۇزغۇنچىلىققا سەۋەب بولۇپ قېلىشتىن توختاتقۇچى، ھەمدە شۇ ئارقىلىق ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ نورمال داۋام قىلىشىنى تەمىنلىگۈچى ئامىل، پەقەتلا جەھەننەم (دوزاخ) پىكرىدۇر. بولمىسا ئەگەردە جەھەننەم پىكرى بولمىغاندا «غالىپ كەلگەننىڭ ھەق» دەپ، ئۇ قېنى قىزىق تەلۋە ياشلار، ھەۋەسلىرىنىڭ ئارقىسىغا كىرىپ بىچارە ۋە ئاجىز كىشىلەر ئۈچۈن دۇنيانى جەھەننەمگە ئايلاندۇرغان بولاتتى. يۈكسەك ئىنسانىيەتنى ناھايىتى پەس بىر ھايۋانىيەتكە ئۆزگەرتىپ قويغان بولاتتى.

  تۆتىنچى دەلىل: ئىنسانىيەتنىڭ دۇنياۋى ھاياتىدا ئەڭ ئاساسلىق مەركەز ۋە ئەڭ مۇھىم يادرو بولغان ئائىلە ھاياتى دۇنياۋى بەخت–سائادەت ئۈچۈن بىر جەننەت، بىر پاناگاھ، بىر مۇھاپىزەتگاھتۇر. ھەركىمنىڭ ئۆيى ئۆزىنىڭ بىر كىچىك دۇنياسى ھېساپلىنىدۇ. ئۇ ئۆي ۋە ئائىلە ھاياتىنىڭ ھاياتى ۋە سائادىتى ئۆز–ئارا بولىدىغان سەمىمىي، چىن، ۋاپادارلارچە ھۆرمەت، ھەمدە ھەقىقىي، قىزغىن، پىداكارلارچە شەپقەت ئارقىلىقلا قولغا كېلىدۇ. بۇ سەمىمىي ۋە ھەقىقىي شەپقەت بولسا؛ ئەبەدىي بولىدىغان بىر دوستلۇق ئېڭى، دائىمىي بولىدىغان بىر يولداشلىق ئىشەنچىسى، مەڭگۈلۈك بولىدىغان بىللە بولۇش چۈشەنچىسى بىلەن، ھەمدە ھېساپسىز بىر زاماندا ۋە چەكسىز بىر ھاياتتا بىر–بىرى بىلەن بولغان ئاتىلىق، بالىلىق، تۇغقانلىق، دوستلۇق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ داۋاملىشىش پىكرى ۋە ئەقىدىسى بىلەن ئۇ ھۆرمەت ۋە شەپقەت ھەقىقىي بولالايدۇ.

  مەسىلەن دەيدۇ: «بۇ ئايالىم ئەبەدىي بىر ھاياتتا دائىملىق بىر ھايات رەپىقەمدۇر. ھازىر قېرىپ كۆرۈمسىز بولۇپ كەتكەن بولسىمۇ ھېچ ۋەقەسى يوق. چۈنكى ھامان كېلىدىغان بىر ئەبەدىي گۈزەللىكى بار. ئەنە شۇنداق دائىملىق بىر دوستلۇقنىڭ يۈز–خاتىرى ئۈچۈن ھەر قانداق پىداكارلىق ۋە مەرھەمەتنى ئايىمايمەن» دەپ، ئۇ ياشانغان ئايالىغا گۈزەل بىر ھۆر پەرىگە ئوخشاش مۇھەببەت بىلەن، شەپقەت بىلەن، مەرھەمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ. بولمىسا سىرتقى جەھەتتىكى بىر–ئىككى سائەتلىك بىللە بولۇشتىن كېيىن، ئەبەدىي بىر پىراق ۋە ئايرىلىشقا يۈز تۇتقان ئۇنداق يولداشلىق، ئەلۋەتتە بەكمۇ يۈزەكى، ۋاقىتلىق، ئاساسسىز، ھايۋانلاردا بولىدىغان ئۆز–ئارا مۇناسىۋەت مەنىسىدە، بىر–بىرىگە قارىتا ياسالما بىر شەپقەت ۋە سۈنئىي بىر ھۆرمەتنىلا نەتىجە بېرەلىشى مۇمكىن. نەتىجىدە ھايۋانلاردا بولغىنىدەك باشقا مەنپەئەتلەر ۋە باشقا غالىپ كەلگەن ھېسلار، ئۇ ھۆرمەت ۋە مەرھەمەتنى مەغلۇپ قىلىپ، ئۇ دۇنيا جەننىتىنى جەھەننەمگە ئايلاندۇرىدۇ.

  دېمەك، «ھەشرگە ئىمان»نىڭ يۈزلىگەن نەتىجىسىدىن بىرسى، ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىغا قارايدۇ. پەقەتلا بۇ خىل نەتىجىنىڭمۇ يۈزلىگەن جەھەتلىرىدىن ۋە پايدىلىرىدىن يۇقىرىدا بايان قىلىنغان تۆت دەلىلگە باشقىلىرىمۇ سېلىشتۇرۇلسا چۈشەنگىلى بولىدۇكى، ھەشر ھەقىقىتىنىڭ ئەمەلىيلىشىشى ۋە بولىشى، ئىنسانىيەتنىڭ يۈكسەك ھەقىقىتى ۋە ئومۇمىي ھاجەتلىرىنىڭ ئەمىلىيەت (بار) ئىكەنلىكى دەرىجىسىدە قەتئىيدۇر. بەلكى بۇ، ئىنساننىڭ ئاشقازىنىدىكى ئېھتىياجنىڭ بارلىقى، تاماقلارنىڭمۇ بار ئىكەنلىكىگە دەلىل ۋە گۇۋاھ بولىشىدىن تېخىمۇ ئېنىقتۇر. تېخىمۇ زىيادە ئۇنىڭ ۋۇجۇتقا چىقىشىنى بىلدۈرىدۇ.

  ئەگەر بۇ ھەشر ھەقىقىتىنىڭ نەتىجىلىرى ئىنسانىيەتتىن چىقسا، ئۇ بەكمۇ ئەھمىيەتلىك، يۈكسەك ۋە ھاياتدار بولغان ئىنسانىيەت ماھىيىتىنىڭ، مەينەت ۋە مىكروپ ئۇۋىسى بولۇپ كەتكەن سېسىق گۆشتەك بۇزۇلىدىغانلىقىنى ئىسپات قىلىدۇ. ئىنسانىيەتنىڭ باشقۇرىلىشى، ئەخلاق–پەزىلىتى ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەتلىرى بىلەن بەكمۇ ئالاقىدار بولغان جەمئىيەتشۇناسلار، سىياسىيونلار ۋە ئەخلاقشۇناسلارنىڭ سەمىدە بولسۇن. قېنى دەپ بېقىشسۇنكى، بۇ بوشلۇقنى نېمە بىلەن تولدۇرىشىدۇ؟ ۋە بۇ چوڭقۇر يارىلارنى نېمە بىلەن ساقايتىشىدۇ؟

  ئىككىنچى نۇقتا:

  ھەشر ھەقىقىتىنىڭ چەكسىز دەلىللىرى ئىچىدىن، باشقا ئىمان ئاساسلىرىنىڭ ئايرىم–ئايرىم ھالدا بۇنىڭغا (ھەشر ئاساسىغا) دەلىل بولۇشلىرىنىڭ خۇلاسىلىرىدىن چىققان بىر دەلىلنى ناھايىتى ئىخچام ھالدا بايان قىلىمىز. يەنى:

  ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە دەلىل بولغان بارلىق مۆجىزىلىرى، بارلىق پەيغەمبەرلىك دەلىللىرى ۋە ھەققانىيىتىنىڭ بارلىق پاكىتلىرى ھەممىسى بىرلىشىپ، ھەشر ھەقىقىتىگە شاھادەت قىلىپ ئىسپاتلايدۇ، چۈنكى بۇ زاتنىڭ پۈتۈن ھاياتىدىكى بارلىق دەۋالىرى، تەۋھىدتىن قالسا، ھەشر مەسىلىسىدە مەركەزلىشىدۇ. ھەمدە بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى كۆرسەتكەن ۋە تەستىق قىلدۇرغان بارلىق مۆجىزىلىرى ۋە دەلىللىرى يەنە شۇ ھەقىقەتكە شاھادەت قىلىدۇ (دەلىل بولىدۇ). شۇنداقلا «ۋەبى رۇسۇلىھى» (رەسۇللارغا ئىمان) كەلىمىسىدىن كەلگەن شاھادەتنى تېخىمۇ ئايدىڭلاشتۇرغان «ۋەبى كۇتۇبىھى» (كىتابلارغا ئىمان) شاھادىتىمۇ يەنە شۇ ھەقىقەتكە شاھادەت قىلىدۇ. يەنى: باشتا قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ ھەققانىيىتىنى ئىسپات قىلغان پۈتۈن مۆجىزىلىرى، دەلىللىرى ۋە ھەقىقەتلىرى ھەشر ھەقىقىتىنىڭ چوقۇم بولىشىغا ۋە ئەمەلىيلىشىشىگە شاھادەت قىلىپ ئىسپات قىلىدۇ. چۈنكى قۇرئاننىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرىسى ھەشرگە ئائىتتۇر ۋە كۆپىنچە سۈرىلىرىنىڭ باشلىرىدا غايەت قۇۋۋەتلىك بولغان ھەشرگە ئائىت ئايەتلەر باردۇر. ھەمدە ئوچۇق ۋە ئىشارەتلىك شەكىلدە مىڭلارچە ئايىتى بىلەن شۇ ھەقىقەتنى خەۋەر بېرىدۇ، ئىسپات قىلىدۇ ۋە كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن:

﴿اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ٭ يَا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ٭ اِذَا زُلْزِلَتِ اْلاَرْضُ زِلْزَالَهَا ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ ٭ اِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ ٭ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ٭ هَلْ اَتَيكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ﴾

(كۈننىڭ نۇرى ئۆچكەن چاغدا [1]، سۇرە تەكۋىر: 1)

(ئى ئىنسانلار! پەرۋەردىگارىڭلاردىن (يەنى ئازابىدىن) قورقۇڭلار، قىيامەتنىڭ زىلزىلىسى ھەقىقەتەن چوڭ ئىشتۇر. سۇرە ھەج: 1)

(زېمىن قاتتىق تەۋرىتىلگەندە [1]، سۇرە زەلزەلە: 1)

(ئاسمان يېرىلغان چاغدا [1]، سۇرە ئىنفىتار: 1)

(ئاسمان يېرىلغان [1]، سۇر ئىنشىقاق: 1)

(ئۇلار چوڭ بىر خەۋەر (يەنى قىيامەت توغرۇلۇق) سورىشىدۇ، سۇرە نەبە: 1)

(ئى مۇھەممەد!) ساڭا ھەقىقەتەن قىيامەتنىڭ خەۋىرى كەلدى [1]، سۇرە غاشىيە: 1)

گە ئوخشاش ئوتتۇز–قىرىق سۈرىلەرنىڭ باشلىرىدا ناھايىتى قەتئىيلىك بىلەن ھەشر ھەقىقىتىنىڭ كائىناتنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە زۆرۈر بىر ھەقىقىتى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىش بىلەن بىرگە، باشقا ئايەتلەرمۇ ئۇ ھەقىقەتنىڭ تۈرلۈك–تۈرلۈك دەلىللىرىنى بايان قىلىپ قايىل قىلىدۇ. ئەجەبا بىرلا ئايەتنىڭ بىرلا ئىشارىتى، ئىسلامنىڭ كۆزىمىز ئالدىدىكى تۈرلۈك–تۈرلۈك ئىلمىي ھەقىقەتلىرىنى ۋە كائىناتنىڭ ماددى ھەقىقەتلىرىنى مېۋە بەرگەن بىر مۇقەددەس كىتابنىڭ شۇنداق دەلىل ۋە داۋالار ئارقىلىق قۇياشتەك ئېنىق ھالدا كۆرسەتكەن «ھەشرگە ئىمان» ئاساسىنىڭ ھەقىقەتسىز بولىشى خۇددى قۇياشنى ئىنكار قىلغاندەك، ھەتتا كائىناتنى يوققا چىقارغاندەك ھېچبىر جەھەتتە مۇمكىنچىلىكى بولمىغان، يۈز ھەسسە ئىمكانسىزلىق ۋە باتىللىق بولمامدۇ؟ ئەجەبا بىر سۇلتاننىڭ بىرلا ئىشارىتى يالغانغا چىقىپ قالماسلىق ئۈچۈن، بەزىدە بىر ئارمىيە ئۇنىڭ ئابرويىنى دەپ ھەرىكەتكە كېلىپ توقۇنۇش چىقىدۇ–يۇ، چەكسىز ئىززەت ئابرويلۇق ئۇ سۇلتاننىڭ مىڭلارچە سۆزلىرى، ۋەدىلىرى ۋە تەھدىتلىرىنى يالغانغا چىقىرىش ھېچ مۇمكىنمۇ؟ ۋە دېگەنلىرىنىڭ ھەقىقەتسىز بولىشىنىڭ ئىمكانىيىتى بارمۇ؟ ئەجەبا ئون ئۈچ ئەسىردە داۋاملىق ھالدا چەكسىز روھلارغا، ئەقىللەرگە، قەلبلەرگە، نەفىسلەرگە ھەق ۋە ھەقىقەت دائىرىسىدە ھۆكۈمىنى يۈرگۈزگەن، تەربىيەلىگەن، باشقۇرغان ئۇ شانلىق مەنىۋى سۇلتاننىڭ بىرلا ئىشارىتى مۇنداق بىر ھەقىقەتنى ئىسپات قىلىشقا يېتەرلىك تۇرۇقلۇق، مىڭلارچە ئىزاھاتلار بىلەن بۇ ھەشر ھەقىقىتىنى كۆرسىتىپ ئىسپات قىلىپ بەرسە، يەنىلا ئۇ ھەقىقەتنى تونۇمىغان ئەخمەق ئۈچۈن جەھەننەم ئازابى لايىق بولمامدۇ؟ ھەقىقىي ئادالەت بولغان بولمامدۇ؟

  پۈتۈن كېلەچەككە ۋە بارلىق زامانلارغا ھۆكۈمران بولغان قۇرئان، تەپسىلىي ئىزاھلار ۋە تەكرارلار ئارقىلىق بايان ۋە ئىسپات قىلغان ھەشر ھەقىقىتىنى، چەكلىك بىر زامانغا ۋە مۇئەييەن بىر دەۋرگە ھۆكۈم يۈرگۈزگەن ساماۋىي سەھىپىلەر^ ۋە مۇقەددەس كىتابلارنىڭمۇ ئۆز ئەسىر ۋە زامانلىرىغا يارىشا، ئۇ ھەشر ھەقىقىتىنى سۆزلەش بىلەن بىرلىكتە، تەپسىلاتسىز، پەردىلىك ۋە ئىخچام بىر شەكىلدە بايان قىلىشى، بىراق قۇۋۋەتلىك بىر تۈردە دەۋا ۋە ئىسپات قىلىشى، قۇرئاننىڭ ئۇ دەۋاسىنى مىڭلارچە ئىمزالار بىلەن تەستىق قىلىدۇ.

  «مۇناجات» رىسالىسىنىڭ ئاخىرىدا باشقا ئىمان ئاساسلىرىنىڭ، بولۇپمۇ «رۇسۇل» (پەيغەمبەرلەرگە) ۋە «كۇتۇب» (كىتابلارغا ئىمان) ئاساسلىرىنىڭ 

ا۪يمَانٌ بِالْيَوْمِ اْلآخِر

 (ئاخىرەتكە ئىمان)

ئاساسىغا بولغان شاھادىتىنى مۇناجات تەرىقىسىدە زىكىر قىلغان ئىدۇق، بەكمۇ قۇۋۋەتلىك تۈردە خۇلاسە قىلىنىپ بارلىق گۇمانلارنى يوقىتىپ تاشلايدىغان ئۇ يەردىكى ھەشر دەلىلى تېما مۇناسىۋىتى بىلەن بۇ يەردە يېزىلىدۇ. يەنى «مۇناجات»تا دېيىلگەنكى:

  «ئەي رەھىملىك رەببىم! پەيغەمبىرىمىز رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ تەلىمى ۋە قۇرئانى كەرىمنىڭ دەرسى بىلەن چۈشەندىمكى، قۇرئان ۋە رەسۇلى ئەكرەمىڭ باشلىق پۈتۈن مۇقەددەس كىتابلار ۋە پەيغەمبەرلەر، بۇ دۇنيادا ۋە ھەر تەرەپتە كۆرىنىۋاتقان ھەيۋەتلىك ۋە گۈزەل ئىسىملىرىڭنىڭ جىلۋىلىرىنىڭ تېخىمۇ پارلاق بىر شەكىلدە ئەبەدىلئەبەد داۋاملىشىدىغانلىقىغا شاھادەت؛ ھەمدە بۇ فانىي ئالەمدە كۆرىنىۋاتقان شەپقىتىڭنىڭ جىلۋىلىرى ۋە مىساللىرى بولغان ئىھسانلىرىڭنىڭ تېخىمۇ ئاجايىپ بىر شەكىلدە مەڭگۈلۈك بەخت–سائادەت ماكانىدا تۇراقلىق ھالدا داۋاملىشىدىغانلىقىغا شاھادەت؛ شۇنداقلا بۇ قىسقا دۇنيا ھاياتىدا ئۇلارنى زوقلىنىپ كۆرگەن ۋە مۇھەببەت بىلەن سۆيگەن ئاشىقلارنىڭ ئەبەدىي ئالەمدىمۇ بىللە ۋە جەم بولىدىغانلىقىغا ھەممىسى بىرلىكتە شاھادەت ۋە ئىشارەت قىلىشىدۇ.

  يۈزلەرچە ئېنىق مۆجىزىلىرى ۋە قەتئىي ئايەتلىرىگە تايىنىپ تۇرۇپ، رەسۇلى ئەكرەم ۋە قۇرئانى ھەكىمىڭ باشلىق پۈتۈن نۇرانى روھلار ئىگىلىرى بولغان پەيغەمبەرلەر، پۈتۈن مۇنەۋۋەر قەلبلەرنىڭ رەئىسلىرى بولغان ئەۋلىيالار، پۈتۈن چىۋەر ۋە نۇرلۇق ئەقىللەرنىڭ بېشى بولغان سىددىقىيىنلەر^، بارلىق ساماۋىي سەھىپىلىرىڭ ۋە مۇقەددەس كىتابلىرىڭدا سەن كۆپلىگەن تەكرارلار بىلەن قىلغان مىڭلارچە ۋەدە ۋە تەھدىتلىرىڭگە تايىنىپ تۇرۇپ، سېنىڭ قۇدرەت، رەھمەت (مەرھەمەت)، ئىنايەت (ياردەم)، ھىكمەت، ھەيۋەت ۋە گۈزەللىكتەك ئاخىرەتنى تەقەززا (كېرەك) قىلغان مۇقەددەس سۈپەتلىرىڭگە، كۆرسەتكەن پائالىيەتلىرىڭگە، ئۇلۇغلىقىڭغا ۋە سەلتەنىتىڭگە ئاساسلىنىپ، ھەمدە ئاخىرەتنىڭ شولا ۋە تامچىلىرىنى بىلدۈرگەن چەكسىز كەشپ ۋە مەنىۋى كۆرۈشلىرىگە، شۇنداقلا ئىلمەليەقىن ۋە ئەينەليەقىن دەرىجىسىدىكى ئېتىقاد ۋە ئىمانلىرىغا بىنائەن ئەبەدىي سائادەتنى ئىنسانلارغا خۇشخەۋەر بېرىشىۋاتىدۇ. زالالەت ئەھلى ئۈچۈن، جەھەننەم ۋە ھىدايەت ئەھلى ئۈچۈن جەننەت بار ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلىشىۋاتىدۇ. قۇۋۋەتلىك ئىمان بىلەن شاھادەت كەلتۈرىشىۋاتىدۇ.

  ئەي قادىر ۋە ھەكىم بولغان رەببىم! ئەي رەھمان ۋە رەھىم! ئەي ۋەدىسىدە سادىق بولغان ساخاۋەتلىك ﷲ! ئەي ئۇلۇغلۇق ۋە ھەيۋەت ئىگىسى بولغان قەھىرلىك ﷲ! بۇنچە سادىق دوستلىرىڭنى، بۇنچە ۋەدىلىرىڭنى ۋە بۇنچە سۈپەت ۋە پائالىيەتلىرىڭنى يالغانغا چىقىرىش، يوققا چىقىرىش، رۇبۇبىيەت^ سەلتەنىتىڭنىڭ (ئاخىرەتنىڭ بولىشىدىن ئىبارەت) قەتئىي ھالدىكى تەلىپىنى يالغان دەپ ئورۇندىماسلىق؛ سەن سۆيگەن ۋە ئۇلارمۇ سېنى تەستىق ۋە ساڭا ئىتائەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنى ساڭا سۆيدۈرگەن مەقبۇل بولغان چەكسىز قۇللىرىڭنىڭ ئاخىرەتكە قارىغان چەكسىز دۇئالىرىنى ۋە دەۋالىرىنى رەت قىلىش، ئاڭلىماسلىق؛ كۇفۇر ۋە ئىسيان بىلەن ۋە ساڭا ۋەدىدە تۇرماسلىق تۆھمىتىنى قىلىش بىلەن سېنىڭ ئەزەمىتىڭنى، بۈيۈكلىكىڭنى، ئۇلۇغلۇقىڭنى كەمسىتكەن، ھەمدە شەپقىتىڭنى رەنجىتكەن زالالەت ۋە كۇفۇر ئەھلىنىڭ ھەشرنى ئىنكار قىلىشلىرىنى تەستىق قىلىشتەك مەرھەمەتسىزلىكتىن يۈز مىڭلارچە ھەسسە مۇقەددەس، چەكسىز ھەسسە پاك ۋە ئالىيسەن. مۇنداق چەكسىز بىر زۇلۇمدىن ۋە چەكسىز يىرگىنچلىكتىن ئۇ چەكسىز ئادالىتىڭنى، چەكسىز گۈزەللىكىڭنى، چەكسىز رەھمىتىڭنى چەكسىز دەرىجىدە ئۇلۇغلايمىز.

   ھەمدە پۈتۈن قۇۋۋىتىمىز بىلەن ئىمان ئېيتىمىزكى، ئۇ يۈز مىڭلىغان سادىق ئەلچىلىرىڭ ۋە سەلتەنىتىڭنىڭ راستچىل دەۋەتچىلىرى بولغان پەيغەمبەرلەر، ئەسفىيالار^، ئەۋلىيالارنىڭ ھەققەليەقىن، ئەينەليەقىن ۋە ئىلمەليەقىن دەرىجىسىدە، سېنىڭ ئاخىرەتتىكى شەپقەت دەپىنىلىرىڭ ۋە ئېھسان خەزىنىلىرىڭگە، شۇنداقلا ئۇ سائادەت ماكانىدا تولۇق كۆرىنىدىغان ئىسىملىرىڭنىڭ ئاجايىپ گۈزەل جىلۋىلىرىگە بولغان شاھادەتلىرى ھەق ۋە ھەقىقەتتۇر، ئىشارەتلىرى توغرا ۋە ئۇيغۇندۇر، بىشارەتلىرى راست ۋە ئەمىلىيەتتۇر. ئۇلار پۈتۈن ھەقىقەتلەرنىڭ چىقىش نۇقتىسى، قۇياشى ۋە ھامىيسى بولغان «ھەق» ئىسمىڭنىڭ ئەڭ بۈيۈك بىر نۇرى بۇ ئۇلۇغ ھەشرھەقىقىتى ئىكەنلىكىگە ئىمان ئېيتىپ، سېنىڭ ئەمرىڭ بىلەن سېنىڭ قۇللىرىڭغا ھەق دائىرىسىدە دەرس بېرىۋاتىدۇ، ھەمدە مۇتلەق ھەقىقەت شەكلىدە تەلىم بېرىۋاتىدۇ. يا رەب! بۇلارنىڭ دەرس ۋە تەلىملىرىنىڭ ھەققى ئۈچۈن، بىزگە ۋە رىسالەئى نۇر تالىپلىرىغا مۇكەممەل ئىمان ۋە ھۆسنى خاتىمە^ نېسىپ قىل، ۋە بىزلەرگە ئۇلارنىڭ شاپائەتلىرىنى ئېھسان ئەيلە! ئامىن…»

  خۇددى قۇرئاننىڭ، بەلكى پۈتۈن ساماۋىي كىتابلارنىڭ ھەققانىيەتلىرىنى ئىسپات قىلغان بارلىق دەلىللەر ۋە پاكىتلار، شۇنداقلا ھەبىبۇللاھنىڭ (پەمغەمبىرىمىزنىڭ)، بەلكى پۈتۈن پەيغەمبەرلەرنىڭ پەيغەمبەرلىكلىرىنى ئىسپات قىلغان بارلىق مۆجىزىلەر ۋە دەلىللەر، ئۇلارنىڭ (كىتابلار ۋە پەيغەمبەرلەرنىڭ) ئەڭ بۈيۈك مۇددىئالىرى بولغان ئاخىرەتنىڭ بارلىقىغىمۇ دەلىل بولغىنىدەك؛ دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ۋاجىبۇل ۋۇجۇد^بولغان ﷲنىڭ بارلىقىغا ۋە بىرلىكىگە شاھادەت قىلغان كۆپلىگەن دەلىللەر ۋە پاكىتلار، رۇبۇبىيەت ۋە ئىلاھلىقنىڭ ئەڭ يۈكسەك بىر دەرىجىدە كۆرىنىدىغان سائادەت ماكانى بولغان ئەبەدىي ئالەمنىڭ بارلىقىغا ۋە بولىدىغانلىقىغىمۇ دەلىلدۇر. چۈنكى تۆۋەندە بايان ۋە ئىسپات قىلىنىدىغانلىقىدەك، ۋاجىبۇل ۋۇجۇد بولغان ﷲنىڭ ھەم بارلىقىنى، ھەم بارلىق سۈپەتلىرى، ھەم كۆپىنچە ئىسىملىرى، ھەم «رۇبۇبىيەت، ئىلاھلىق، مەرھەمەت، ئىنايەت، ھىكمەت، ئادالەت…»كە ئوخشىغان سۈپەت ۋە پائالىيەتلىرى ئىنتايىن قەتئىي بىر شەكىلدە مەڭگۈلۈك بىر ئالەم بولغان ئاخىرەتنى كېرەك قىلىپ كۆرسىتىدۇ. مۇكاپات ۋە جازالار ئۈچۈن ھەشر ۋە نەشرنى^ تەلەپ قىلىدۇ.

  شۇنداق، مادەم ئەزەلىي ۋە ئەبەدىي بولغان بىر ﷲ بار، ئۇنداقتا ئەلۋەتتە ئىلاھلىق سەلتەنىتىنىڭ كۆرىنىشى ئۈچۈن ھەقىقىي ۋاستە بولغان مەڭگۈلۈك بىر ئاخىرەتمۇ باردۇر.

  ۋە مادەم بۇ كائىناتتا ۋە جانلىقلار دائىرىسىدە ئىنتايىن ھەشەمەتلىك، ھىكمەتلىك ۋە شەپقەتلىك بولغان مۇتلەق بىر رۇبۇبىيەت بار ۋە كۆرىۋاتىمىز. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ئۇ رۇبۇبىيەتنىڭ ھەشەمىتىنى چۆكۈشتىن، ھىكمىتىنى ئىسراپخورلۇقتىن ۋە شەپقىتىنى رەھىمسىزلىكتىن قۇتقازغان ئەبەدىي بىر سائادەت ماكانى بار ۋە كېلىدۇ.

  ۋە مادەم كۆز بىلەن كۆرۈنگەن بۇ چەكسىز ئىنئاملار، ئىھسانلار، ئىلتىپاتلار، ئىنايەتلەر، رەھمەتلەر غەيپ پەردىسى ئارقىسىدا رەھمان ۋە رەھىم بولغان ﷲنىڭ بارلىقىنى ئۆچمىگەن ئەقىللەرگە، ئۆلمىگەن قەلبلەرگە كۆرسىتىدۇ. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ئىنئامنى ساختىلىقتىن، ئىھساننى ئالدامچىلىقتىن، ئىنايەتنى ئاداۋەتتىن، رەھمەتنى ئازاپتىن، ئىلتىپاتنى ئاھانەتتىن قۇتقازغان، ھەمدە ئىھساننى ئىھسان قىلغان، نىئمەتنى نىئمەت قىلغان باقىي بىر ئالەمدە باقىي بىر ھايات بار، كېلىدۇ.

  ۋە مادەم باھار پەسلىدە زېمىننىڭ تار بېتىدە خاتاسىز ھالدا يۈز مىڭلارچە كىتابنى بىر–بىرى ئىچىدە يازغان بىر قۇدرەت «قەلىمى» كۆز ئالدىمىزدا توختىماستىن ئىشلەۋاتىدۇ. ئۇ قەلەم ئىگىسى يۈز مىڭلىغان قېتىم ۋەدە قىلغانكى: «بۇ تار يەردە بىر–بىرى ئىچىدە ئارىلاش يېزىلغان باھار كىتابىدىن تېخىمۇ قولاي ھالدا، كەڭ بىر يەردە گۈزەل ۋە ئۆلمەس بىر كىتابنى يازىمەن ۋە سىلەرگە ئوقۇتىمەن.» دەپ بارلىق پەرمانلىرىدا ئۇ كىتاب ھەققىدە بايان قىلغاندۇر. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ۋە ئەلۋەتتە ئاساسى يېزىلىپ بولغان ئۇ كىتابنىڭ ھەشر ۋە نەشر ئارقىلىق ئىزاھاتلىرىمۇ يېزىلىدۇ. ھەمدە ھەممىنىڭ ئەمەل دەپتەرلىرى ئۇنىڭغا قەيت قىلىنىدۇ.

  ۋە مادەم بۇ زېمىن، مەخلۇقاتىنىڭ كۆپلىكى بىلەن، ھەمدە داۋاملىق ئالمىشىپ تۇرغان يۈز مىڭلارچە خىلمۇ–خىل ھايات ۋە روھ ئىگىلىرىنىڭ ماكانى، مەنبەسى، فابرىكىسى كۆرگەزمىسى ۋە مەھشەرى بولۇش ئالاھىدىلىكى بىلەن بۇ كائىناتنىڭ يۈرىكى، مەركىزى، خۇلاسىسى، نەتىجىسى ۋە يارىتىلىش سەۋەبى بولۇش جەھەتتىن ناھايىتى چوڭ ئەھمىيىتى باردۇركى، كىچىكلىكى بىلەن بىللە چوڭ ئاسمان بىلەن تەڭ تۇتۇلۇپ، ساماۋىي پەرمانلاردا دائىم:

﴿رَبُّ السَّموَاتِ وَ اْلاَرْضِ﴾

(ساماۋات ۋە يەرنىڭ رەببى) دېيىلىدۇ.

  ھەمدە بۇ ماھىيەتتىكى زېمىننىڭ ھەر تەرىپىگە ھۆكۈم يۈرگۈزگەن؛ كۆپلىگەن مەخلۇقاتنى ئۆزىگە بويسۇندۇرۇپ ئەتراپىغا توپلىغان؛ كۆپلىگەن نەرسىلەرنى ئۆز ھەۋىسى ۋە ئېھتىياجلىرىنىڭ تەلىپى بويىچە ئاجايىپ گۈزەل ھالدا تەرتىپكە سېلىپ، كۆرسىتىپ ۋە زىننەتلەپ، ھەيران قالارلىق تۈرلەرنى كاتالوگدەك ئايرىم يەرلەردە توپلاپ بېزەش ئارقىلىق، پەقەتلا جىن ۋە ئىنساننىڭ نەزەرلىرى ئەمەس، بەلكى ئاسمان ئەھلىنىڭ ۋە كائىناتنىڭ دىققەت نەزەرلىرىنى ۋە ئالقىشلىرىنى، ھەمدە كائىنات ئىگىسىنىڭ ماختاش نەزىرىنى جەلپ قىلىش بىلەن ناھايىتى چوڭ بىر ئەھمىيەت ۋە قىممەتكە ئىگە بولغان؛ بۇ خۇسۇسىيەتلىرى بىلەن بىرگە، بۇ كائىناتنىڭ يارىتىلىش ھىكمىتى، يۈكسەك نەتىجىسى، قىممەتلىك مېۋىسى ۋە يەرنىڭ خەلىپىسى ئىكەنلىكىنى پەن–تېخنىكا ۋە ھۈنەر–سەنئەتلىرى ئارقىلىق كۆرسەتكەن؛ بۇ دۇنيالىق نۇقتىئىنەزەر بويىچە، ئالەمنىڭ ياراتقۇچىسىنىڭ مۆجىزىلىك سەنئەت ئەسەرلىرىنى ناھايىتى گۈزەل ھالدا كۆرسەتكەنلىكى، تەرتىپكە سالغانلىقى ئۈچۈن، ئىسيان ۋە كۇفۇرلىرى بولسىمۇ، يەنىلا دۇنيادا مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ۋە ئازابى كېچىكتۈرۈلگەن؛ ھەمدە بۇ خىزمەتلىرى ئۈچۈن جازا بېرىلمەي مۇۋەپپىقىيەت كۆرىۋاتقان ئادەم نەسىللىرى (ئىنسانىيەت) بار.

  ئەنە بۇ ماھىيەتتىكى ئادەم نەسىللىرى يارىتىلىشىدىن بەكمۇ زەئىپ ۋە ئاجىزدۇر. بۇ چەكسىز ئاجىزلىقى ۋە چەكسىز ھاجەتمەنلىكى بىلەن بىرگە، چەكسىز ئېھتىياجلىرى ۋە ئەلەملىرى باردۇر. كۈچ–قۇۋۋىتى ۋە ئىختىيارلىرى ئەنە شۇنداق تامامەن يېتەرسىز تۇرۇقلۇق، چوڭ يەر شارىنى ئۇ ئىنسانغا كېرەكلىك ھەر تۈرلۈك لازىمەتلىكلەرگە خەزىنە، ھەر تۈرلۈك تائاملارغا ئامبار، ھەمدە ئۇنىڭغا ياقىدىغان ھەر تۈرلۈك ماللارغا دۇكان قىلىپ ياراتقان، چەكسىز قۇۋۋىتى، ھىكمىتى، شەپقىتى بولغان بىر باشقۇرغۇچى ﷲ باركى، شۇ تەرزدە ئىنسانىيەتكە قاراۋاتىدۇ، بېقىۋاتىدۇ، ھەر خالىغىنى بىلەن تەمىنلەۋاتىدۇ.

  مادەم ھەقىقىتى ئەنە شۇنداق بولغان رەب ئىنساننى سۆيىدۇ، ھەم ئۆزىنى ئىنسانغا سۆيدۈرىدۇ. ھەم ئۆزى باقىيدۇر، ھەم باقىي ئالەملىرى بار. ھەم ھەر ئىشقا ئادالەت بىلەن قارايدۇ ۋە ھەر ئىشنى ھىكمەتلىك قىلىدۇ. ھەم بۇ قىسقا دۇنيا ھاياتىدا ۋە بۇ قىسقىغىنە ئىنسانىيەت ئۆمرىدە، بۇ ۋاقىتلىق ۋە فانىي زېمىنغا ئۇ ئەزەلىي ھەكىم^ بولغان ﷲنىڭ سەلتەنەت ھەيۋىتى ۋە دائىمىي ھاكىمىيىتى سىغمايدۇ. شۇنداقلا كائىناتتىكى ئىنتىزامغا، ئادالەتكە ۋە مۇۋازىنەتلەرگە، گۈزەل يارىتىلىشقا مۇخالىپ بولغان ئىنسانىيەتنىڭ بەكمۇ چوڭ زۇلۇملىرى ۋە ئىسيانلىرى، ھەمدە ئۇنىڭغا نىمەت بىرىپ، شەپقەتلىك ھالدا باققان زاتقا قارىتا سادىر قىلغان ئاھانەتلىرى، ئىنكارلىرى، كۇفۇرلىرى جازاسىز قېلىپ، رەھىمسىز زالىملار راھەت بىلەن ھايات كەچۈرىشىدۇ. بىچارە زۇلۇمغا ئۇچرىغانلار بولسا، مۇشەققەتلەر ئىچىدە ئۆمۈرلىرىنى ئۆتكۈزىشىۋاتىدۇ. لېكىن ھەم ئۇ رەھىمسىز زالىملارنىڭ، ھەم ئۇ ئۈمىدسىز مەزلۇملارنىڭ پەرقسىز ھالدا ئوخشاشلا ئۆلۈپ يوقىلىپ، قايتا تىرىلمەسلىكلىرى پۈتۈن كائىناتتا ئالامەتلىرى كۆرۈنگەن شۇ مۇتلەق ئادالەت ھەقىقىتىگە پۈتۈنلەي زىتتۇر، مۇۋاپىق كەلمەيدۇ ۋە بۇنىڭغا ئۇ ئادالەت يول قويمايدۇ!

  ۋە مادەم كائىناتنىڭ ئىگىسى خۇددى كائىناتتىن زېمىننى، زېمىندىن ئىنساننى تاللاپ بەكمۇ چوڭ بىر دەرىجە ۋە بىر ئەھمىيەت بەرگىنىگە ئوخشاش، ئىنسانىيەتتىنمۇ رۇبۇبىيەت مەقسەتلىرىگە لايىقلىشىپ ئۆزلىرىنى ئىمان ۋە تەسلىم ئارقىلىق ئۇنىڭغا سۆيدۈرگەن ھەقىقىي ئىنسانلار بولغان پەيغەمبەرلەر، ئەۋلىيالار ۋە ئەسفىيالارنى تاللاپ ئۆزىگە دوست ۋە مۇخاتاپ (خىتاپ قىلىنغۇچى) قىلىپ، ئۇلارغا مۆجىزىلەر ۋە كارامەتلەر بىلەن ئىلتىپاتىنى، دۈشمەنلىرىگە ساماۋى كاچاتلار (جازالار) بىلەن ئازابىنى كۆرسىتىپ كەلدى. بۇ قىممەتلىك دوستلىرىدىنمۇ، ئۇلارنىڭ ئىمامى ۋە پەخرى بولغان مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنى تاللاپ، يەر شارىنىڭ مۇھىم بولغان يېرىم قىسمىنى، ئىنسانىيەتنىڭ مۇھىم بولغان بەشتىن بىرسىنى ئۇزۇن ئەسىرلەردىن بېرى ئۇنىڭ نۇرى بىلەن نۇرلاندۇردى. خۇددى بۇ كائىنات ئۇنىڭ ئۈچۈن يارىتىلغاندەك، كائىناتنىڭ پۈتۈن غايىلىرى ئۇ ئارقىلىق، ئۇنىڭ دىنى ئارقىلىق، قۇرئانى ئارقىلىق كۆرۈندى. بەكمۇ قىممەتلىك ۋە مىليونلارچە يىل ياشاشقا لايىق چەكسىز خىزمەتلىرىنىڭ ھەقلىرىنى، چەكسىز بىر زاماندا ئېلىشقا تېگىشلىك ۋە لايىق تۇرسا، ناھايىتى مۇشەققەتلىك، جىھادلار ئىچىدە ئۆتكەن ئاران 63 يىلدەك قىسقىغىنە بىر ئۆمۈر بېرىلدى. ئەجەبا ئۇ زاتنىڭ پۈتۈن دوست–يېقىنلىرى بىلەن بىللە تىرىلمەسلىكىگە، ھازىرنىڭ ئۆزىدىمۇ روھانىي تىرىك ھالەتتە ۋە ھايات بولماسلىقىغا، ئەبەدىي يوقلۇققا كېتىشىگە ھېچبىر جەھەتتە، ھېچبىر ئېھتىمال، ھېچبىر مۇمكىنچىلىك، ھېچبىر ئۇيغۇنلۇق بارمۇ؟ ھاشا يۈز مىڭ قېتىم ھاشا ۋە كەللا!… شۇنداق پۈتۈن كائىنات ۋە ئالەمنىڭ ھەقىقىتى ئۇنىڭ تىرىلىشىنى دەۋا قىلىدۇ، كائىناتنىڭ ئىگىسىدىن ئۇنىڭ ھاياتىنى تەلەپ قىلىدۇ…

  ۋە مادەم يەتتىنچى شۇئا بولغان «ئايەتۇل كۇبرا»دا، ھەربىرى بىر تاغ قۇۋۋىتىدە بولغان ئوتتۇز ئۈچ پارچە دەلىل بۇ كائىناتنىڭ بىر قولدىن چىققانلىقىنى ۋە بىرلا زاتنىڭ مۈلكى ئىكەنلىكىنى ئىسپات قىلغان، ھەمدە ئۇ تېما ئىلاھىي كامالەتنىڭ ئاساسى بولغان ۋەھدەتنى^ ۋە ئەھەدىيەتنى^ ناھايىتى ئوچۇق ھالدا كۆرسەتكەندۇر. شۇنداق ۋەھدەت ۋە ئەھەدىيەت ئارقىلىق كائىناتتىكى بارلىق نەرسە ئۇ بىر بولغان چەكسىز كامالەتتىكى زاتنىڭ پەرمانبەردار ئەسكەرلىرى ۋە خىزمەتچىلىرى بولىدۇ. ئاخىرەتنىڭ كېلىشى بىلەن بولسا، ئۇنىڭ كامالىتى پەستلىكتىن، مۇتلەق ئادالىتى رەھىمسىزلەرچە زۇلۇمدىن، چەكسىز ھىكمىتى ئويۇنپەرەستلىكتىكى مەنىسىزلىكتىن، بەكمۇ كەڭ بولغان رەھمىتى كەيپلىك ئازاپلاشتىن، قۇدرەتلىك ئىززەت–شەرىپى خارلىقتىكى ئاجىزلىقتىن قۇتۇلىدۇ، پاك ۋە مۇقەددەس بولىدۇ.

  شۇڭا ئەلۋەتتە ۋە ئەلۋەتتە، شۈبھىسىزكى «ﷲقا ئىمان» ئاساسىنىڭ يۈزلەرچە مەسىلىلىرىدىن بۇ ئالتە «مادەم»لەردىكى ھەقىقەتلەرنىڭ تەقەززاسى بويىچە، يەنى زېمىننىڭ يۇقىرىدا ئېيتىلغان ئەھمىيىتى ۋە مەركەزلىكى، ئىنساننىڭ ئەھمىيىتى ۋە قەدىر–قىممەتلىرىنىڭ ھەق بولىشى ئۈچۈن؛ زېمىن ۋە ئىنساننىڭ ياراتقۇچىسى ۋە باشقۇرغۇچىسى بولغان ﷲنىڭ يۇقىرىقىدەك ئادالىتى، ھىكمىتى، رەھمىتى ۋە سەلتەنىتىنىڭ تۇراقلىق ھەقىقەت بولىشى ئۈچۈن؛ باقىي بولغان ﷲنىڭ ھەقىقىي دوستلىرى ۋە ئاشىقلىرىنىڭ ئەبەدىي يوقۇلۇشتىن قۇتۇلۇشلىرى ئۈچۈن؛ ھەمدە ئۇ دوستلارنىڭ ئەڭ بۈيۈكى ۋە ئەڭ قىممەتلىكى بولغان زات، پۈتۈن كائىناتنى مەمنۇن ۋە مىننەتدار قىلغان ئۇلۇغ خىزمەتلىرىنىڭ مۇكاپاتلىرىنى كۆرىشى ئۈچۈن؛ شۇنداقلا باقىي بولغان سۇلتاننىڭ كامالەتلىرى كەمچىلىك ۋە قۇسۇردىن، قۇدرىتى ئاجىزلىقتىن، ھىكمىتى بىمەنىلىكتىن، ئادالىتى زۇلۇمدىن ئايرىلىپ پاكلىنىش، ئاقلىنىش ئۈچۈن قىيامەت قايىم بولىدۇ، ھەشر ۋە نەشر مەيدانغا كېلىدۇ، مۇكاپات ۋە جازا مەيدانى ئېچىلىدۇ.

  ئەلھاسىل: مادەم ﷲ بار، ئۇنداقتا ئەلۋەتتە ئاخىرەتمۇ بار.

  ئىماننىڭ ئىماننىڭ مەزكۇر ئۈچ ئاساسى، ئۆزلىرىنى ئىسپاتلىغان بارلىق دەلىللىرى بىلەن بىللە ھەشرگە شاھادەت ۋە دەلىل بولغىنىدەك، ئوخشاشلا وَ بِمَلئِكَتِهِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللّهِ تَعَالَى (يەنى پەرىشتىلەرگە ۋە تەقدىرگە) بولغان ئىككى ئىمان ئاساسىمۇ ھەشرنى كۆرسىتىپ، باقىي بىر ئالەمنىڭ بولىدىغانلىقىغا قۇۋۋەتلىك بىر شەكىلدە شاھادەت قىلىدۇ ۋە دەلىل بولىدۇ. يەنى:

  پەرىشتىلەرنىڭ بارلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئىبادەت ۋەزىپىلىرىنى ئىسپات قىلغان بارلىق دەلىللەر، ھەمدە چەكسىز قېتىملار كۆرۈش ۋە سۆزلىشىشلەر، روھلار ئالىمىنىڭ، غەيپ ئالىمىنىڭ، ئەبەد ئالىمىنىڭ، ئاخىرەت ئالىمىنىڭ، ھەمدە كەلگۈسىدە جىن ۋە ئىنسانلار بىلەن تولدۇرۇلىدىغان سائادەت ماكانىنىڭ، جەننەت ۋە جەھەننەمنىڭ بارلىقىغا دەلالەت قىلىدۇ (دەلىل بولىدۇ). چۈنكى پەرىشتىلەر بۇ ئالەملەرنى ﷲنىڭ ئىزنى (رۇخسىتى) بىلەن كۆرەلەيدۇ ۋە كىرەلەيدۇ. ھەزرىتى جىبرىئىلدەك ئىنسانلار بىلەن كۆرۈشكەن ئۇلۇغ پەرىشتىلەر، بۇ سانالغان ئالەملەرنىڭ بارلىقىنى ۋە پەرىشتىلەر ئۇ يەردە كېزىدىغانلىقىنى ھەممىسى بىردەك خەۋەر بىرىشىدۇ. بىز كۆرمىگەن ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ بارلىقىنى، ئۇ يەردىن كەلگەنلەرنىڭ خەۋەرلىرى ئارقىلىق ئىشەنچ قىلىپ بىلگىنىمىزدەك، پەرىشتىلەرنىڭ يۈز تەۋاتۇر (شۈبھىسىز خەۋەر) قۇۋۋىتىدىكى خەۋەرلىرى ئارقىلىقمۇ باقىي ئالەمنىڭ، ئاخىرەت ماكانىنىڭ، جەننەت ۋە جەھەننەملەرنىڭ بارلىقىغا ئۇ خىل ئىشەنچ بىلەن ئېنىق ئىشىنىش كېرەكتۇر ۋە شۇنداق ئىمان ئېيتىمىز.

  «يىگىرمە ئالتىنچى سۆز» بولغان «تەقدىر رىسالىسى»دىكى «تەقدىرگە ئىمان» ئاساسىنى ئىسپات قىلغان بارلىق دەلىللەرمۇ ھەشرگە ۋە ھېساپ ئۈچۈن ھەركىمنىڭ ئەمەللىرى كۆرسىتىلىپ چوڭ مىزاندا تارتىلىدىغان كۈنگە دەلالەت قىلىدۇ.

  چۈنكى ھەر نەرسىنىڭ تەقدىرىنى كۆزىمىز ئالدىدا نىزام ۋە ئۆلچەم لەۋھەلىرىدە قەيت قىلىش، ھەربىر جانلىقنىڭ ھايات سەرگۈزەشتىسىنى ئەستە تۇتۇش سېزىمىدە، ئۇرۇقلاردا ۋە باشقا مىسالىي لەۋھەلەردە يېزىش، ھەمدە ھەر روھ ئىگىسىنىڭ، بولۇپمۇ ئىنسانلارنىڭ ئەمەل دەپتەرلىرىنى لەۋھۇل مەھفۇزلاردا^ يېزىش ۋە پۈتۈشتىن ئىبارەت بولغان ئەنە شۇنداق كەڭرى ۋە ھىكمەتلىك ھالدىكى تەقدىر، دىققەتلىك ھالدىكى قەيت ۋە يېزىپ ساقلاش، پەقەتلا ئەڭ چوڭ سوتتا ئومۇمىي بىر ھېساپ–كىتاب نەتىجىسىدىكى دائىمى بىر مۇكاپات ياكى جازالار ئۈچۈندۇر. بولمىسا ئۇ بەكمۇ كەڭرى شەكىلدىكى ۋە يىپىدىن–يىڭنىسىغىچە بولغان يېزىپ ساقلاشلار، تامامەن مەنىسىز ۋە پايدىسىز بولۇپ قالغان، ھىكمەتكە ۋە ھەقىقەتكە تامامەن زىت بولغان بولىدۇ. ۋە يەنە ھەشىر كەلمىسە، تەقدىر قەلىمى بىلەن يېزىلغان بۇ كائىنات كىتابىنىڭ بارلىق ھەقىقەتلىك مەنىلىرى بۇزۇلىدۇ. شۇڭا كەلمەسلىككە ھېچبىر ئېھتىمال يوقتۇر. بار بولسا ئۇ خىل ئېھتىمال بۇ كائىناتنى يوققا چىقارغاندەكلا بىر مۇمكىنسىزلىك، بەلكى بىر ئەخمىقانە جۆيلۈش ھېساپلىنىدۇ.

  خۇلاسە: ئىماننىڭ بەش ئاساسى بارلىق دەلىللىرى بىلەن يەنە بىر ئاساس بولغان ھەشر ۋە نەشرنىڭ بارلىقىغا ۋە بولىدىغانلىقىغا، ئاخىرەت ئالىمىنىڭ بارلىقىغا ۋە ئېچىلىشىغا دەلىل بولىدۇ ۋە شاھادەت قىلىپ تەلەپ قىلىدۇ.

  ھەشر ھەقىقىتىنىڭ بۈيۈكلىكىگە دەل مۇۋاپىق بولغان مانا شۇنداق بۈيۈك ۋە يىقىلماس تۈۋرۈكلەر ۋە دەلىللەر بولغانلىقى ئۈچۈندۇركى، قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىرسى ھەشر ۋە ئاخىرەتنى تەشكىل قىلىدۇ. ھەمدە ئۇنى پۈتۈن ھەقىقەتلەرگە ئۇلتاش ۋە ئەڭ چوڭ ئاساس قىلىدۇ ۋە ھەر نەرسىنى ئۇنىڭ ئۈستىگە بىنا قىلىدۇ.

(مۇقەددىمە بۇ يەردە تۈگىدى.)

———————————————-

سائادەت ۋە خاتىرجەملىك پەقەتلا ئىسلامىيەت ۋە ئىماندىدۇر.

ئىككىنچى سۆز

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ

(ئۇلار غەيبكە ئىشىنىدۇ.سۇرە بەقەرە:3)

   ئىماندا نەقەدەر بۈيۈك بىر سائادەت ۋە نېمەت، نەقەدەر بۈيۈك بىر لەززەت ۋە راھەت بارلىقىنى چۈشىنىشنى خالىساڭ، شۇ تەمسىلىي ھېكايىگە قارا، ئاڭلابىر ۋاقىت ئىككى ئادەم ھەم ھوزۇرلىنش ھەم تىجارەت ئۈچۈن ساياھەتكە چىقىدۇ. مەنمەنچى، بەختسىز بولغىنى بىر تەرەپكە؛ دىندار، بەختىيار بولغىنى يەنە بىر تەرەپكە ماڭىدۇ.

  مەنمەنچى ئادەم، ھەم ھاكاۋۇر ھەم شەخسىيەتچى ھەم بەتخۇي بولغانلىقتىن، بەتخۇيلۇقنىڭ جازاسى سۈپىتىدە، ئۆز نەزىرىدە بەكمۇ يامان بىر مەملىكەتكە بېرىپ قالىدۇ. قارىسا ھەر يەردە ئاجىز بىچارىلەر زالىم زومىگەر كىشىلەرنىڭ بۇزغۇنچىلىق ۋە بېسىملىرىدىن پەرياد چېكىشىۋاتقان… بارغان بارلىق يەرلىرىدە ئەنە شۇنىڭدەك قايغۇلۇق ۋە ئەلەملىك بىر ھالەتنى كۆرىدۇ. پۈتۈن مەملىكەت خۇددى بىر ماتەمخانا تۈسىنى ئالغان ئىدى. ئۇ مانا شۇنداق ئەلەملىك ۋە زۇلمەتلىك ھالەتنى ھېس قىلماسلىق ئۈچۈن ئۆزىنى مەست قېلىۋىلىشتىن باشقا چارە تاپالمايدۇ، چۈنكى ھەركىم ئۇنىڭغا دۈشمەن ۋە يات كۆرۈنىدۇ، ھەر يەردە قورقۇنچلۇق ئۆلۈكلەرنى ۋە ئۈمۈدسىزلەرچە يىغلىغان يېتىملارنى كۆرىدۇ، ۋىجدانى ئازاپ ئىچىدە قالىدۇ.

   يەنە بىر دىندار ۋە ھەقىقەتچىل كىشى بولسا، ئېسىل ئەخلاقلىق بولۇپ، ئۆز نەزىرىدە بەكمۇ گۈزەل بىر مەملىكەتكە بارىدۇ. بۇ ياخشى ئادەم بارغان ئۇ مەملىكەتتە ئومۇمىيۈزلۈك خۇشاللىنارلىق بىر ھالەتنى كۆرىدۇ. ھەر تەرەپتە بىر سۆيۈنچ، بىر داغدۇغا، بىر جەزبە، بىر ھاياجان ئىچىدىكى زىكىرخانىلار؛ ھەركىم ئۇنىڭغا دوست ۋە تۇغقاندەك كۆرۈنىدۇ. پۈتۈن مەملىكەتتە «ياشىسۇن!»، «مىڭ رەھمەت!» شوئارلىرى ئىچىدىكى ئومۇميۈزلۈك ۋەزىپىدىن بوشىنىش خۇشاللىقلىرى كۆرۈنىدۇ. شۇنداقلا «ئاللاھۇ ئەكبەر» ۋە «لائىلاھە ئىللەللاھ» سادالىرى ئىچىدە، سۆيۈنچلەر بىلەن ئەسكەرلىككە ئېلىنىش تەبرىكى ئۈچۈن دۇمباق ۋە مۇزىكا ناۋالىرى ئاڭلىنىدۇ. ئاۋۋالقى بەختسىز ھەم ئۆزىنىڭ ھەم خەلقنىڭ ئەلىمى بىلەن قايغۇدا قالغان بولسا، شۇ بەختىيار، ھەم ئۆزىنىڭ ھەم ئومۇمىي خەلقنىڭ سۆيۈنچلىرى بىلەن خۇشاللىق ۋە ھوزۇر تاپىدۇ. ھەمدە ناھايىتى مەنپەئەتلىك بىر تىجارەت قىلىۋالىدۇ، اﷲقا شۈكۈر قىلىدۇ. كېيىن ھېلىقى بەختسىز ئادەم بىلەن ئۇچرىشىپ قالىدۇ، ھالىنى كۆرىدۇ ۋە ئۇنىڭغا دەيدۇ: «سەن ساراڭ بولۇپسەن! ئىچىڭدىكى يىرگىنچلىك ھال سىرتىڭغا تەپكەن بولسا كېرەك، كۈلكىنى يىغا، ۋەزىپىدىن بوشىنىشنى بۇلاڭ–تالاڭ قىلىش دەپ ئويلاپ قاپسەن. ئەقلىڭنى بېشىڭغا ئال، قەلبىڭنى پاكلا، شۇندىلا شۇ بالا–مۇسىبەتلىك پەردە سېنىڭ نەزىرىڭدىن كۆتۈرۈلىدۇ ۋە ھەقىقەتنى كۆرەلەيسەن. چۈنكى چەكسىز دەرىجىدە ئادىل، مەرھەمەتكار، خەلقسۆيەر، ئىقتىدارلىق، ئىنتىزامپەرۋەر ۋە شەپقەتلىك بىر پادىشاھنىڭ مەملىكىتى، شۇنداقلا كۆز ئالدىمىزدا بۇ قەدەر تەرەققىيات ۋە كامالەت ئەسەرلىرى كۆرۈنۈۋاتقان بىر مەملىكەتنىڭ سېنىڭ تەسەۋۋۇرىڭدىكىدەك بولۇشى مۇمكىن ئەمەس.» شۇنىڭ بىلەن ئۇ بەدبەختنىڭ ئەقلى بېشىغا كېلىدۇ، نادامەت چېكىدۇ. «بەرھەق، مەن مەستلىكتىن ئەقلىمنى يوقىتىپتىكەنمەن، اﷲ سەندىن رازى بولسۇن، مېنى دوزاختەك بىر ھالەتتىن قۇتۇلدۇردۇڭ» دەيدۇ.
  ئەي نەفسىم! بىلگىنكى، ئاۋۋالقى ئادەم كاپىردۇر ياكى غاپىل پاسىقتۇر. بۇ دۇنيا ئۇنىڭ نەزىرىدە ئومۇمىي بىر ماتەمخانىدۇر. پۈتۈن جانلىقلار پىراق ۋە زاۋال كاچاتلىرى دەستىدىن يىغلاۋاتقان يېتىملاردۇر. ھايۋانات ۋە ئىنسانلار بولسا، ئەجەل چاڭگىلىغا چۈشۈپ، تالاپەتكە ئۇچرىغان ئىگىسىز، باشباشتاق ئەسكەرلەردۇر. تاغلار ۋە دېڭىزلاردەك چوڭ مەۋجۇداتلار بولسا روھسىز، مۇدھىش ئۆلۈكلەر ھۆكمىدىدۇر. يەنە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بەكمۇ ئەلەملىك، ئېزىدىغان، قورقۇنچلۇق ۋەھىمىلەر ئۇنىڭ كۇپۇر ۋە ئازغۇنلۇقىدىن مەيدانغا چىقىپ ئۇنى مەنىۋى جەھەتتىن ئازاپ ئىچىدە قويىدۇ
  يەنە بىر ئادەم بولسا مۆمىندۇر. جانابى اﷲنى تونۇيدۇ، تەستىق قىلىدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە بۇ دۇنيا، مەرھەمەتلىك اﷲ زىكىر قىلىنىپ تۇرىدىغان بىر زىكىرخانە، ئادەم ۋە ھايۋان ئۈچۈن بىر تەلىم–تەربىيە ۋە چېنىقىش ماكانى، ھەمدە ئىنسى–جىنلارنىڭ ئىمتىھان مەيدانىدۇر. بارچە ھايۋان ۋە ئىنسانلارنىڭ ئۆلۈملىرى بىر بوشىنىشتۇر. يەنى ھايات ۋەزىپىسىنى تاماملىغانلار، بۇ فانىي ئالەمدىن –مەنىۋى جەھەتتىن خوشال ھالدا– غەۋغاسىز باشقا بىر ئالەمگە كېتىدۇ. شۇ ئارقىلىق يېڭى ۋەزىپىدارلارنىڭ ۋەزىپىلىرىنى ئورۇندىشى ئۈچۈن مەيدان ئېچىلىدۇ.جىمى ھايۋانلار ۋە ئىنسانلارنىڭ تۇغۇلۇشلىرى بولسا، ئەسكەرلىككە ئېلىنىپ، ئەمر ئاستىغا كىرىش ۋە ۋەزىپە بېشىغا كېلىشتۇر. جانلىقلارنىڭ ھەممىسى خۇرسەن ئەسكەرلەر ۋە مەمنۇنىيەت ئىچىدىكى دۇرۇست خىزمەتچىلەردۇر. بارلىق سادالار بولسا، يا ۋەزىپە باشلاشتىكى زىكىر، تەسبىھ، ھەمدە ۋەزىپىدىن بوشىنىشتىكى شۈكۈر، سۆيۈنچتۇر ۋە ياكى خىزمەت ھاياجىنىدىن كەلگەن كۈيلەردۇر. پۈتۈن مەۋجۇدات ئۇ مۆمىننىڭ نەزىرىدە شەپقەتلىك، ساخاۋەتلىك بولغان ئۇلۇغ پادىشاھىنىڭ سادىق بىر خىزمەتكارى، دۇرۇست بىر ۋەزىپىدارى ۋە شېرىن بىر كىتابىدۇر. يەنە بۇنىڭغا ئوخشاش كۆپلىگەن يۈكسەك، لەززەتلىك، تاتلىق ۋە گۈزەل ھەقىقەتلەر ئۇنىڭ ئىمانىدىن جىلۋىلىنىپ ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
  دېمەك، ئىماندا جەننەتتىكى تۇبا دەرىخىنىڭ مەنىۋى ئۇرۇقى ساقلانغان. كۇپۇردا بولسا جەھەننەمدىكى زەققۇم دەرىخىنىڭ مەنىۋى ئۇرۇقى ساقلانغان
  خۇلاسە، سائادەت ۋە خاتىرجەملىك پەقەتلا ئىسلامىيەت ۋە ئىماندىدۇر. ئۇنداق بولسا، بىز دائىما

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى دِينِ الْاِسْلاَمِ وَ كَمَالِ الْاِيمَانِ

(ئىسلام دىنىدا قىلىپ ۋە كامىل بولغان ئىماننى ئاتا قىلغان جانابى اﷲقىلا ئەلھەمدۇلىللاھ)

دېيىشىمىز لازىم.

  ئىماننىڭ دۇئانى ئۆزىگە قەتئىي بىر ۋاستە سۈپىتىدە تەلەپ قىلىدىغانلىقى ۋە ئىنساننىڭ يارىتىلىشى دۇئانى شىددەت بىلەن خالىغىنىدەك، جانابى ھەقمۇ «دۇئايىڭلار بولمىسا نېمە ئەھمىيىتىڭلار بار؟» مەنىسىدە ﴿قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَاؤُكُمْ﴾(فۇرقان:77) دەپ پەرمان قىلىدۇ. ھەم ﴿اُدْعُونِى اَسْتَجِبْ لَكُمْ ﴾(مۇئمىن:60) دەپ ئەمىر قىلىدۇ.

  ئەگەر دېسەڭ: كۆپ قېتىملاپ دۇئا قىلىمىز. قوبۇل بولمايۋاتىدۇ. ھالبۇكى «ئايەت ئومۇمىيدۇر. ھەر دۇئاغا جاۋاب بار» دەيدۇ. (قانداق چۈشىنىمىز؟)

جاۋاب: جاۋاب بېرىش باشقا، قوبۇل قىلىش باشقىدۇر. ھەر دۇئا ئۈچۈن جاۋاب بېرىش بار. لېكىن قوبۇل قىلىش ۋە خالىغىنىنىڭ ئۆزىنى بېرىش جانابى ﷲنىڭ ھىكمىتىگە باغلىقتۇر. مەسىلەن: كېسەل بىر بالا چاقىرىدۇ؛

ــ ئەي، دوختۇر، ماڭا قارا! دوختۇر:

ــ كەل، نېمە تىلىكىڭ بار؟ دەپ جاۋاب بېرىدۇ. بالا:

ــ شۇ دورىنى ماڭا بەر،– دەيدۇ.

  دوختۇر بولسا يا ئەينەن خالىغىنىنى بېرىدۇ ياكى ئۇنىڭ ئەھۋالىغا ئاساسەن ئۇنىڭدىنمۇ ياخشىراقىنى بېرىدۇ ۋە ياكى كېسىلىگە زىيانلىق ئىكەنلىكىنى بىلىپ ھېچ بەرمەيدۇ.

  جانابى ﷲ، چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى، ھازىرى نازىر(ھەر نەرسىنىڭ يېنىدا ۋە ھەر نەرسىنى كۆرۈپ تۇرغۇچى) بولغانلىقى ئۈچۈن قۇلىنىڭ دۇئاسىغا جاۋاب بېرىدۇ. يالغۇزلۇق ۋە ئىگىسىزلىك دەھشىتىگە چۈشكەنلەرنى ھوزۇرىغا ئېلىپ، جاۋاب بېرىش ئارقىلىق ئۇ دەھشەتنى يوق قىلىدۇ. لېكىن ئىنساننىڭ ھەۋاپەرەست ۋە ھەۋەسكار نەفسىنىڭ ھۆكۈمى بويىچە ئەمەس، بەلكى رەببانىي ھىكمىتىگە ئاساسەن يا خالىغىنىنىڭ ئۆزىنى ياكى تېخىمۇ ياخشىراقىنى بېرىدۇ ۋە ياكى ھېچ بەرمەيدۇ.

  شۇنداق، دۇئا بىر ئىبادەتتۇر. ئىبادەتنىڭ مېۋىسى بولسا ئاخىرەتتىدۇر. دۇنياۋى مەقسەتلەر بولسا، ئۇ دۇئا ۋە ئىبادەتنىڭ ۋاقىتلىرى ھېساپلىنىدۇ. ئۇ مەقسەتلەر، ئۇ ئىبادەتنىڭ غايىلىرى ئەمەس. مەسىلەن: يامغۇر نامىزى ۋە دۇئاسى بىر ئىبادەتتۇر. قۇرغاقچىلىق ئۇ ئىبادەتنىڭ ۋاقتىدۇر. لېكىن ئۇ ئىبادەت ۋە دۇئا يامغۇرنى كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئەمەس. ئەگەر پەقەتلا ئۇ نىيەت بىلەن بولسا ئۇ دۇئا ۋە ئىبادەت خالىس بولمىغانلىقتىن، قوبۇل قىلىنىشقا لايىق بولمايدۇ. قۇياشنىڭ پېتىشى شام نامىزىنىڭ ۋاقتى بولغىنىدەك، قۇياش ۋە ئاينىڭ تۇتۇلۇشلىرىمۇ كۇسۇف ۋە خۇسۇف نامازلىرى دېيىلگەن ئىككى مەخسۇس ئىبادەتنىڭ ۋاقىتلىرىدۇر. يەنى، كېچە ۋە كۈندۈزنىڭ نۇرانى ئايەتلىرىنىڭ نىقابلىنىشى ئىلاھىي بىر ئۇلۇغلۇقنى بىلدۈرۈشكە بىر سەۋەب بولغانلىقتىن، جانابى ﷲ قۇللىرىنى ئۇ ۋاقىتتا بىر ئىبادەتكە دەۋەت قىلىدۇ. دېمەك ئۇ ناماز (مۇنەججىم ھېسابى بىلەن ئېچىلىشى ۋە نەقەدەر داۋام قىلىشى بەلگىلىك بولغان) ئاي ۋە قۇياش تۇتۇلۇشلىرىنىڭ تۈگەپ، ئېچىلىشى ئۈچۈن ئەمەستۇر. دەل شۇنىڭدەك، قۇرغاقچىلىقمۇ يامغۇر نامىزىنىڭ ۋاقتىدۇر. بالا–مۇسىبەتلەرنىڭ بېسىۋىلىشى ۋە زىيانلىق نەرسىلەرنىڭ راھەتسىزلەندۈرىشى بەزى دۇئالارنىڭ مەخسۇس ۋاقىتلىرى بولۇپ، ئىنسان ئۇ ۋاقىتلاردا ئاجىزلىقىنى بىلىپ دۇئا بىلەن، تىلەك بىلەن ھەممىگە قادىر بولغان ﷲنىڭ دەرگاھىغا ئىلتىجا قىلىدۇ. ئەگەر دۇئا كۆپ قىلىنغان بولسىمۇ، مۈشكىلاتلار يوقالمىسا «دۇئا قوبۇل بولمىدى» دېيىلمەيدۇ. بەلكى «دۇئانىڭ ۋاقتى تۈگىمىدى» دېيىلىدۇ. ئەگەر جانابى ﷲ ئېھسان ۋە ئىنايىتى بىلەن بالالارنى يوق قىلسا نۇر ئۈستىگە نۇر، ئۇ چاغدا دۇئانىڭ ۋاقتى تۈگەيدۇ، قازا بولىدۇ (پۈتىدۇ).

  دېمەك، دۇئا ئىبادەتنىڭ ئىنچىكە بىر ھەقىقىتىدۇر.

  ئىبادەت بولسا خالىس ھالدا ﷲ ئۈچۈن بولىشى كېرەك. ئاجىزلىقنى كۆرسىتىپ دۇئا بىلەن ئۇنىڭغا ئىلتىجا قىلىش كېرەك. رۇبۇبىيىتىگە^* ئارىلاشماسلىق كېرەك. قانداق ئىش بېجىرىشىنى ئۇنىڭغا تاپشۇرۇش كېرەك. ھىكمىتىگە ئىشىنىپ، رەھمىتىنى تەنقىد قىلماسلىق كېرەك.

  شۇنداق، ھەقىقەتتە ئوچۇق ئايەتلەرنىڭ بايانى بىلەن تۇراقلىق بولغىنىدەك، بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ ھەر قايسىسى مەخسۇس تەسبىھلەر، خۇسۇسىي ئىبادەتلەر ۋە خاس سەجدىلەر قىلغاندەك، پۈتۈن كائىناتتىن (مەۋجۇداتتىن) ﷲ دەرگاھىغا يۆنەلگەن پەقەتلا بىر دۇئادۇر. بۇ يا قابىلىيەت تىلى ئارقىلىق قىلغان دۇئادۇر. (يەنى، بارلىق ئۆسۈملۈكلەر ۋە ھايۋانلارنىڭ ھەربىرى قابىلىيەت تىلى ئارقىلىق چەكسىز بەرىكەت ئىگىسى بولغان ﷲتىن بىر شەكىل تەلەپ قىلىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئىسىملىرى ئۈچۈن مۇكەممەل ئەينەك بولۇشنى تىلەيدۇ.) ياكى يارىتىلىشتىكى ئېھتىياج تىلى ئارقىلىق قىلغان دۇئادۇر. (بارلىق جانلىقلارنىڭ ئىقتىدارلىرى يەتمىگەن زۆرۈرى ھاجەتلىرى ئۈچۈن قىلغان دۇئالىرى بولۇپ، ھەربىرى ئۇ ئېھتىياج تىلى ئارقىلىق چەكسىز ئېھسان ئىگىسى بولغان ﷲتىن ھاياتىنىڭ داۋامى ئۈچۈن رىزىققا ئوخشىغان بەزى نەرسىلەرنى تىلەيدۇ.) ۋە ياكى مەجبۇرىيەت تىلى ئارقىلىق قىلغان دۇئا بولۇپ، (قېيىنچىلىقتا قالغان ھەربىر جانلىق قاتتىق يالۋۇرۇش بىلەن دۇئا قىلىدۇ، يوشۇرۇن بىر قوغدىغۇچىسىغا ئىلتىجا قىلىدۇ، بەلكى رەھىملىك ياراتقۇچىسىغا يۈزلىنىدۇ.) بۇ ئۈچ تۈرلۈك دۇئا بىر توسالغۇ بولمىسا دائىم مەقبۇلدۇر.

  تۆتىنچى تۈرلۈك دۇئا ئەڭ مەشھۇر دۇئا بولۇپ، بىزنىڭ دۇئالىرىمىزدۇر. بۇمۇ ئىككى قىسىمدۇر.

  بىرى، ھەرىكەت ۋە ئەھۋالى بىلەن؛ يەنە بىرى، قەلب ۋە سۆزى بىلەن. مەسىلەن: سەۋەب قىلىش بىر خىل ھەرىكەت دۇئاسىدۇر. سەۋەبلەرنىڭ توپلىنىشى، نەتىجىنى پەيدا قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئەھۋال تىلى ئارقىلىق نەتىجىنى جانابى ﷲتىن خالاش ئۈچۈن، تەلەپ قىلىنغان بىر ھالەتنى شەكىللەندۈرۈشتۇر. مەسىلەن: يەر ھەيدىمەك رەھمەت خەزىنىسىنىڭ ئىشىكىنى قاقماقتۇر. بۇ خىل ھەرىكەت دۇئاسى چەكسىز ئېھسان ئىگىسى بولغان ﷲنىڭ ئىسىم ۋە سۈپەتلىرىگە يۆنەلگەنلىكتىن مۇتلەق كۆپچىلىكى قوبۇل بولىدۇ.

  ئىككىنچىسى، تىل ۋە قەلب بىلەن دۇئا قىلىشتۇر. قولى يېتىشمىگەن بىر قىسىم ئېھتىياجلىرىنى تىلەشتۇر. بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم جەھەتى، ئەڭ ئېسىل غايىسى، ئەڭ تاتلىق مېۋىسى شۇدۇر: يەنى، دۇئا قىلغان كىشى چۈشىنىدۇكى، بىرىسى بار، ئۇنىڭ قەلب خاتىرىلىرىنى ئاڭلايدۇ. ھەر نەرسىگە قولى يېتىدۇ. ھەربىر ئارزۇسىنى بىجا كەلتۈرەلەيدۇ. ئاجىزلىقىغا مەرھەمەت، مۇھتاجلىقىغا ياردەم قىلىدۇ.

  ئەي ئاجىزلىقى ۋە مۇھتاجلىقى كۆپ بولغان ئىنسان! دۇئادەك رەھمەت خەزىنىسىنىڭ بىر ئاچقۇچى ۋە تۈگىمەس بىر قۇۋۋەتنىڭ سەۋەبى بولغان بىر ۋاستىنى قولدىن چۈشۈرمە، ئۇنىڭغا يېپىش، ئىنسانىيەتنىڭ ئالايى ئىللىييىنىگە چىق. بىر سۇلتاندەك پۈتۈن مەۋجۇداتنىڭ دۇئالىرىنى ئۆز دۇئايىڭ ئىچىگە ئال. كۆپ جەھەتلىك بىر قۇل ۋە ئومۇمىي بىر ۋەكىلدەك ﴿اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ دە، كائىنات مەۋجۇداتلىرى ئىچىدە ئەڭ مۇكەممەل ماقامدا بول!

———————————————–

﴿لَقَدْ خَلَقْنَا اْلاِنْسَانَ فِى اَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ٭ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلِينَ ٭ اِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾

بىز ئىنساننى شەك ـ شۈبھىسىز ئەڭ چىرايلىق شەكىلدە ياراتتۇق[4].ئاندىن ئۇنى(چىرايلىق ياراتقانلىق نېمىتىمىزگە شۈكۈر قىلماي ئاسىيلىق قىلغانلىقتىن)دوزاخقا قايتۇردۇق[5].پەقەت ئىمان ئېيتقان، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغانلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا.بۇلارغا ئۈزۈلمەس ساۋاب بېرىلىدۇ[6]

(سۇرە تىن:4-6)

(ئىنساننىڭ سائادىتى ۋە ھالاكىتىنى چۈشەندۈرگەن «بەش نۇكتە»^*دىن ئىبارەت.)

   ئىنسان ئەھسەنە تەقۋىمدە (ئەڭ گۈزەل، ئەڭ مۇكەممەل ماقامدا) يارىتىلغانلىقى ۋە ئۇنىڭغا ناھايىتى كەڭ دائىرىلىك قابىلىيەت بېرىلگەنلىكى ئۈچۈن، ئەسفەلە سافىلىندىن تا ئالايى ئىللىييىنگىچە، پەرىشتىن تا ئەرىشكىچە، زەررىدىن تا قۇياشقىچە بولغان مەرتىۋىلەرگە، دەرىجىلەرگە، تەبىقىلەرگە چىقالايدىغان ۋە ياكى ئەكسىچە چۈشەلەيدىغان بىر ئىمتىھان مەيدانىغا تاشلانغان بولۇپ، ئالدىغا چەكسىز تۆۋەنلەش ۋە چەكسىز كۆتىرىلىشكە قارىغان ئىككى يول ئېچىلغان بىر قۇدرەت مۆجىزىسى، يارىتىلىش نەتىجىسى ۋە ھەيران قالارلىق سەنئەت ئەسىرى قىلىنىپ شۇ دۇنياغا ئەۋەتىلگەندۇر. ئىنساننىڭ ئەنە شۇ غايەت دەرىجىدە كۆتىرىلىش ۋە چۈشۈش سىرىنى «بەش نۇكتە» بىلەن بايان قىلىمىز:

   بىرىنچى نۇكتە: ئىنسان مەۋجۇداتلار ئالىمىنىڭ كۆپلىگەن تۈرلىرىگە مۇھتاج ۋە ئۇلار بىلەن ئالاقىداردۇر. ئېھتىياجلىرى ئالەمنىڭ ھەر تەرىپىگە تارالغان، ئارزۇلىرى ئەبەدكە قەدەر ئۇزارغان. بىر گۈلنى خالىغىنىدەك بىر باھارنىمۇ خالايدۇ. بىر باغچىنى ئارزۇ قىلغاندەك، ئەبەدىي جەننەتنىمۇ ئارزۇ قىلىدۇ. بىر دوستىنى كۆرۈشكە ئىنتىزار بولغاندەك، چەكسىز گۈزەللىك ۋە ئۇلۇغلۇق ئىگىسى بولغان ﷲنىمۇ كۆرۈشكە ئىنتىزاردۇر. باشقا بىر يەردىكى سۆيگىنىنى زىيارەت قىلىش ئۈچۈن، ئۇ يەرنىڭ ئىشىكىنى ئېچىشقا مۇھتاج بولغىنىدەك، قەبىر ئالىمىگە كۆچۈپ كەتكەن يۈزدە توقسان توققۇز دوست–يېقىنلىرىنى زىيارەت قىلىش ۋە ئۇلاردىن مەڭگۈلۈك ئايرىلىشتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، بۇ دۇنيانىڭ ئىشىكىنى تاقاپ، ئاجايىپ ھادىسىلەر مەيدانى بولغان ئاخىرەت ئىشىكىنى ئاچىدىغان، دۇنيانىڭ ئورنىغا ئاخىرەتنى قۇرىدىغان ۋە قويىدىغان بىر چەكسىز قۇدرەت ئىگىسى بولغان ﷲنىڭ دەرگاھىغا ئىلتىجا قىلىشقا مۇھتاجدۇر. ئەنە شۇ ئەھۋالدىكى بىر ئىنسانغا ھەقىقىي مەبۇد بولسا، پەقەتلا ھەر نەرسىنىڭ تىزگىنى قولىدا، ھەر نەرسىنىڭ خەزىنىسى يېنىدا، ھەر يەردە ھەر نەرسىنى كۆرۈپ تۇرغۇچى، ماكانغا باغلىنىشچانلىقى بولمىغان، ئاجىزلىقتىن مۇستەسنا، قۇسۇر ۋە كەمچىلىكتىن پاك بولغان چەكسىز قۇدرەت ۋە ھەيۋەت ئىگىسى، چەكسىز مەرھەمەت ۋە گۈزەللىك ئىگىسى، چەكسىز ھىكمەت ۋە كامالەت ئىگىسى بولغان ﷲ بولالايدۇ. چۈنكى ئىنساننىڭ چەكسىز ھاجەتلىرىنى تەمىنلىگەن پەقەتلا ھەممىگە قادىر بولغان، ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلىم ئىگىسى بولغان زاتلا بولالايدۇ. ئۇنداقتا مەبۇدلۇققا لايىق پەقەت ئۇدۇر.

  ئەي ئىنسان! ئەگەر پەقەت ئۇنىڭغىلا قۇل بولساڭ، بارلىق مەۋجۇدات ئۈستىدە بىر مەرتىۋە قازىنىسەن. ئەگەر قۇلچىلىقتىن يۈز ئۆرىسەڭ، ئاجىز مەخلۇقاتلارغا پەس بىر قۇل بولۇپ قالىسەن. ئەگەر مەنمەنچىلىكىڭگە ۋە ئىقتىدارىڭغا ئىشىنىپ، تەۋەككۈل ۋە دۇئانى تاشلاپ، تەكەببۇر ۋە ئىسيان قىلىشقا چۈشسەڭ، ئۇ چاغدا ياخشىلىق ۋە ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈش جەھەتىدە ھەرە ۋە چۈمۈلىدىن تۆۋەن، ئۆمۈچۈك ۋە چىۋىندىنمۇ ئاجىز بولىسەن. يامانلىق ۋە بۇزۇش جەھەتىدە بولسا تاغدىنمۇ ئېغىر، ۋابادىنمۇ زىيانلىق بولىسەن.

  ئەي ئىنسان! سەندە ئىككى جەھەت بار. بىرىسى: ئىجاد (ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈش)، بارلىق، ياخشىلىق، مۇسبەت ۋە ئىش–ھەرىكەت جەھەتىدۇر. يەنە بىرى: بۇزۇش، يوقلۇق، يامانلىق، مەنفى ۋە تەسىرگە ئۇچراش جەھەتىدۇر.

  بىرىنچى جەھەت ئېتىبارى بويىچە، ھەرە ۋە قۇشقاچتىن تۆۋەن، چىۋىن ۋە ئۆمۈچۈكتىن ئاجىزسەن. ئىككىنچى جەھەت ئېتىبارى بويىچە، تاغ، يەر، كۆكلەردىن ئاشىسەن، ئۇلار چېكىنگەن ۋە ئاجىزلىق كۆرسەتكەن بىر يۈكنى كۆتۈرىسەن، ئۇلاردىن تېخىمۇ كەڭ، تېخىمۇ چوڭ بىر دائىرىگە ئىگە بولىسەن. چۈنكى سەن ياخشىلىق ۋە ئىجاد قىلغان ۋاقىت، پەقەت تاقىتىڭ قەدەر، قولۇڭ يېتىشكىدەك دەرىجىدە، قۇۋۋىتىڭ يەتكىدەك مەرتىۋىدىلا ياخشىلىق ۋە ئىجاد قىلالايسەن. ئەگەر يامانلىق ۋە بۇزغۇنچىلىق قىلساڭ، ئۇ يامانلىقىڭ، بۇزغۇنچىلىقىڭ ھەسسىلەپ نەتىجە بېرىدۇ. مەسىلەن، كۇفۇر بىر يامانلىقتۇر، بىر بۇزغۇنچىلىقتۇر، ھەقىقەتنى يوققا چىقىرىشتۇر. لېكىن ئۇ بىرلا يامانلىق، پۈتۈن كائىناتتىكى ھەممە نەرسىنى ھاقارەتلەش، پۈتۈن ئىلاھىي ئىسىملارنى پەس كۆرۈش، پۈتۈن ئىنسانىيەتنى رەزىل كۆرۈش ھېساپلىنىدۇ. چۈنكى شۇ مەۋجۇداتلارنىڭ ئالى بىر دەرىجىسى، ئەھمىيەتلىك بىر ۋەزىپىسى باردۇر. يەنى ئۇلار رەببانىي خەت، سۇبھانىي^ ئەينەك، ئىلاھىي خىزمەتچىلەردۇر. كۇفۇر بولسا ئۇلارنى ئەينەك، ۋەزىپىدار ۋە مەنىدار بولۇش مەرتىۋىسىدىن چۈشۈرۈپ، بوشلۇق ۋە تاسادىپىيلىقنىڭ ئويۇنچۇقى بولۇش دەرىجىسىگە، يوقىلىش ۋە ئايرىلىشقا يۈز تۇتۇش بىلەن تېز بۇزۇلۇپ ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان ماددا دەرىجىسىگە، ئەھمىيەتسىزلىك، قىممەتسىزلىك، يوقلۇق دەرىجىسىگە ئېلىپ بېرىش بىلەن بىرگە، پۈتۈن كائىناتتا ۋە مەۋجۇداتلارنىڭ ئەينەكلىرىدە نەقىشلىرى، جىلۋىلىرى ۋە جاماللىرى كۆرۈنگەن ئىلاھىي ئىسىملارنى ئىنكار قىلىپ پەس كۆرسىتىدۇ. شۇنداقلا ئىنسانلىق دېيىلگەن ﷲنىڭ بارلىق مۇقەددەس ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىلىرىنى گۈزەل ھالدا ئېلان قىلغان(ياكى كۆرسەتكەن) ھىكمەت قەسىدىسىگە ئوخشاش، ھەمدە ئۆلمەس بىر دەرەخنىڭ پروگراممىلىرىنى ئىچىگە ئالغان ئۇرۇققا ئوخشاش ئوچۇق بىر قۇدرەت مۆجىزىسىنى، شۇنداقلا ئەڭ چوڭ بىر ئامانەتنى زىممىسىگە ئېلىش ئارقىلىق يەر، كۆك، تاغلاردىن ئۈستۈن كەلگەن ۋە پەرىشتىلەرگە نىسبەتەن ئۈستۈنلۈك قازانغان، زېمىندىكى خەلىپىلىك مەرتىۋىسىنىڭ ئىگىسىنى ئەڭ خار بىر فانىي ھايۋاندىن تېخىمۇ خار، تېخىمۇ زەئىپ، تېخىمۇ ئاجىز، تېخىمۇ مۇھتاج بىر دەرىجىگە ئاتىدۇ. ھەمدە مەنىسىز، قالايمىقان، تېز بۇزۇلىدىغان ئاددى بىر لەۋھە دەرىجىسىگە چۈشۈرىۋېتىدۇ.

  نەتىجە: يامانلىقنى خالىغان نەفىس، بۇزۇش ۋە يامانلىق جەھەتى بويىچە چەكسىز جىنايەت قىلالايدۇ. لېكىن ئىجاد ۋە ياخشىلىقتا ئىقتىدارى ناھايىتى ئاز ۋە چەكلىكتۇر. شۇنداق، بىر ئۆينى بىر كۈندە بۇزۇپ خاراپ قىلىدۇ، يۈز كۈندە ياسىيالمايدۇ.

  ئەگەر مەنمەنچىلىكنى تاشلىسا، ياخشىلىق ۋە ۋۇجۇتقا چىقىرىشنى ﷲدىن تىلىسە، يامانلىق، بۇزغۇنچىلىق ۋە نەفسىگە ئەگىشىشتىن ۋاز كەچسە، ئىستىغفار قىلىپ، دۇرۇس قۇل بولسا ئۇ چاغدا ﴿يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ﴾(فۇرقان:70) سىرىغا ئىگە قىلىدۇ. ئۇنىڭدىكى چەكسىز يامانلىق قابىلىيىتى، چەكسىز ياخشىلىق قابىلىيىتىگە ئالمىشىدۇ. ئەھسەنە تەقۋىم قىممىتىنى ئېلىپ، ئالايى ئىللىييىنگە چىقىدۇ.

  ئەي غافىل ئىنسان! جانابى ﷲنىڭ ئېھسان ۋە ئىنايىتىگە قارا: بىر گۇناھنى مىڭ يېزىش، ساۋاپنى بىر ياكى ھېچ يازماسلىق ئادالەت تۇرسىمۇ، بىر گۇناھنى بىر يازىدۇ، بىر ساۋاپنى ئون، بەزىدە يەتمىش، بەزىدە يەتتەيۈز، بەزىدە يەتتەمىڭ يازىدۇ. ھەم شۇ نۇقتىدىن چۈشەنكى، ئۇ دەھشەتلىك جەھەننەمگە كىرىش، قىلغان ئىشنىڭ جازاسىدۇر. ھەقىقىي ئادىللىقتىندۇر. لېكىن جەننەتكە كىرىش بولسا، چەكسىز ساخاۋەت ۋە مەرتلىكتىندۇر.

  ئىككىنچى نۇكتە: ئىنساندا ئىككى تەرەپ بار. بىرىسى، مەنمەنچىلىك جەھەتى بويىچە شۇ دۇنيالىق ھاياتقا قارايدۇ. يەنە بىرى، ئىبادەت جەھەتى بويىچە ئەبەدىي ھاياتقا قارايدۇ.

   بىرىنچى تەرەپ ئېتىبارى بويىچە شۇنداق بىر بىچارە مەخلۇقتۇركى، سەرمايىسى پەقەت ئىختىياردىن بىر تال چاچتەك كىچىككىنە بىر جۈزئى ئىختىيارى، ئىقتىداردىن ئازغىنە بىر كۈچ، ھاياتتىن تېز ئۆچىدىغان بىر شولا، ئۆمۈردىن تېز ئۆتىدىغان بىر مۇددەت ۋە مەۋجۇدلۇقتىن تېز چىرىيدىغان كىچىك بىر جىسىمدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە كائىناتنىڭ تۈرلۈك تەبىقىلىرىدە يېيىلغان چەكسىز تۈرلەرنىڭ ھېساپسىز ئەزالىرى ئىچىدە نازۇك، ئاجىز بىر شەخس بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.

  ئىككىنچى تەرەپ ئېتىبارى بىلەن، بولۇپمۇ ئىبادەتكە قارىغان ئاجىزلىق ۋە مۇھتاجلىق جەھەتىدە ناھايىتى كەڭ دائىرىنىڭ ئىگىسىدۇر، ناھايىتى چوڭ بىر ئەھمىيىتى بار. چۈنكى، قۇدرىتى چەكسىز ۋە ئىنتايىن رەھىملىك، ھەم بايلىقى چەكسىز ۋە ئىنتايىن مەرد بولغان بىر زاتنىڭ چەكسىز جىلۋىلىرى جەم بولالايدىغان كەڭ بىر كۆرسەتكۈچى ئەينەك بولىشى ئۈچۈن، چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى بولغان ياراتقۇچى ﷲ، ئىنساننىڭ مەنىۋى ماھىيىتىدە چەكسىز بىر ئاجىزلىق ۋە مۇھتاجلىق قويغان.

   شۇنداق، ئىنسان بىر ئۇرۇققا ئوخشايدۇ. ئۇرۇقنىڭ تۇپراق ئاستىدا ئىشلەپ ئۇ تار ئالەمدىن چىقىپ، كەڭ ھاۋا ئالىمىگە كىرىپ، ياراتقۇچىسىدىن قابىلىيەت تىلى ئارقىلىق بىر دەرەخ بولىشىنى تىلەپ، ئۆزىگە لايىق ھالدا يېتىشىپ چىقىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا قۇدرەت تەرىپىدىن مەنىۋى ۋە مۇھىم سىستېمىلار، تەقدىر تەرىپىدىن ئىنچىكە ۋە قىممەتلىك پروگراممىلار بېرىلگەن. ئەگەر ئۇ ئۇرۇق ئۆزىنىڭ يامان تەبىئىتى سەۋەبلىك، ئۇنىڭغا بېرىلگەن مەنىۋى سىستېمىلارنى تۇپراقتىكى بەزى زىيانلىق ماددىلارنى ئۆزىگە تارتىش ئۈچۈن سەرپ قىلسا، ئۇ تار يەردە، قىسقا بىر زاماندا، پايدىسىز سېسىپ، چىرىپ كېتىدۇ. ئەگەر ئۇ ئۇرۇق ئۇ مەنىۋى سىستېمىلىرىنى ﴿فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى﴾(ئەنئام:95) بولغان ﷲنىڭ (تەبىئەتكە ئائىت شەرىئەت) ئەمرلىرىگە بويسۇنۇپ ياخشى قوللانسا، ئۇ تار ئالەمدىن چىقىپ يوغان بىر مېۋىلىك دەرەخ بولۇشى بىلەن بىرگە، باشتىكى كىچىك بىر پارچە ھەقىقىتى ۋە مەنىۋى روھى چوڭ بىر ئومۇمى ھەقىقەت شەكلىنى ئالىدۇ.

   دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئىنساننىڭ ماھىيىتىگە قۇدرەت تەرىپىدىن مۇھىم سىستېمىلار، تەقدىر تەرىپىدىن قىممەتلىك پروگراممىلار قويۇلغان. ئەگەر ئىنسان شۇ تار زېمىن ئالىمىدە، دۇنياۋى ھايات تۇپرىقى ئاستىدا ئۇ مەنىۋى سىستېمىلىرىنى نەفىسنىڭ ھەۋەسلىرىگە سەرپ قىلسا، چىرىگەن ئۇرۇققا ئوخشاش ئازغىنا بىر لەززەت ئۈچۈن، قىسقا بىر ئۆمۈردە، تار بىر يەردە قىينالغان ھالدا چىرىپ خاراپ بولىدۇ. مەنىۋى مەسئۇلىيىتىنى بەختسىز روھىغا يۈكلەپ شۇ دۇنيادىن كۆچۈپ كېتىدۇ.

   ئەگەر ئۇ قابىلىيەت ئۇرۇقىنى ئىسلامىيەت سۈيى بىلەن، ئىمان نۇرى بىلەن، ئىبادەت تۇپرىقى ئاستىدا تەربىيىلەپ، قۇرئان ئەمىرلىرىگە بويسۇنۇپ مەنىۋى سىستېملىرىنى ھەقىقىي غايىلىرىگە يۈزلەتسە، ئەلۋەتتە روھانىي ئالەم ۋە قەبىر ھاياتىدا تال ۋە شاخ چىقىرىدىغان، ھەمدە ئاخىرەت ئالەمى ۋە جەننەتتە چەكسىز كامالەت ۋە نىمەتلەرگە سەۋەب بولىدىغان بىر باقىي دەرەخنىڭ ۋە بىر دائىملىق ھەقىقەتنىڭ سىستېمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قىممەتلىك بىر ئۇرۇق، ھەيران قالارلىق بىر ماشىنا(ئاپپارات)، بۇ كائىنات دەرىخىنىڭ مۇبارەك ۋە نۇرلۇق بىر مېۋىسى بولىدۇ.

   شۇنداق، ھەقىقىي تەرەققىيات (يۈكسەكلىك) بولسا، ئىنسانغا بېرىلگەن قەلب، سىر، روھ، ئەقىل، ھەتتا خىيال ۋە باشقا سېزىملارنىڭ يۈزلىرىنى ئەبەدىي ھاياتقا بۇراپ، ھەربىرىنى ئۆزىگە لايىق خۇسۇسىي بىر ئىبادەت ۋەزىپىسى بىلەن مەشغۇل قىلىشتىدۇر. بولمىسا، زالالەتتىكىلەر تەرەققىيات دەپ بىلگەن، دۇنيا ھاياتىنىڭ بارلىق ئىنچىكىلىكلىرىنىڭ ئىچىگە كىرىپ ۋە لەززەتلەرنىڭ ھەر تۈرىنى، ھەتتا ئەڭ پەس لەززەتلەرنى تېتىش ئۈچۈن بارلىق سېزىملىرىنى، قەلب ۋە ئەقلىنى نەفسى ئەممارىنىڭ^* ئەمرىگە باش ئەگدۈرۈپ، ئۇنىڭغا ياردەمچى قىلسا، ئۇ تەرەققىيات ئەمەس، بەلكى چۆكۈشتۇر. شۇ ھەقىقەتنى بىر خىيالىي ۋەقەدە شۇنداق بىر مىسال ئارقىلىق كۆردۈم:

   مەن بىر چوڭ شەھەرگە كىردىم، ئۇ شەھەردە چوڭ–چوڭ سارايلار بار ئىكەن. بەزى سارايلارنىڭ ئىشىك ئالدىغا قارىدىم. ناھايىتى جانلىق ۋە ھەشەمەتلىك تىياتىرخانىدەك كىشىنىڭ دىققەت نەزىرىنى جەلپ قىلاتتى. كىشىگە راھەتلىك بېغىشلايدىغان بىر جەزىبىدارلىق بار ئىدى. دىققەت قىلدىمكى، ئۇ ساراينىڭ خوجايىنى ئىشىك ئالدىغا كېلىپ ئىت بىلەن ئويناۋاتاتتى ۋە ئوينىشىغا ياردەم قىلىۋاتاتتى. ئاياللار باشقا ياشلار بىلەن تاتلىق سۆھبەتلەردە ئىدى. يېتىشكەن قىزلار ئۇششاق بالىلارنىڭ ئويۇنلىرىنى تەرتىپكە سېلىۋاتاتتى. دەرۋازىۋەنمۇ ئۇلارغا قوماندانلىق قىلىۋاتقاندەك بىر رېژىسسور ھالىتىدە ئىدى. ئۇ ۋاقىت بىلدىمكى، ئۇ چوڭ ساراينىڭ ئىچى قۇپ–قۇرۇق، مۇھىم ۋەزىپىلەر تەرك قىلىنغان. ئەخلاقلىرى شۇ قەدەر تۆۋەن دەرىجىگە چۈشكەنلىكى ئۈچۈن ئىشىك ئالدىدا يۇقىرىقىدەك ھالەت شەكىللەنگەن.

   ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە بىر چوڭ سارايغا دۇچ كەلدىم. كۆردۈمكى، ئىشىك ئالدىدا ياتقان ۋاپادار بىر ئىت… ئاددى، توڭ، جىمخور بىر دەرۋازىۋەن… جىمجىت بىر ھالەت بار ئىدى. ھەيران قالدىم. نېمە ئۈچۈن ئۇ ئۇنداق، بۇ مۇنداق؟ ئىچىگە كىردىم. قارىسام ئىچىدە ناھايىتى جانلىق بىر كەيپىيات… قاتمۇ–قات قەۋەتلەردە سارايدىكىلەر باشقا–باشقا مۇھىم ۋەزىپىلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتاتتى. بىرىنچى قەۋەتتىكى كىشىلەر ساراينىڭ باشقۇرۇلىشىنى كۆزدىن كەچۈرىۋاتاتتى. ئىككىنچى قەۋەتتە قىزلار ۋە ئۇششاق بالىلار دەرس ئوقۇشىۋاتاتتى. ئۈستىدىكى قەۋەتتە ئاياللار ناھايىتى ئىنچىكە سەنئەت ۋە نەپىس كەشتىلەر بىلەن مەشغۇل ئىدى. ئەڭ يۇقىرى قەۋەتتە خوجايىن پادىشاھ بىلەن خەۋەرلىشىپ خەلقنىڭ ئامانلىقى ۋە ئۆزىنىڭ كامالىتى ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن ئۆزىگە خاس ۋە يۈكسەك ۋەزىپىلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتاتتى. مەن ئۇلارغا كۆرۈنمىگەنلىكىم ئۈچۈن «رۇخسەت يوق!» دېيىشمىدى. بىر قۇر قاراپ چىقالىدىم.

   كېيىن چىقىپ قارىسام، ئۇ شەھەرنىڭ ھەر تەرىپىدە ئۇ ئىككى خىلدىكى سارايلار بار. سەۋەبىنى سورىدىم. «ئۇ ئىشىك ئالدى ھەشەمەتلىك ۋە ئىچى بوش سارايلار كافىرلار ۋە زالالەتتىكىلەرنىڭدۇر. يەنە بىرى شەرەپلىك مۇسۇلمان چوڭلىرىنىڭدۇر» جاۋابىنى ئالدىم. كېيىن بىر بۇلۇڭدا يەنە بىر سارايغا دۇچ كەلدىم. ئۈستىدە «سەئىد» ئىسمىنى كۆردۈم. قىزىقىپ تېخىمۇ دىققەت بىلەن قارىدىم. رەسىمىمنى ئۈستىدە كۆرگەندەك بولدۇم. بەكمۇ ھەيرانلىقىمدىن توۋلاپ تاشلىدىم–دە، ئەقلىم بېشىمغا كەلدى. ئېسىمگە كەلدىم.

  مانا بۇ خىيالىي ۋەقەنى ساڭا تەبىر قىلىمەن. ﷲ خەيرلىك قىلسۇن.

  ئۇ شەھەر بولسا، ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتى ۋە مەدەنىي شەھرىدۇر. ئۇ سارايلارنىڭ ھەربىرى بىر ئىنساندۇر. ئۇ ساراي ئىچىدىكىلەر بولسا، ئىنساندىكى كۆز، قۇلاق، قەلب، سىر، روھ، ئەقىلگە ئوخشاش تۇيغۇلار، ھەمدە نەفىس، ئارزۇ، شەھۋەت(ئىشتىھا) ۋە غەزەپ سېزىملىرىدەك نەرسىلەردۇر. ھەربىر ئىنساندا ھەربىر سېزىمنىڭ باشقا–باشقا ئىبادەت ۋەزىپىلىرى بار، باشقا–باشقا لەززەتلىرى ۋە ئەلەملىرى بار. نەفىس ۋە ئارزۇ، ئىشتىھا(شەھۋەت) ۋە غەزەپ سېزىملىرى بىر دەرۋازىۋەن ۋە ئىت ھۆكمىدىدۇر. ئەنە شۇ يۈكسەك سېزىملارنى ھاۋايى نەفسىگە ئەگەشتۈرۈش ئەلۋەتتە تۆۋەنگە قاراپ چۆكۈشتۇر، تەرەققىيات ئەمەس. باشقا تەرەپلىرىنى سەن تەبىر قىلالايسەن.

   ئۈچىنچى نۇكتە: ئىنسان ھەرىكەت ۋە ئىش جەھەتى بويىچە ۋە ماددى ھەرىكەت ئېتىبارى بويىچە ئاجىز بىر جانلىقتۇر. ئۇنىڭ ئۇ جەھەتتىكى باشقۇرۇش ۋە ئىگىدارچىلىق دائىرىسى ئۇ قەدەر تاركى، قولىنى ئۇزاتسا ئۇنىڭغا يېتىشەلەيدۇ. ھەتتا ئىنساننىڭ قولىغا تىزگىنىنى بەرگەن ئۆي ھايۋانلىرى ئىنساننىڭ زەئىپلىك، ئاجىزلىق ۋە ھورۇنلىقىدىن ئۈلۈش ئېلىشقان بولۇپ، ياۋايىلىرى بىلەن سېلشتۇرغاندا چوڭ پەرق كۆرىنىدۇ. (ئۆچكە ۋە ئۆكۈزلەر بىلەن ياۋا ئۆچكە ۋە ياۋا ئۆكۈزلەردەك). لېكىن ئۇ ئىنسان تەسىرگە ئۇچراش، قوبۇل قىلىش، دۇئا ۋە تىلەك جەھەتىدە شۇ دۇنيا سارىيىدا ئەزىز بىر يولۇچىدۇر. شۇنداق بىر مەرد ﷲقا مېھمان بولغانكى، چەكسىز رەھمەت خەزىنىلىرىنى ئۇنىڭغا ئاچقان، ھېساپسىز ئېسىل سەنئەت ئەسەرلىرىنى ۋە خىزمەتچىلىرىنى ئۇنىڭ ئەمرىگە ئىتائەتكار قىلغان. ھەم ئۇ مېھماننىڭ سەيلە قىلىشى، ھوزۇرلىنىشى ۋە پايدىلىنىشى ئۈچۈن شۇنداق چوڭ بىر دائىرە ئېچىپ تەييارلىغانكى، ئۇ دائىرىنىڭ رادىئوسى (يەنى مەركىزىدىن ئەڭ چېتىگە قەدەر بولغان ئارىلىق) كۆز يەتكەن، ھەتتا خىيال كەتكەن يەرلەرگىچە كەڭ ۋە ئۇزۇندۇر. ئەگەر ئىنسان مەنمەنچىلىكىگە تايىنىپ، دۇنياۋى ھاياتىنى غايە قىلىپ، تىرىكچىلىك دەرتلىرى ئىچىدە، ۋاقىتلىق بەزى لەززەتلەر ئۈچۈنلا ئىشلىسە، بەكمۇ تار بىر دائىرە ئىچىدە تۇنجۇقۇپ تۈگىشىدۇ. ئۇنىڭغا بېرىلگەن سىستېمىلار، ئەزالار ۋە سېزىملار ئۇنىڭدىن شىكايەت قىلىپ، مەھشەرگاھتا^ ئۇنىڭغا قارشى گۇۋاھچى ۋە دەۋاگەر بولىدۇ. ئەگەر ئۆزىنى چەكسىز مەرد بولغان ﷲقا مېھمان دەپ بىلسە، ئۆمۈر سەرمايىسىنى ئۇنىڭ رۇخسىتى دائىرىسىدە سەرپ قىلسا، ناھايىتى كەڭ بىر دائىرە ئىچىدە، ئۇزۇن بىر ئەبەدىي ھايات ئۈچۈن ياخشى تىرىشىدۇ، نەپەس ئېلىپ راھەت تاپىدۇ. كېيىن ئالايى ئىللىييىنگە قەدەر چىقالايدۇ. ھەمدە ئۇ ئىنسانغا بېرىلگەن بارلىق سىستېمىلار ۋە ئەزالار ئۇنىڭدىن مەمنۇن بولۇپ، ئاخىرەتتە ئۇنىڭغا تەرەپدار بولۇپ گۇۋاچىلىق قىلىدۇ.

   شۇنداق، ئىنسانغا بېرىلگەن بارلىق ھەيران قالارلىق سىستېمىلار بۇ ئەھمىيەتسىز دۇنياۋى ھايات ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى بەكمۇ مۇھىم بولغان بىر باقىي ھايات ئۈچۈن بېرىلگەندۇر. چۈنكى ئىنساننى ھايۋان بىلەن سېلىشتۇرساق كۆرىمىزكى، ئىنسان مەنىۋى سىستېما ۋە ئەزالار ئېتىبارى بويىچە ئىنتايىن باي بولۇپ ھايۋاندىن يۈز ھەسسە ئۈستۈن. دۇنياۋى ھايات لەززىتىدە ۋە ھايۋانى ياشىشىدا ھايۋاندىن يۈز ھەسسە تۆۋەن چۈشۈپ كېتىدۇ. چۈنكى كۆرگەن ھەربىر لەززىتىدە بىر ئەلەم ئىزى بار. ئۆتكەن زاماننىڭ ئەلەملىرى ۋە كېلەچەك زاماننىڭ قورقۇنچلىرى، ھەمدە ھەربىر لەززەتنىڭمۇ ئايرىلىش قايغۇسى ھوزۇرىنى بۇزىدۇ ۋە لەززىتىدە بىر ئىز قويىدۇ. بىراق ھايۋان ئۇنداق ئەمەس. ئەلەمسىز بىر لەززەت، قايغۇسىز بىر ھوزۇر ئالىدۇ. ئۆتكەن زاماننىڭ ئەلەملىرىمۇ ئۇنى قورقۇتمايدۇ، كېلەچەك زاماننىڭ قورقۇنچلىرىمۇ ئۇنى ئۈركۈتمەيدۇ. راھەت بىلەن ياشايدۇ، ياراتقۇچىسىغا شۈكۈر قىلىدۇ.

   دېمەك، ئەھسەنە تەقۋىم (ئەڭ مۇكەممەل ماقام) سۈرىتىدە يارىتىلغان ئىنسان پىكىر چۈشەنچىلىرىنى پەقەت دۇنياۋى ھاياتقىلا يۈزلەندۈرسە، سەرمايە بويىچە ھايۋاندىن يۈز ھەسسە ئۈستۈن بولسىمۇ، قۇشقاچتەك بىر ھايۋاندىن يۈز ھەسسە تۆۋەن چۈشىدۇ. باشقا بىر يەردە بۇ ھەقىقەتنى بىر مىسال بىلەن بايان قىلغانىدىم. مۇناسىۋەت كەلگەنلىكى ئۈچۈن ئۇ مىسالنى يەنە قايتىلايمەن:

  بىر كىشى بىر خىزمەتكارىغا ئون ئالتۇن بېرىپ: «ياخشى بىر رەختتىن ئۆزۈڭگە بىر يۈرۈش كىيىم ئال» دەيدۇ. يەنە بىر خىزمەتكارىغا مىڭ ئالتۇن بېرىپ بىر ۋاراقچىغا بەزى بىر نەرسىلەرنى يېزىپ يانچۇقىغا سېلىپ قويىدۇ ۋە بىر بازارغا ئەۋەتىدۇ. ئالدىنقى خىزمەتكار ئون ئالتۇنغا ئېسىل بىر رەختتىن تىكىلگەن ياخشى بىر كىيىم ئالىدۇ. ئىككىنچىسى ئەخمەقلىق قىلىپ، بىرىنچىسىگە قاراپ، يانچۇقىدىكى ۋاراقچىنى ئوقۇماي بىر دۇككانغا مىڭ ئالتۇن بېرىپ بىر يۈرۈش كىيىم سورايدۇ. ئىنساپسىز دۇككانچىمۇ رەختنىڭ ئەڭ ناچىرىدىن بىر كىيىم بېرىدۇ. ئۇ بەختسىز خىزمەتكار خوجايىنىنىڭ ھوزۇرىغا كېلىپ قاتتىق ئازار يەيدۇ ۋە ئېغىر قايغۇدا قالىدۇ.

  ئەلۋەتتە ئازغىنا بىر ئەقلى بولغان چۈشىنىدۇكى، ئىككىنچى خىزمەتكارغا بېرىلگەن مىڭ ئالتۇن بىر يۈرۈش كىيىم ئېلىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى چوڭ بىر تىجارەت قىلىش ئۈچۈن ئىدى.

  دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئىنساندىكى مەنىۋى سىستېمىلار ۋە ئىنسانىي سېزىملارنىڭ ھەربىرى ھايۋانغا نىسبەتەن يۈز ھەسسە ئۈستۈن. مەسىلەن، گۈزەللىكنىڭ بارلىق دەرىجىلىرىنى ئايرىغان ئىنسان كۆزى، تائاملارنىڭ تۈرلۈك–تۈرلۈك مەخسۇس تەملىرىنى پەرق قىلالىغان ئىنسان تىلى، ھەقىقەتلەرنىڭ بارلىق ئىنچىكىلىكلىرىگە كىرەلەيدىغان ئىنساننىڭ ئەقلى، كامالەتنىڭ بارلىق تۈرلىرىگە قىزىقىدىغان ئىنساننىڭ قەلبى ۋە شۇنىڭدەك سىستېمىلىرى ۋە ئەزالىرى قەيەردە؟ ھايۋاننىڭ ناھايىتى ئاددى، پەقەت بىر–ئىككى جەھەتتە تەرەققى قىلغان ئەزالىرى قەيەردە؟ شۇ قەدەر پەرق باركى، ھايۋاننىڭ ئۆزىگە خاس بىر ھەرىكىتىدە (پەقەت ئۇ خىل ھايۋاندا) بىر مەخسۇس سىستېمىسى كۆپرەك تەرەققى قىلغان بولىدۇ. لېكىن ئۇ تەرەققىيات خۇسۇسىيدۇر.

  ئەمدى ئىنساننىڭ سىستېمىلىرى بويىچە بايلىقى شۇ سىردىندۇركى، ئەقىل ۋە پىكىر سەۋەبى بىلەن ئىنساننىڭ سېزىم ۋە تۇيغۇلىرى ناھايىتى تەرەققى قىلغان ۋە كېڭەيگەن. ئېھتىياجلىرىنىڭ كۆپلىكى سەۋەبلىك ئۇنىڭدا خىلمۇ–خىل ھېسسىيات پەيدا بولغان ۋە سېزىمچانلىقى كۆپخىللاشقان. يارىتىلىشىدىكى مۇجەسسەملىك سەۋەبىدىن ناھايىتى كۆپ مەقسەتلەر ئۈچۈن يۈزلەنگەن ئارزۇلارنىڭ مەنبەسى بولغان. ھەم يارىتىلىشىدىكى ناھايىتى كۆپ ۋەزىپىلىرى سەۋەبلىك ئەزالىرى ۋە سىستېمىلىرى كۆپ تەرەققى قىلغان. ئىبادەتنىڭ ھەر تۈرىنى قىلىشقا مۇۋاپىق بىر شەكىلدە يارىتىلغانلىقىدىن، بارلىق كامالەتلەرنىڭ ئۇرۇقلىرى يىغىلغان بىر قابىلىيەت بېرىلگەن. مانا شۇ قەدەر باي سىستېمىلار ۋە كۆپ سەرمايىلار، ئەلۋەتتە ئەھمىيەتسىز، ۋاقىتلىق شۇ دۇنياۋى ھايات ئۈچۈن بېرىلگەن ئەمەس، بەلكى بۇ خىل دەرىجىدىكى ئىنساننىڭ ھەقىقىي ۋەزىپىسى، چەكسىز مەقسەتكە قارىغان ۋەزىپىلەرنى كۆرۈپ ئاجىزلىق، مۇھتاجلىق ۋە كەمچىلىكلىرىنى ئىبادەت يولى ئارقىلىق ئېلان قىلىش، كۆپ تەرەپلىمىلىك نەزىرى بىلەن مەۋجۇداتلارنىڭ تەسبىھ–زىكىرلىرىنى كۆرۈپ بىلىش، نىمەتلەر ئىچىدە شەپقەتلىك ﷲنىڭ ياردەملىرىنى كۆرۈپ شۈكۈر قىلىش ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىدە رەببانىي قۇدرەتلەرنىڭ مۆجىزىلىرىنى كۆرۈپ ھەيرانلىق بىلەن تەپەككۇر قىلىشتۇر.

  ئەي دۇنياپەرەست، دۇنياۋى ھاياتقا ئاشىق ۋە ئەھسەنە تەقۋىم سىرىدىن خەۋەرسىز ئىنسان! شۇ دۇنيالىق ھاياتنىڭ ھەقىقىتىنى بىر خىيالى ۋەقەدە «كونا سەئىد» كۆرگەن. ئۇنى «يېڭى سەئىد»كە ئۆزگەرتكەن شۇ مىسالىي ۋەقەنى ئاڭلا:

  كۆردۈمكى، مەن بىر يولۇچى، ئۇزۇن بىر سەپەرگە كېتىۋاتىمەن. يەنى ئەۋەتىلدىم. خوجايىنىم بولغان زات ماڭا ئايرىغان ئاتمىش ئالتۇندىن بىر مىقتاردىن، بىر مىقتاردىن پۇل بېرەتتى. مەنمۇ سەرپ قىلىپ، ناھايىتى ھوزۇر بېغىشلايدىغان بىر سارايغا كىردىم. ئۇ سارايدا بىر كېچە ئىچىدە ئون ئالتۇننى قىمارغا، تاماشالارغا، شۆھرەتپەرەستلىك يوللىرىغا خەجلىدىم. ئەتىگىنى قولۇمدا پەقەتلا پۇل قالمىدى. بىر تىجارەت قىلالمىدىم. كېتىدىغان يېرىمگە بىر مال ئالالمىدىم. پەقەت ئۇ پۇللاردىن قولۇمدا ئەلەملەر، گۇناھلار، ھەمدە تاماشالاردىن كەلگەن يارىلار، ئىزلار، قايغۇلار قالغان ئىدى. مەن ئۇ چۈشكۈن ھالەتتىكى چاغدا توساتتىن بىر كىشى پەيدا بولدى. ماڭا دېدى:

-«سەرمايەڭنى پۈتۈنلەي زايا قىلدىڭ، جازاغا لايىق بولدۇڭ. كېتىدىغان يېرىڭگىمۇ ۋەيران ھالدا قۇرۇق قول كېتىسەن. لېكىن ئەقلىڭ بولسا تۆۋبە قىل، تۆۋبە ئىشىكى ئوچۇقتۇر. بۇنىڭدىن كېيىن يەنە ساڭا بېرىلىدىغان ئون بەش ئالتۇنۇڭدىن ھەر ئالغىنىڭدا يېرىمىنى ئېھتىيات ئۈچۈن ساقلاپ قوي. يەنى، بارىدىغان يېرىڭدە ساڭا لازىملىق بەزى نەرسىلەرنى ئال.»

  قاراپ باقسام نەفسىم رازى بولمىدى. «ئۈچتىن بىرسىنى» دېدى. ئۇنىڭغىمۇ نەفسىم چىدىمىدى. كېيىن «تۆتتىن بىرىنى» دېدى. قارىسام نەفسىم مۇپتىلا بولغان ئادىتىنى تەرك قىلالمايۋاتاتتى. ئۇ كىشى غەزەپلىنىپ يۈزىنى ئۆرۈپ كېتىپ قالدى.

  تۇيۇقسىز ئەھۋال ئۆزگەردى. قارىسام مەن بىر تونىل ئىچىدە ناھايىتى تېزلىك بىلەن تۆۋەنگە چۈشۈپ كېتىپ بارغان بىر پويىزدا تۇرىمەن. ئالاقزادە بولۇپ كەتتىم. لېكىن بىر تەرەپكە قاچىدىغانغا ھېچبىر چارە يوق ئىدى. قىزىق يېرى، ئۇ پويىزنىڭ ئىككى تەرىپىدە ناھايىتى جەلپ قىلارلىق گۈللەر ۋە مېۋىلەر كۆرىنىۋاتاتتى. مەنمۇ ئەقىلسىز دۆتلەردەك ئۇلارغا قولۇمنى ئۇزاتتىم. ئۇ گۈللەرنى ئۈزۈش ۋە مېۋىلەرنى ئېلىش ئۈچۈن تىرىشتىم. بىراق ئۇ گۈللەر ۋە مېۋىلەر تىكەنلىك بولۇپ، قولۇم تەگسە سانجىلاتتى، قانىتاتتى. پويىزنىڭ يۈرىشى بىلەن ئايرىلىشىدىن قولۇمنى تىتىپ يارىلاندۇراتتى. ماڭا بەك قىيىن كەلگەن ئىدى. بىردىنلا پويىزدىكى خىزمەتچى دېدى:

ــ بەش تىيىن بەرسەڭ ساڭا ئۇ گۈل ۋە مېۋىلەردىن خالىغىنىڭچە بېرىمەن. بەش تىيىن ئورنىغا قولۇڭ تىتىلىپ يۈز تىيىن زىيان كۆرىسەن. ھەمدە جازا بار. رۇخسەتسىز ئۈزەلمەيسەن…

  مەيۈس ھالدا قايغۇرۇپ، بۇ تونىل قاچان تۈگەيدىغاندۇ، دەپ بېشىمنى چىقىرىپ، ئالدى تەرەپكە قارىدىم. كۆردۈمكى، تونىل ئىشىكى ئورنىدا كۆپ تۆشۈكلەر بار بولۇپ، ئۇلارغا ئۇ ئۇزۇن پويىزدىن كىشىلەر تاشلىنىۋاتاتتى. مېنىڭ دەل ئۇدۇلىمدا بىر تۆشۈك كۆردۈم. ئۇ تۆشۈكنىڭ ئىككى تەرىپىگە ئىككى مازار تېشى قويۇلغان بولۇپ قىزىقىپ قارىدىم. تاش ئۈستىدە چوڭ ھەرپلەر بىلەن «سەئىد» ئىسمى يېزىلغانلىقىنى كۆردۈم. قورقۇنچ ۋە ھەيرانلىقىمدىن: «بۇ نېمە ئىش؟» دېدىم. توساتتىن ھېلىقى ساراي ئىشىكىدە ماڭا نەسىھەت قىلغان زاتنىڭ ئۈنىنى ئاڭلىدىم:

ــ ئەقلىڭ بېشىڭغا كەلدىمۇ؟

ــ ھەئە كەلدى. بىراق قۇۋۋەت قالمىدى، ئامال يوق،–دېدىم.

دېدى:

ــ تۆۋبە قىل، تەۋەككۈل قىل.

ــ قىلدىم،– دېدىم. ئېسىمگە كەلدىم. كونا سەئىد يوقىلىپ، ئورنىغا يېڭى سەئىد دەپ ئۆزۈمنى كۆردۈم.

  شۇ خىيالىي ۋەقەنى ﷲ خەيرلىك قىلسۇن، بىر–ئىككى قىسمىنى مەن تەبىر قىلاي، باشقا جەھەتلىرىنى ئۆزۈڭ تەبىر قىل.

  ئۇ سەپەر بولسا، روھلار ئالىمىدىن، ئانا رەھمىدىن، ياشلىقتىن، قېرىلىقتىن، مازاردىن، قەبىر ئالىمىدىن، مەھشەرگاھتىن، كۆۋرۈكتىن ئۆتىدىغان ئەبەدىلئەبەد تەرەپكە سوزۇلغان بىر سەپەردۇر. ئۇ ئاتمىش ئالتۇن بولسا، ئاتمىش يىللىق ئۆمۈردۇركى، بۇ ۋەقەنى كۆرگەن ۋاقتىمدا ئۆزۈمنى قىرىق بەش ياشتا بىلەتتىم. قولۇمدا ھۆججەت يوق. بىراق قېلىپ قالغان ئون بەشتىن يېرىمىنى ئاخىرەتكە سەرپ قىلىش ئۈچۈن قۇرئانى كەرىمنىڭ خالىس بىر شاگىرتى مېنى ئىرشاد قىلدى(توغرا يولغا باشلىدى).

ئۇ ساراي بولسا مەن ئۈچۈن ئىستانبۇل ئىكەن.

ئۇ پويىز بولسا ۋاقىتتۇر. ھەربىر يىل بىر ۋاگوندۇر.

ئۇ تونېل بولسا دۇنيا ھاياتىدۇر.

  ئۇ تىكەنلىك گۈل، مېۋىلەر بولسا، ھارام لەززەتلەر ۋە گۇناھلىق ئويۇن–تاماشالار بولۇپ، ئۇلار بىلەن مەشغۇل بولۇش ئەسناسىدا، يوقىلىدىغانلىقىنى ئويلىنىشتىن كەلگەن ئەلەم يۈرەكنى قانىتىدۇ. ئايرىلىشىدا يارىلاندۇرىدۇ ۋە يەنە جازانىمۇ چەكتۈرىدۇ. پويىز خىزمەتچىسى دېگەن ئىدى: «بەش تىيىن بەرسەڭ ئۇلاردىن خالىغىنىڭنى بېرىمەن.» ئۇنىڭ تەبىرى شۇكى، ئىنساننىڭ ھالال ئەمگىكى بىلەن ھالال دائىرىدە تاپقان لەززەتلەر ۋە ھوزۇرلار كەيپىگە يېتەرلىكتۇر. ھارامغا كىرىشكە ھاجەت يوقتۇر. باشقا قىسىملىرىنى سەن ئۆزۈڭ تەبىر قىلالايسەن.

  تۆتىنچى نۇكتە: ئىنسان شۇ كائىنات ئىچىدە ناھايىتى نازۇك، نازدار بىر كىچىك بالىغا ئوخشايدۇ. كۈچسىزلىكىدە چوڭ بىر قۇۋۋەت، ئاجىزلىقىدا چوڭ بىر قۇدرەت باردۇر. چۈنكى، ئۇ كۈچسىزلىكنىڭ قۇۋۋىتى ۋە ئاجىزلىقنىڭ قۇدرىتى نەتىجىسىدە شۇ مەۋجۇداتلار ئۇنىڭغا بويسۇندۇرۇلغان. ئەگەر ئىنسان كۈچسىزلىكىنى چۈشىنىپ، تىلى، ئەھۋالى ۋە ھەرىكىتى ئارقىلىق دۇئا قىلسا، ھەمدە ئاجىزلىقىنى بىلىپ ياردەم تىلىسە، بويسۇندۇرۇلغان نەرسىلەر ئۈچۈن شۈكۈر قىلغان بولۇش بىلەن بىرگە، تىلىكىگە شۇ دەرىجىدە مۇۋەپپەق بولىدۇ ۋە مەقسەتلىرى شۇ دەرىجىدە ئىتائەت قىلدۇرىلىدۇكى، ئۆز ئىقتىدارىغا قالسا ئۇنىڭ مىڭدىن بىرسىگىمۇ ئېرىشەلمەيتتى. بىراق ئىنسان بەزىدە ئەھۋال تىلى بىلەن قىلغان دۇئاسى ئارقىلىق ھاسىل بولغان نەتىجىنى خاتا ھالدا ئۆز ئىقتىدارىنىڭ مېۋىسى دەپ قارايدۇ. مەسىلەن: چۆجىنىڭ ئاجىزلىقىدىكى قۇۋۋەت توخۇنى شىرغا ئېتىلدۇرىدۇ. يېڭىلا دۇنياغا كەلگەن شىرنىڭ بالىسى، ئۇ يىرتقۇچ ۋە ئاچ شىرنى ئۆزىگە باش ئەگدۈرۈپ، ئۇنى ئاچ قويۇپ، ئۆزى توق بولىدۇ. دىققەت تارتىدىغان نۇقتا: ئاجىزلىقتىكى بىر قۇۋۋەت ۋە ھەيران قالارلىق بىر رەھمەت جىلۋىسى….

  نازدار بىر كىچىك بالا يىغىسى بىلەن ياكى تىلەش بىلەن ۋە ياكى بىچارە ھالى بىلەن ئارزۇ–ئىستەكلىرىگە شۇنداق مۇۋەپپەق بولىدۇكى، ھەمدە چوڭلار ئۇنىڭ ئۈچۈن شۇنداق ئىتائەت قىلدۇرىلىدۇكى، ئۇ ئارزۇ–ئىستەكلەردىن مىڭدىن بىرىگىمۇ مىڭ ھەسسە ئارتۇق قۇۋۋىتى بىلەن يېتىشەلمەيتتى. دېمەك، كۈچسىزلىك ۋە ئاجىزلىق ئۇنىڭغا قارىتا شەپقەت ۋە مۇھاپىزەت قىلىش تۇيغۇسىنى قوزغىتالىغانلىقى ئۈچۈن كىچىككىنە بىر بارمىقى بىلەن قەھرىمانلارنىمۇ ئۆزىگە باش ئەگدۈرىدۇ. ئەگەر شۇنداق بىر كىچىك بالا ئۇ شەپقەت ۋە مۇھاپىزەتنى ئىنكار قىلىش ئارقىلىق ئەخمەقلەرچە بىر تەكەببۇرلۇق بىلەن: «مەن قۇۋۋىتىم ئارقىلىق بۇلارنى باش ئەگدۈرىۋاتىمەن.» دېسە ئەلۋەتتە كاچات يەيدۇ.

  ئىنسانمۇ ياراتقۇچىسىنىڭ رەھمىتىنى ئىنكار قىلىدىغان ۋە ھىكمىتىنى ھاقارەتلەيدىغان بىر شەكىلدە نىمەتلەرگە قارىتا تۇزكورلۇق قىلغان ھالدا قارۇنغا^ ئوخشاش ﴿اِنَّمَا اُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ﴾(قەسەس:78) يەنى: «مەن ئۆزۈمنىڭ ئىلىمى ۋە ئىقتىدارى ئارقىلىق تاپتىم» دېسە، ئەلۋەتتە ئۆزىنى ئازاپ كاچىتىغا لايىق قىلىدۇ.

  دېمەك، ئىنسانىيەتنىڭ ھازىرقى سەلتەنىتى، تەرەققىياتى ۋە يۇقىرى ماددى مەدەنىيىتى، قۇۋۋەت ئارقىلىق، ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىش ئارقىلىق ۋە كۈرەش قىلىش ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭغا ئۇنىڭ كۈچسىزلىكى ئۈچۈن ئىتائەت قىلدۇرۇلغان، ئۇنىڭ ئاجىزلىقى ئۈچۈن ياردەم قىلىنغان، ئۇنىڭ مۇھتاجلىقى ئۈچۈن ئېھسان قىلىنغان، ئۇنىڭ نادانلىقى ئۈچۈن ئىلھام قىلىنغان، ئۇنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈن ئىلتىپات كۆرسىتىلگەن. يەنى ئۇ سەلتەنەتنىڭ كېلىش سەۋەبى، قۇۋۋىتى ۋە ئىلمىي ئىقتىدارى ئەمەس، بەلكى رەببانىي شەپقەت ۋە مەرھەمەت، ھەمدە ئىلاھىي رەھمەت ۋە ھىكمەت بولۇپ، كۆپ نەرسىنى ئۇنىڭغا خىزمەتكار قىلغاندۇر.

  شۇنداق، كۆزسىز بىر چايان ۋە پۇتسىز بىر يىلاندەك ھاشارەتكە مەغلۇپ بولغان ئىنسانغا، بىر كىچىك قۇرتتىن يىپەكنى كىيگۈزگەن ۋە زەھەرلىك ھەرىدىن ھەسەلنى يىگۈزگەن، ئۇنىڭ ئىقتىدارى بولماستىن، بەلكى ئۇنىڭ ئاجىزلىقىنىڭ مېۋىسى بولغان رەببىنىڭ باش ئەگدۈرىشى ۋە مېھرىبان ﷲنىڭ ئېھسانىدۇر.

  ئەي ئىنسان! ھەقىقەت ئەنە شۇنداق. ئۇنداقتا ھاكاۋۇرلۇق ۋە مەنمەنچىلىكنى تاشلا. ﷲنىڭ دەرگاھىدا ئاجىزلىق ۋە كۈچىسزلىكىڭنى ياردەم تىلەش تىلى بىلەن، مۇھتاجلىق ۋە ئېھتىياجلىرىڭنى يالۋۇرۇش ۋە دۇئا تىلى بىلەن ئېلان قىل، ھەمدە قۇل ئىكەنلىكىڭنى كۆرسەت ۋە ﴿حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ﴾(ئالى ئىمران:173) دە، ئۆرلە.

ھەم «مېنىڭ ھېچبىر قىممىتىم يوق. بۇ كائىناتنىڭ(مەۋجۇداتنىڭ) بىر چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى تەرىپىدىن ماڭا ئىتائەت قىلدۇرىلىشىدا ۋە مەندىن ئومۇمى بىر شۈكۈر خالىنىلىشىدا مېنىڭ نېمە ئەھمىيىتىم بار ئىكەن؟!» دېمە. چۈنكى سېنىڭ نەفىس ۋە سۈرىتىڭ ئېتىبارى بويىچە ھېچ قەدرىڭ يوق. بىراق، ۋەزىپە ۋە مەرتىۋە نۇقتىسىدىن، سەن شۇ ھەشەمەتلىك كائىناتنىڭ دىققەتلىك بىر كۆزەتكۈچىسى، شۇ ھىكمەتلىك مەۋجۇداتلارنىڭ ناھايىتى گۈزەل سۆزلىگەن بىر تىلى، شۇ ئالەم كىتابىنىڭ ئەقىللىق مۇھاكىمىچىسى، شۇ تەسبىھ قىلىۋاتقان مەخلۇقاتلارنىڭ ھەيران قالارلىق بىر رەئىسى ۋە شۇ ئىبادەت بىلەن مەشغۇل بولغان سەنئەت ئەسەرلىرىنىڭ بىر يېتەكچىسى ھېساپلىنىسەن.

  شۇنداق، ئەي ئىنسان! سەن ئۆسۈملۈكلەرچە بەدىنىڭ ۋە ھايۋانلارچە نەفسىڭ جەھەتى بويىچە كىچىككىنە بىر پارچە، قەدىرسىز بىر بارلىق، يوقسۇل بىر مەخلۇق، ئاجىز بىر جانلىق بولۇپ، قورقۇنچ بېرىپ، ئېقىپ كېتىۋاتقان بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ دولقۇنلىرى ئىچىدە چايقىلىپ كېتىپ بارىسەن. بىراق ئىلاھىي مۇھەببەت زىيالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىمان نۇرى بىلەن نۇرلانغان ئىسلامىيەت تەربىيىسى ئارقىلىق مۇكەممەللەشسەڭ، ئىنسانىيەت جەھەتى بويىچە، قۇللۇقۇڭ ئىچىدە بىر سۇلتانسەن. بىر پارچىلىقىڭ ئىچىدە بىر پۈتۈنلۈككە ئىگىسەن. كىچىكلىكىڭ ئىچىدە بىر ئالەمسەن. ھەمدە قەدىرسىزلىكىڭ ئىچىدە دەرىجىسى بەك چوڭ، ھوقۇق دائىرىسى بەك كەڭ بىر نازارەتچى بولۇپ، «مېنىڭ رەھىملىك رەببىم، دۇنيانى ماڭا بىر ئۆي، ئاي ۋە قۇياشنى ئۇ ئۆيۈمگە بىر چىراق، باھارنى بىر دەستە گۈل، يازنى بىر نىمەت داستىخىنى، ھايۋانلارنى بىر خىزمەتكار، ئۆسۈملۈكلەرنى ئۇ ئۆيۈمنىڭ چىرايلىق لازىمەتلىكلىرى قىلدى.» دېيەلەيسەن.

  خۇلاسە: سەن ئەگەر نەفىس ۋە شەيتاننىڭ سۆزىگە كىرسەڭ ئەسفەلە سافىلىنگە چۈشىسەن. ئەگەر ھەق ۋە قۇرئاننىڭ سۆزىنى ئاڭلىساڭ ئالايى ئىللىييىنگە چىقىپ كائىناتتا ئەھسەنى تەقۋىم ماقامىغا يۈكسەلگەن بولىسەن.

  بەشىنچى نۇكتە: ئىنسان شۇ دۇنياغا بىر خىزمەتچى ۋە مېھمان قىلىنىپ ئەۋەتىلگەن. كۆپلىگەن مۇھىم قابىلىيەتلەر ئۇنىڭغا بېرىلگەن. قابىلىيىتىگە قارىتا مۇھىم ۋەزىپىلەر يۈكلەنگەن. ئىنسانغا ئۇ غايە ۋە ئۇ ۋەزىپىلەرنى ئادا قىلدۇرۇش ئۈچۈن قاتتىق تەشۋىقلەر (قىزىقتۇرۇشلار) ۋە دەھشەتلىك تەھدىتلەر قىلىنغان. «ئەھسەنە تەقۋىم» سىرىنىڭ چۈشىنىلىشى ئۈچۈن، بىز باشقا يەردە ئىزاھ قىلغان ئىنسانىيەت ۋەزىپىسىنىڭ ۋە ئىبادەتنىڭ ئاساسلىرىنى بۇ يەردە قىسقىچە يىغىنچاقلايمىز:

  ئىنسان شۇ كائىناتقا كەلگەندىن كېيىن «ئىككى جەھەت» بىلەن ئىبادىتى بار.

بىرىنچى جەھەت: غەيبى شەكىلدىكى بىر ئىبادىتى ۋە بىر تەپەككۈرى بار.

  يەنە بىرى: توغرىدىن–توغرا خىتاپ قىلىش سۈرىتىدە بىر ئىبادىتى، بىر دۇئاسى بار.

  بىرىنچى جەھەت شۇدۇركى، كائىناتتا كۆرۈنگەن رۇبۇبىيەت سەلتەنىتىنى ئىتائەتچانلىق بىلەن تەستىق قىلىپ، كامالەتلىرى ۋە گۈزەللىكلىرىنى ھەيرانلىق بىلەن كۆزىتىشتۇر.

  كېيىن ﷲنىڭ مۇقەددەس ئىسىملىرىنىڭ نەقىشلىرىدىن ئىبارەت بولغان بەدىئىي سەنئەت ئەسەرلىرىنى بىر–بىرىگە كۆرسىتىپ ئۇقتۇرۇش ۋە ئېلان قىلىشتۇر.

  ئاندىن ھەربىرى بىردىن يوشۇرۇن مەنىۋى خەزىنە ھۆكمىدە بولغان رەببانىي ئىسىملارنىڭ ماھىيىتىنى ئەقىل تارازىسى بىلەن تارتىش، قەدىر–قىممەتنى بىلگۈچى قەلب ئارقىلىق مەدھىيىلەپ باھا بېرىشتۇر.

  ئاندىن قۇدرەت قەلىمىنىڭ خەتلىرى ھۆكمىدە بولغان مەۋجۇدات بەتلىرىنى، زېمىن ۋە ئاسمان سەھىپىلىرىنى مۇھاكىمە قىلىپ، ھەيرانلىق بىلەن تەپەككۇر قىلىشتۇر.

  ئاندىن شۇ مەۋجۇداتلاردىكى ھۆسنلەرنى ۋە نازۇك سەنئەتلەرنى مەدھىيىلەپ كۆزىتىش ئارقىلىق چەكسىز گۈزەللىك ئىگىسى بولغان ياراتقۇچىنى تونۇشقا ئىنتىلىش، ئۇلارنىڭ چەكسىز كامالەت ئىگىسى بولغان سەنئەتكارىنىڭ ھوزۇرىغا چىقىش ۋە ئىلتىپاتىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئىشتىياق كۆرسىتىشتۇر.

  ئىككىنچى جەھەت بولسا، توغرىدىن–توغرا خىتاپ قىلىش دەرىجىسى بولۇپ، ئەسەردىن ئەسەر ئىگىسىگە ئۆتىدۇ. كۆرىدۇكى، چەكسىز ھەيۋەت ئىگىسى بولغان سەنئەتكار ياراتقۇچى ئۆز سەنئەتلىرىنىڭ مۆجىزىلىرى ئارقىلىق ئۆزىنى تونۇتۇش ۋە بىلدۈرۈشنى خالايدۇ. ئۇمۇ ئىمان بىلەن، تونۇش بىلەن جاۋاب قايتۇرىدۇ.

  كېيىن كۆرىدۇكى، بىر رەھىملىك ياراتقۇچى، رەھمىتىنىڭ گۈزەل مېۋىلىرى ئارقىلىق ئۆزىنى سۆيدۈرۈشنى خالايدۇ. ئۇمۇ مۇھەببىتىنى تامامەن ئۇنىڭغا بېغىشلاش، ئىبادىتىنى پەقەت ئۇنىڭغىلا يۈزلەندۈرۈش ئارقىلىق ئۆزىنى ئۇنىڭغا سۆيدۈرىدۇ.

  ئاندىن كۆرىدۇكى، چەكسىز مەرد بولغان بىر نىمەت بەرگۈچى ئۇنى ماددى ۋە مەنىۋى نىمەتلەرنىڭ لەززەتلىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇمۇ بۇنىڭغا جاۋابەن، ھەرىكەت، ئەھۋال ۋە سۆزلىرى ئارقىلىق، ھەتتا قولىدىن كەلسە بارلىق سېزىملىرى بىلەن شۈكۈر ۋە ھەمدۇ–سانا قىلىدۇ.

  ئاندىن كۆرىدۇكى، چەكسىز گۈزەللىك ۋە ھەيۋەت ئىگىسى بولغان بىر زات شۇ مەۋجۇدات ئەينەكلىرىدە ئۇلۇغلۇق ۋە كامالەتلىرىنى، ھەيۋەت ۋە گۈزەللىكلىرىنى ئىزھار قىلىپ دىققەتنى جەلپ قىلىدۇ. ئۇمۇ بۇنىڭغا جاۋابەن «ﷲ ئەكبەر، سۇبھاناللاھ!» دەپ، مەھۋىيەت (تۆۋەنچىلىك) ئىچىدە ھەيرانلىق ۋە مۇھەببەت بىلەن سەجدە قىلىدۇ.

  ھۆرمەت ۋە سانا ئىچىدە مۇھتاجلىقىنى دەل ھېس قىلىپ تىلەيدۇ ۋە ئاندىن كۆرىدۇكى، بىر چەكسىز بايلىق ئىگىسى، چەكسىز ساخاۋىتى ئىچىدە ھېساپسىز بايلىق ۋە خەزىنىلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئۇمۇ بۇنىڭغا جاۋابەن، سورايدۇ.

  ئاندىن كۆرىدۇكى، ئۇ ئۇلۇغ ياراتقۇچى، يەر يۈزىنى بىر كۆرگەزمىگە ئوخشاش تەييارلاپ، ھەيران قالدۇرىدىغان بارلىق سەنئەت ئەسەرلىرىنى ئۇ يەردە يايغان. ئۇمۇ ئۇنىڭغا جاۋابەن «ماشائاللاھ» دەپ تەقدىرلەپ، «بارەكەللاھ» دەپ ئالقىشلاپ، «سۇبھاناللاھ» دەپ ھەيران بولۇپ، «ﷲ ئەكبەر!» دەپ ئۇلۇغلايدۇ.

  ئاندىن كۆرىدۇكى، ۋاھىدى ئەھەد بولغان (بىر بولغان) ﷲ شۇ كائىنات سارىيىدا تەقلىد قىلىنماس تامغىلىرى، ئۇنىڭغا خاس ئىمزالىرى، ئۇنىڭغىلا مەخسۇس مۆھۈرلىرى، ئۇنىڭغىلا يارىشىدىغان پەرمانلىرى بىلەن بارلىق مەۋجۇداتقا بىرلىك تامغىسىنى قويىدۇ. تەۋھىد دەلىللىرىنى نەقىشلەيدۇ. پۈتۈن ئالەمنىڭ ھەر تەرىپىدە بىرلىكنىڭ بايرىقىنى قادايدۇ ۋە رۇبۇبىيىتىنى ئېلان قىلىدۇ. ئۇمۇ ئۇنىڭغا جاۋابەن تەستىق بىلەن، ئىمان بىلەن، تەۋھىد بىلەن، ئىتائەت بىلەن، شاھادەت بىلەن، ئىبادەت بىلەن جاۋاب قايتۇرىدۇ.

  مانا بۇ خىل ئىبادەت ۋە تەپەككۇرلار بىلەن ھەقىقىي ئىنسان بولىدۇ. ئەھسەنە تەقۋىمدە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئىماننىڭ بەرىكىتى بىلەن ئامانەتكە لايىق زېمىننىڭ ئىشەنچلىك خەلىپىسى بولىدۇ.

  ئەي ئەھسەنە تەقۋىمدە يارىتىلغان ۋە ئىختىيارىنى يامانغا قوللىنىش ئارقىلىق ئەسفەلە سافىلىن تەرىپىگە يول ئالغان غافىل ئىنسان! ماڭا قۇلاق سال، مەنمۇ سېنىڭدەك ياشلىق مەستلىكى بىلەن، غەپلەت ئىچىدە دۇنيانى ياخشى ۋە گۈزەل كۆرگەنىدىم. ياشلىق مەستلىكىدىن قېرىلىق ئەتىگىنىدە ھۇشۇمنى تاپقان ۋاقتىمدا مەن گۈزەل دەپ بىلگەن دۇنيانىڭ ئاخىرەتكە قارىمىغان يۈزىنى نەقەدەر ناچار كۆرگەنلىكىمنى ۋە ئاخىرەتكە قارىغان ھەقىقىي يۈزىنىڭ نەقەدەر گۈزەل ئىكەنلىكىنى بىلگىڭ كەلسە، ئون يەتتىنچى سۆزنىڭ ئىككىنچى مەرتىۋىسىنىڭ 219، 220-بەتلىرىدە يىزىلغان ئىككى ھەقىقەت لەۋھەلىرىگە قارا، سەنمۇ كۆر.

  بىرىنچى لەۋھە: زالالەتتىكىلەرگە ئوخشاش، بىراق مەست بولماستىن، مەن بۇرۇنلاردا غەپلەت پەردىسى ئارقىلىق كۆرگەن غەپلەتتە يۈرگەنلەرنىڭ دۇنياسىنىڭ ھەقىقىتىنى تەسۋىرلەيدۇ.

  ئىككىنچى لەۋھە: ھىدايەتتىكىلەر (ھەق يولدىكىلەر) ۋە ئۆزلىرىنى ھەر دائىم ﷲنىڭ ھوزۇرىدا ھېس قىلغۇچىلارنىڭ دۇنيالىرىنىڭ ھەقىقىتىگە ئىشارەت قىلىدۇ. بۇرۇن قانداق يېزىلغان بولسا شۇ پېتىچە قويدۇم. شېئىرغا ئوخشايدۇ. بىراق شېئىر ئەمەس…

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

﴿رَبِّ اشْرَحْ لِى صَدْرِى وَيَسِّرْ لِى اَمْرِى وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِى يَفْقَهُوا قَوْلِى﴾

(تاھا:25-28)

اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى الذَّاتِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اللَّطِيفَةِ اْلاَحَدِيَّةِ شَمْسِ سَمَاءِ اْلاَسْرَارِ وَ مَظْهَرِ اْلاَنْوَارِ وَ مَرْكَزِ مَدَارِ الْجَلاَلِ وَ قُطْبِ فَلَكِ الْجَمَالِ اَللّهُمَّ بِسِرِّهِ لَدَيْكَ وَ بِسَيْرِهِ اِلَيْكَ آمِنْ خَوْفِى وَ اَقِلْ عُثْرَتِى وَ اَذْهِبْ حُزْنِى وَ حِرْصِى وَ كُنْ لِى وَ خُذْنِى اِلَيْكَ مِنِّى وَ ارْزُقْنِى الْفَنَاءَ عَنِّى وَ لاَ تَجْعَلْنِى مَفْتُونًا بِنَفْسِى مَحْجُوبًا بِحِسِّى وَاكْشِفْ لِى عَنْ كُلِّ سِرٍّ مَكْتُومٍ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ وَ ارْحَمْنِى وَارْحَمْ رُفَقَائِى وَ ارْحَمْ اَهْلِ اْلاِيمَانِ وَ الْقُرْآنِ آمِينَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ يَا اَكْرَمَ اْلاَكْرَمِينَ

وَ آخِرُ دَعْوَيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

«ئى ئىنسانلار! تەقۋادارلاردىن بولۇشۇڭلار ئۈچۈن، سىلەرنى ۋە سىلەردىن بۇرۇنقىلارنى ياراتقان پەرۋەردىگارىڭلارغا ئىبادەت قىلىڭلار. ﷲ سىلەرگە زېمىننى تۆشەك ۋە ئاسماننى بىنا قىلىپ بەردى، بۇلۇتتىن يامغۇر ياغدۇرۇپ بەردى، سىلەرگە رىزىق بولۇش ئۈچۈن يامغۇر ئارقىلىق تۈرلۈك مېۋىلەرنى ئۆستۈرۈپ بەردى. ئەمدى ﷲقا شېرىك كەلتۈرمەڭلار. ھالبۇكى، سىلەر (ﷲنىڭ شېرىكى يوقلۇقىنى) بىلىپ تۇرىسىلەر.» (سۈرە بەقەرە 20-21)

مۇقەددىمە

  ئەقىدە ۋە ئىمانىي ھۆكۈملەرنى (قەلبتە) قۇۋۋەتلەندۈرۈش ۋە مۇقىملاشتۇرۇش ئارقىلىق (ئۇ جەھەتتە) پىششىق تاكامۇللىشىش ھالىتىگە ئېلىپ كېلىدىغان پەقەتلا ئىبادەتتۇر. شۇنداق، ﷲنىڭ ئەمرلىرىنى قىلىش، چەكلىمىلىرىنى قىلماسلىقتىن ئىبارەت بولغان ئىبادەت ئارقىلىق ۋىجدانىي ۋە ئەقلىي بولغان ئىمانىي ھۆكۈملەرگە كۈچ–قۇۋۋەت بېرىلمىسە تەسىرى ئاز ۋە ئاجىز قالىدۇ. بۇنىڭغا ئىسلام ئالىمىنىڭ ھازىرقى ۋەزىيىتى شاھىتتۇر.

  بەرھەق، ئىبادەت دۇنيا ۋە ئاخىرەت سائادەتلىرىگە ۋاستە بولغىنىدەك؛ ھەم تىرىكچىلىك ۋە سالىھ ئەمەل، يەنى دۇنيا ۋە ئاخىرەت ئىشلىرىنى ئىنتىزامغا سېلىشقا سەۋەبتۇر، ھەم شەخسى ۋە ئومۇمى كامالەتلەرگە ۋاستىدۇر، ھەمدە ياراتقۇچى بىلەن قۇل ئارىسىدىكى ناھايىتى يۈكسەك بىر باغ ۋە شەرەپلىك مۇناسىۋەتتۇر.

  ئىبادەتنىڭ دۇنيا سائادىتىگە سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئىزاھ قىلىدىغان جەھەتلەر:

  بىرىنچى: ئىنسان پۈتۈن ھايۋانلاردىن ئىمتىيازلىق ۋە ئۆزگىچە شەكىلدە، ئاجايىپ ۋە يۈكسەك بىر تۈزۈلمە بىلەن يارىتىلغاندۇر. شۇ سەۋەبتىن ئىنساندا تۈرلۈك–تۈرلۈك ئارزۇلار ۋە ئىنتىلىشلەر مەيدانغا كەلگەندۇر. مىسال: ئىنسان ئەڭ گۈزەل نەرسىلەرنى خالايدۇ. ئەڭ مۇكەممەل نەرسىلەرگە ئىنتىلىدۇ، بەك زىننەتلىك نەرسىلەرنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئىنسانىيەتكە لايىق بىر تىرىكچىلىك ۋە شەرەپ بىلەن ياشىغۇسى كېلىدۇ. شۇ ئىنتىلىشلەرنىڭ تەلىپى بويىچە، يەيدىغان، كىيىدىغان ۋە باشقا ھاجەتلىرىنى خالىغىنىدەك بىر شەكىلدە تەمىنلەش ئۈچۈن كۆپلىگەن ھۆنەر–سەنئەتلەرگە ئېھتىياجى تۇغۇلىدۇ. ئۇ كەسىپلەرنىڭ ھەممىسىگە قارىتا قابىلىيىتى بولمىغانلىقتىن، باشقا كىشلەر بىلەن «ئەمگەكتە شېرىكلىشىش»كە مەجبۇردۇر. شۇندىلا ھەر بىرىسى ئۆز ئەمگەك مېۋىلىرىنى بۇرادىرى بىلەن ئالماشتۇرش ئارقىلىق ئېھتىياجلىرىنى ياخشى تەمىن قىلالايدۇ.

  بىراق ئىنساندىكى (پايدا–ھۇزۇرغا ئىنتىلگۈچى) قۇۋۋەئى شەھەۋىييە، (زىيان ۋە قىيىنچىلىقتىن قاچقۇچى) قۇۋۋەئى غەزابىييە ۋە (توغرا–خاتانى ئايرىغۇچى) قۇۋۋەئى ئەقلىييە ھېسلىرى ياراتقۇچى تەرىپىدىن (يارىتىلىش جەھەتتە) چەكلەنمىگەنلىكتىن ۋە ئىنساننىڭ جۈزئىي ئىختىيارى ئارقىلىق تاكامۇللىشىشىنى تەمىن قىلىش ئۈچۈن بۇ ھېسلار ئەركىن قويۇۋېتىلگەنلىكتىن، ئۇ ئالاقە ۋە مۇئامىلىلەردە زۇلۇم ۋە دەخلە–تەرۇزلار ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.

  بۇ دەخلە–تەرۇزلارنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئىنسانىيەت جامائەتلىرى ئۇ ئەمگەك مېۋىلىرىنى ئالماشتۇرۇشتا ئادالەتكە مۇھتاج بولىدۇ. بىراق ھەر شەخسنىڭ ئەقلى ئۇ ئادالەتنى دەل ئىدراك قىلىشتىن ئاجىز بولغانلىقتىن ئومۇمى بىر ئەقىلگە ئېھتىياج تۇغۇلىدۇ، شۇندىلا شەخسلەر ئۇ ئومۇمى ئەقىلدىن (ئېتىرازسىز) پايدىلىنالايدۇ. ئۇ خىل ئومۇمى ئەقىلمۇ پەقەتلا قانۇن شەكلىدە بولىدۇ، ئۇنداق قانۇنمۇ پەقەتلا شەرىئەتتۇر.

   كېيىن ئۇ شەرىئەتنىڭ تەسىر، ئىجرا ۋە تەتبىقىنى تەمىن قىلىدىغان بىر رەھبەر ۋە مۇراجىئات قىلىنغۇچى لازىمدۇر. ئۇمۇ پەقەتلا پەيغەمبەردۇر. پەيغەمبەر بولغان زاتنىڭمۇ ئىچكى ۋە سىرتقى جەھەتتىن خەلققە قارىتا بولغان ھاكىمىيىتىنى داۋام قىلدۇرۇش ئۈچۈن ماددى ۋە مەنىۋى يۈكسەكلىككە ۋە بىر ئۆزگىچىلىككە ئېھتىياجى بولغىنىدەك، ياراتقۇچى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت دەرىجىسىنى كۆرسىتىش ئۈچۈنمۇ بىر دەلىلگە ئېھتىياجى باردۇر. ئۇ خىل دەلىلمۇ پەقەت مۆجىزىلەردۇر.

  كېيىن ﷲنىڭ ئەمرلىرىگە ۋە چەكلىمىلىرىگە ئىتائەت ۋە بويسۇنۇشنى تەمىن ۋە تەسىس قىلىش ئۈچۈن ئۇنىڭ بۈيۈكلىكىنى زېھىنلەردە مۇقىم سىڭدۇرۇشكە ئېھتىياج باردۇر. بۇمۇ پەقەت ئەقىدىلەر ئارقىلىق يەنى، ئىمان ھۆكۈملىرىنىڭ ئىنكاسى ئارقىلىق بولىدۇ. ئىمانىي ھۆكۈملەرنىڭ قۇۋۋەتلىنىشى ۋە تەرەققى قىلىشى پەقەتلا تەكرار–تەكرار بولۇپ تۇرىدىغان ئىبادەت ئارقىلىق بولىدۇ.

  ئىككىنچى: ئىبادەت، پىكىرلەرنى چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى بولغان ياراتقۇچىسىغا بۇراش ئۈچۈندۇر. قۇلنىڭ ئۇ ياراتقۇچىسىغا بولغان يۈزلىنىشى، ئۇنىڭغا ئىتائەت ۋە بويسۇنۇشنى نەتىجىلەندۇرىدۇ. ئىتائەت ۋە بويسۇنۇش بولسا، قۇلنى مۇكەممەل ئىنتىزام ئاستىغا كىرگۈزىدۇ. قۇلنىڭ ئىنتىزام ئاسىتىغا كىرىشى ۋە قانۇنىيەتلەرگە بويسۇنۇشى ئارقىلىق ھىكمەتنىڭ سىرى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ھىكمەت بولسا، كائىنات سەھىپىلىرىدە پارلىغان سەنئەت نەقىشلىرى بىلەن ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ.

  ئۈچىنچى: ئىنسان خۇددى ئۇلىنىش مەركىزىگە ئوخشاش، يارىتىلىشنىڭ پۈتۈن قانۇن ۋە ئىنتىزاملىرى ئۈچۈن ۋە كائىناتتىكى ئىلاھىي نىزام ۋە قائىدىلەرنىڭ جىلۋىلىرى ئۈچۈن بىر مەركەزدۇر. شۇڭلاشقا ئىنساننىڭ ئۇ قانۇنلارغا قارىتا باغ ۋە ئالاقە قۇرۇشى، ھەمدە ئۇ نىزام ۋە قائىدىلەرنىڭ ئىتەكلىرىگە يېپىشىپ ئەگىشىشى لازىمدۇر. شۇندىلا ئومۇمى بىر جەرياننى تەمىن قىلغان بولۇش بىلەن بىرگە، ئالەم تەبىقىلىرىدە ئايلىنىۋاتقان سىستىما ۋە مېخانىزىملارنىڭ ھەرىكەتلىرىگە زىتلىق قىلىش نەتىجىسىدە ئۇ مېخانىزىملارنىڭ چاقلىرى ئاستىدا ئېزىلمەيدۇ. بۇمۇ پەقەتلا ئۇ ئەمر ۋە چەكلىمىلەردىن ئىبارەت بولغان ئىبادەت ئارقىلىق بولىدۇ.

  تۆتىنچى: ئەمرلەرگە بويسۇنۇش، چەكلىمىلەردىن قېچىش سايىسىدە، بىر شەخس ئىجتىمائى ھاياتتا كۆپلىگەن ساھەلەر ۋە مەرتىۋىلەر بىلەن مۇناسىۋەتدار بولىدۇ. بولۇپمۇ دىنىي ھۆكۈملەر ۋە ئومۇمى بولغان ئىجتىمائىي ھىكمەتلەر بويىچە بىر شەخس بىر تۈر (كوللىكتىپ) ھۆكمىگە ئۆتىدۇ، يەنى ھوقۇق، شەرەپ، رەھبەرلىك، تۈزىتىش دېگەندەك كۆپلىگەن ۋەزىپىلەر بىر شەخسكە يۈكلىنىدۇ. ئەگەر ئۇ ئەمرلەرگە بويسۇنۇپ چەكلىمىلەردىن قاچقۇچى ئۇ شەخس بولمىسا ئۇ ۋەزىپىلەر تامامەن ئاياغ ئاستى قىلىنغان بولىدۇ.