شەيتان بۇ ھىيلىسىگە ئوخشايدىغان يەنە بىر خىل ھىيلە بىلەن، ئىنساننىڭ ساغلام پىكرىنى بۇزۇشقا تىرىشىدۇ. ئىمان ھەقىقەتلىرىگە قارىتا توغرا چۈشەنچىلەردىن ئازدۇرىدۇ ۋە ئىستىقامەتلىك پىكىرلەرنى ۋەيران قىلىدۇ. يەنى:

  بىر ئىمان ھەقىقىتىگە دائىر يۈزلەرچە دەلىل–ئىسپاتلارنىڭ ھۆكۈمىنى، ئۇنى ئىنكار قىلىدىغان بىر ئەمارە(دەلىل) بىلەنلا يوققا چىقىرىشنى خالايدۇ. ھالبۇكى، مۇقەررەر بىر قائىدە باركى: «بىر ئىسپات قىلغۇچى نۇرغۇن ئىنكار قىلغۇچىلاردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ.» بىر دەۋانى ئىسپات قىلىدىغان بىر شاھىتنىڭ ھۆكۈمى، يۈز ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ ھۆكۈمىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. بۇ ھەقىقەتكە تۆۋەندىكى تەمسىل بىلەن قارا:

  يۈزلەرچە ئىشكى بولغان بىر ساراي بار. پەقەت بىر ئىشكىنىڭ ئېچىلىشى بىلەن ئۇ سارايغا كىرگىلى بولىدۇ، باشقا ئىشىكلەرمۇ ئېچىلىدۇ. ئەگەر پۈتۈن ئىشىكلەر ئوچۇق بولسا، بىر–ئىككى دانىسى تاقاقلىق بولسا، ئۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، دېيىلمەيدۇ.

  ئىمان ھەقىقەتلىرى ئۇ سارايدۇر. ھەربىر دەلىل بىر ئاچقۇچتۇر، ئىسپات قىلىدۇ، ئىشىكنى ئاچىدۇ. يالغۇز بىر ئىشىكنىڭ تاقاقلىق بولىشى بىلەن ئۇ ئىمان ھەقىقەتلىرىدىن ۋاز كېچىلمەيدۇ، ئىنكار قىلىنمايدۇ. شەيتان بولسا، بەزى سەۋەبلەرگە بىنائەن يا غەپلەت ۋەياكى جاھالەت ۋاستىسى بىلەن تاقاقلىق قالغان ئۇ بىر ئىشكنى كۆرسىتىدۇ، ئىسپات قىلغۇچى پۈتۈن دەلىللەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. «مانا، بۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، ئىچىدە ھېچنېمە يوقتۇر» دەيدۇ، ئالدايدۇ.

  ئەي شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىگە مۇپتىلا بولغان بىچارە ئىنسان! دىنىي ھايات، شەخسىي ھايات ۋە ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ سالامەت بولىشىنى تىلىسەڭ؛ ھەمدە ساغلام پىكىر، توغرا نەزەر ۋە دۇرۇست قەلب خالىساڭ: قۇرئانىي مۇھكەمات(ھۆكۈمى ئېنىق ئايەتلەرنىڭ) مىزانلىرى بىلەن ۋە سۈننەتى سەنىييەنىڭ تارازىلىرى بىلەن ئەمەل ۋە ئوي–پىكىرلىرىڭنى تارت ۋە قۇرئاننى ۋە سۈننەتى سەنىييەنى دائىما رەھبەر قىل ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم دە، جانابى ھەققە ئىلتىجا قىل.

  مانا بۇ ئون ئۈچ ئىشارەت ئون ئۈچ ئاچقۇچتۇر. قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ ئەڭ ئاخىرقى سۈرىسى ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم نىڭ تەپسىلىيسى ۋە مەنبەسى بولغان

اَسْتَعِيذُ بِاللّهِ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

﴿قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ❀ مَلِكِ النَّاسِ❀ اِلهِ النَّاسِ❀ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ❀ الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ❀ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ﴾

سۈرىسىنىڭ مۇداپىئە قورغىنى ۋە مۇستەھكەم قەلئەسىنىڭ ئىشىكىنى بۇ ئون ئۈچ ئاچقۇچ بىلەن ئاچ، كىر، سالامەت تاپ!

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

﴿رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ❀ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ﴾

ولسلام

——————————————————–

  بىرىنچى نۇقتا: شەيتاننىڭ ئەڭ چوڭ بىر ھىيلىسى: ئىمان ھەقىقەتلىرىنىڭ بۈيۈكلۈكى جەھەتىدە، تار قەلبلىك، قىسقا پىكىرلىك ۋە كەم ئەقىل ئىنسانلارنى ئالداپ: «يالغۇز بىر زات پۈتۈن زەررىچىلەرنى، سەييارىلەرنى، يۇلتۇزلارنى ۋە باشقا مەۋجۇداتلارنى پۈتۈن ئەھۋالى بىلەن رۇبۇبىيىتىدە تۇتۇپ ئىدارە قىلىدۇ، دېيىلىدىكەن، بۇنداق چەكسىز دەرىجىدە ئاجايىپ بولغان بۈيۈك مەسىلىگە قانداق ئىشەنگىلى بولىدۇ؟ قانداق ئەقىلگە سىغىدۇ؟ قانداق كاللىدىن ئۆتىدۇ؟» دەيدۇ. ئىنساننىڭ ئاجىزلىقى نۇقتىسىدا بىر ئىنكار ھېسسىنى ئويغىتىدۇ.

  جاۋاب: شەيتاننىڭ بۇ ھىيلىسىنى جىمىقتۇرىدىغان سىر «ﷲ ئەكبەر»دۇر. ھەقىقىي جاۋابىمۇ «ﷲ ئەكبەر»دۇر. شۇنداق، «ﷲ ئەكبەر»نىڭ ئىسلام شەئائىرىدا^* كۆپلەپ تەكرار قىلىنىشى ئەنە شۇ شەيتانىي ھىيلىنى يوقىتىش ئۈچۈندۇر. چۈنكى ئىنساننىڭ ئاجىز قۇۋۋىتى، زەئىپ قۇدرىتى ۋە تار پىكرى بۇنداق چەكسىز چوڭ ھەقىقەتلەرنى «ﷲ ئەكبەر» نۇرى بىلەن كۆرۈپ تەستىق قىلىدۇ، «ﷲ ئەكبەر» قۇۋۋىتى بىلەن ئېلىپ يۈرىدۇ، «ﷲ ئەكبەر» دائىرىسىدە يەرلەشتۈرىدۇ ۋە ۋەسۋەسىگە چۈشكەن قەلبىگە دەيدۇكى: بۇ كائىناتنىڭ غايەت ئىنتىزام بىلەن ھەرىكەت قىلدۇرۇلۇپ باشقۇرۇلۇۋاتقانلىقى كۆز بىلەن كۆرىنىدۇ. بۇنى قوبۇل قىلىشتا ئىككى خىل يول بار.

  بىرىنچى يول: مۇمكىندۇر. بىراق غايەت يۈكسەك ۋە ھەيران قالارلىقتۇر. ھېلىمۇ شۇنداق ھەيران قالارلىق بىر ئەسەر ھەيران قالارلىق بىر سەنئەت بىلەن بەكمۇ ئاجايىپ بىر يول بىلەن بولىدۇ. ئۇ يول بولسا، پۈتۈن مەۋجۇدات سانىچە، بەلكى ئاتوملار سانىچە بار ئىكەنلىكىنىڭ شاھىتلىرى بولغان ئەھەد ۋە سەمەد بولغان ﷲنىڭ رۇبۇبىيىتى بىلەن، ئىرادە ۋە قۇدرىتى بىلەن بولىشىدۇر.

  ئىككىنچى يول: ھېچبىر جەھەتتە ئىمكانىيىتى بولمىغان، مۇمكىنسىزلىك دەرىجىسىدە مۈشكۈلاتلىق بولغان ۋە ھېچبىر جەھەتتە ئەقىلگە ئۇيغۇن بولمىغان شېرىك ۋە كۇفۇر يولىدۇر. چۈنكى، يىگىرمىنچى مەكتۇپ، يىگىرمە ئىككىنچى سۆزدەك كۆپ رىسالىلەردە غايەت قەتئىي شەكىلدە ئىسپات قىلىنغىنىدەك، ئۇ ۋاقىت كائىناتتىكى ھەربىر نەرسىدە ۋە ھەتتا ھەربىر زەررىدە بىر مۇتلەق ئىلاھلىق، ھەممىنى قورشىغان بىر ئىلىم ۋە چەكسىز بىر قۇدرەتنىڭ بولىشى لازىم كېلىدۇ. شۇندىلا، مەۋجۇداتتا كۆز بىلەن كۆرىنىۋاتقان چەكسىز دەرىجىدىكى نىزام ۋە ئىنتىزام، ھەمدە غايەت ئىنچىكە ئۆلچەم ۋە ئىمتىياز ئىچىدىكى مۇكەممەل ۋە زىننەتلىك بولغان سەنئەت نەقىشلىرى ۋۇجۇتقا چىقالايدۇ.

  خۇلاسە: ئەگەر دەل لايىق ۋە دەل جايىدا بولغان غايەت چوڭلۇق ۋە ئۇلۇغلۇقتىكى رۇبۇبىيەت قوبۇل قىلىنمىسا، ئۇ ۋاقىت ھەر جەھەتتە ئەقىلگە زىت بولغان ئىمكانسىز بىر يولغا كىرىشكە توغرا كېلىدۇ. لايىق ۋە لازىم بولغان ئۇلۇغلۇقنى قوبۇل قىلىشتىن قېچىپ، ئىمكانسىز ۋە مۇمكىنسىزلىك دائىرىسىگە كىرىشنى شەيتانمۇ تەكلىپ قىلمايدۇ.

  ئىككىنچى نۇقتا: شەيتاننىڭ مۇھىم بىر ھىيلىسى ئىنسانغا قۇسۇرىنى ئېتىراپ قىلغۇزماسلىقتۇر. مەقسىتى، ئىستىغفار ۋە ئىستىئازە يولىنى تاقاش، ھەم ئىنساننىڭ نەفسىنىڭ مەنمەنچىلىكىنى قوزغاپ، پۈتۈن قۇسۇرلاردىن ئۆزىنى پاكقا چىقىرىشى ئۈچۈن، ئۆزىنى ئادۋۇكاتتەك مۇداپىئە قىلدۇرۇشتۇر. شۇنداق، شەيتاننىڭ گېپىگە كىرگەن بىر نەفىس قۇسۇرىنى كۆرۈشنى خالىمايدۇ، كۆرسىمۇ يۈز خىل تەبىر بىلەن ئىزاھلايدۇ. وَ عَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلِيلَةٌ سىرى بويىچە، نەفسىگە رازىلىق نەزىرى بىلەن قارىغانلىقى ئۈچۈن ئەيبىنى كۆرمەيدۇ. ئەيبىنى كۆرمىگەنلىكى ئۈچۈن ئېتىراپ قىلمايدۇ، ئىستىغفار قىلمايدۇ، ئىستىئازە قىلمايدۇ، شەيتانغا مەسخىرە بولىدۇ. ھەزرىتى يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامدەك بىر شانلىق پەيغەمبەر ﴿وَمَا اُبَرِّئُ نَفْسِى اِنَّ النَّفْسَ َلاَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّى﴾(يۇسۇف:53) دېگەن تۇرسا، قانداقمۇ نەفىسكە ئىشەنگىلى بولسۇن. نەفسىنى يامان كۆرگەن قۇسۇرىنى كۆرىدۇ، قۇسۇرىنى ئېتىراپ قىلغان ئىستىغفار قىلىدۇ، ئىستىغفار قىلغان ئىستىئازە قىلىدۇ، ئىستىئازە قىلغان شەيتاننىڭ شەررىدىن قۇتۇلىدۇ. قۇسۇرىنى كۆرمەسلىك ئۇ قۇسۇردىن تېخىمۇ چوڭ قۇسۇردۇر. قۇسۇرىنى ئېتىراپ قىلماسلىق چوڭ بىر نۇقسانلىقتۇر. قۇسۇرىنى كۆرسە، ئۇ قۇسۇر قۇسۇرلۇقتىن چىقىدۇ. ئېتىراپ قىلسا كەچۈرۈلۈشكە لايىق بولىدۇ.

  ئۈچىنچى نۇقتا: ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىنى بۇزغان شەيتاننىڭ بىر ھىيلە ـ مېكرى شۇدۇركى، بىر مۆئمىننىڭ بىر گۇناھى بىلەن بارلىق ياخشى ئەمەللىرىنى ياپىدۇ. شەيتاننىڭ بۇ ھىيلە ـ مىكرىگە قۇلاق سالغان ئىنساپسىزلار مۆئمىنگە ئاداۋەت قىلىدۇ . ھالبۇكى، ﷲ ھەشردە^* چەكسىز ئادالىتى بىلەن چوڭ تارازىدا ئەمەللىرىنى تارتقان ۋاقىتتا ياخشى ئەمەللىرىنىڭ گۇناھلىرىغا نىسبەتەن ئۈستۈن ياكى تۆۋەن كېلىشى نۇقتىسىدىن ھۆكۈم قىلىدۇ. ھەمدە گۇناھلارنىڭ سەۋەبلىرى كۆپ، قىلىنىشى ئوڭاي بولغانلىقتىن، بەزىدە بىرلا ياخشى ئەمەل بىلەن كۆپلىگەن گۇناھلارنى ياپىدۇ. دېمەك بۇ دۇنيادا ﷲنىڭ بۇ ئادالىتى بويىچە مۇئامىلە قىلىش كېرەكتۇر. ئەگەر بىر كىشىنىڭ ياخشىلىقلىرى، يامانلىقلىرىدىن سان ياكى سۈپەت جەھەتتىن كۆپرەك بولسا، ئۇ كىشى مۇھەببەتكە ۋە ھۆرمەتكە لايىقتۇر. ھەتتا قىممەتلىك بىر ياخشى ئەمىلى سەۋەبلىك كۆپ يامانلىقلىرىغا كەچۈرۈم بىلەن قاراش كېرەك. ھالبۇكى، ئىنسان يارىتىلىشىدىكى «زۇلۇم» ھېسسىياتى بىلەن شەيتاننىڭ قۇۋۋەت بېرىشى ئارقىلىق بىر زاتنىڭ يۈز ياخشى ئەمىلىنى بىرلا گۇناھى يۈزىدىن ئۇنۇتىدۇ، مۆئمىن قېرىندىشىغا ئاداۋەت قىلىپ گۇناھلارغا كىرىدۇ. بىر چىۋىن قانىتى كۆز ئۈستىگە قويۇلسا بىر تاغنى توسۇۋېلىپ كۆرسەتمىگىنىگە ئوخشاش، ئىنسان غەرەز ھېسسىياتى ئارقىلىق چىۋىن قانىتىچىلىك بىر يامان ئەمەل سەۋەبلىك تاغدەك ياخشى ئەمەللەرنى ياپىدۇ، ئۇنۇتىدۇ، مۆئمىن قېرىندىشىغا ئاداۋەت قىلىدۇ. ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىدا بۇزغۇنچىلىق ئامىلى بولۇپ قالىدۇ.

  شەيتان بۇ ھىيلىسىگە ئوخشايدىغان يەنە بىر خىل ھىيلە بىلەن، ئىنساننىڭ ساغلام پىكرىنى بۇزۇشقا تىرىشىدۇ. ئىمان ھەقىقەتلىرىگە قارىتا توغرا چۈشەنچىلەردىن ئازدۇرىدۇ ۋە ئىستىقامەتلىك پىكىرلەرنى ۋەيران قىلىدۇ. يەنى:

  بىر ئىمان ھەقىقىتىگە دائىر يۈزلەرچە دەلىل–ئىسپاتلارنىڭ ھۆكۈمىنى، ئۇنى ئىنكار قىلىدىغان بىر ئەمارە(دەلىل) بىلەنلا يوققا چىقىرىشنى خالايدۇ. ھالبۇكى، مۇقەررەر بىر قائىدە باركى: «بىر ئىسپات قىلغۇچى نۇرغۇن ئىنكار قىلغۇچىلاردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ.» بىر دەۋانى ئىسپات قىلىدىغان بىر شاھىتنىڭ ھۆكۈمى، يۈز ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ ھۆكۈمىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. بۇ ھەقىقەتكە تۆۋەندىكى تەمسىل بىلەن قارا:

  يۈزلەرچە ئىشكى بولغان بىر ساراي بار. پەقەت بىر ئىشكىنىڭ ئېچىلىشى بىلەن ئۇ سارايغا كىرگىلى بولىدۇ، باشقا ئىشىكلەرمۇ ئېچىلىدۇ. ئەگەر پۈتۈن ئىشىكلەر ئوچۇق بولسا، بىر–ئىككى دانىسى تاقاقلىق بولسا، ئۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، دېيىلمەيدۇ.

  ئىمان ھەقىقەتلىرى ئۇ سارايدۇر. ھەربىر دەلىل بىر ئاچقۇچتۇر، ئىسپات قىلىدۇ، ئىشىكنى ئاچىدۇ. يالغۇز بىر ئىشىكنىڭ تاقاقلىق بولىشى بىلەن ئۇ ئىمان ھەقىقەتلىرىدىن ۋاز كېچىلمەيدۇ، ئىنكار قىلىنمايدۇ. شەيتان بولسا، بەزى سەۋەبلەرگە بىنائەن يا غەپلەت ۋەياكى جاھالەت ۋاستىسى بىلەن تاقاقلىق قالغان ئۇ بىر ئىشكنى كۆرسىتىدۇ، ئىسپات قىلغۇچى پۈتۈن دەلىللەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. «مانا، بۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، ئىچىدە ھېچنېمە يوقتۇر» دەيدۇ، ئالدايدۇ.

  ئەي شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىگە مۇپتىلا بولغان بىچارە ئىنسان! دىنىي ھايات، شەخسىي ھايات ۋە ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ سالامەت بولىشىنى تىلىسەڭ؛ ھەمدە ساغلام پىكىر، توغرا نەزەر ۋە دۇرۇست قەلب خالىساڭ: قۇرئانىي مۇھكەمات(ھۆكۈمى ئېنىق ئايەتلەرنىڭ) مىزانلىرى بىلەن ۋە سۈننەتى سەنىييەنىڭ تارازىلىرى بىلەن ئەمەل ۋە ئوي–پىكىرلىرىڭنى تارت ۋە قۇرئاننى ۋە سۈننەتى سەنىييەنى دائىما رەھبەر قىل ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم دە، جانابى ھەققە ئىلتىجا قىل.

  مانا بۇ ئون ئۈچ ئىشارەت ئون ئۈچ ئاچقۇچتۇر. قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ ئەڭ ئاخىرقى سۈرىسى ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم نىڭ تەپسىلىيسى ۋە مەنبەسى بولغان

اَسْتَعِيذُ بِاللّهِ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

﴿قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ❀ مَلِكِ النَّاسِ❀ اِلهِ النَّاسِ❀ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ❀ الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ❀ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ﴾

سۈرىسىنىڭ مۇداپىئە قورغىنى ۋە مۇستەھكەم قەلئەسىنىڭ ئىشىكىنى بۇ ئون ئۈچ ئاچقۇچ بىلەن ئاچ، كىر، سالامەت تاپ!

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

﴿رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ❀ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ﴾

   بىرىنچى تەرەپ ئېتىبارى بويىچە شۇنداق بىر بىچارە مەخلۇقتۇركى، سەرمايىسى پەقەت ئىختىياردىن بىر تال چاچتەك كىچىككىنە بىر جۈزئى ئىختىيارى، ئىقتىداردىن ئازغىنە بىر كۈچ، ھاياتتىن تېز ئۆچىدىغان بىر شولا، ئۆمۈردىن تېز ئۆتىدىغان بىر مۇددەت ۋە مەۋجۇدلۇقتىن تېز چىرىيدىغان كىچىك بىر جىسىمدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە كائىناتنىڭ تۈرلۈك تەبىقىلىرىدە يېيىلغان چەكسىز تۈرلەرنىڭ ھېساپسىز ئەزالىرى ئىچىدە نازۇك، ئاجىز بىر شەخس بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.

   ئىككىنچى تەرەپ ئېتىبارى بىلەن، بولۇپمۇ ئىبادەتكە قارىغان ئاجىزلىق ۋە مۇھتاجلىق جەھەتىدە ناھايىتى كەڭ دائىرىنىڭ ئىگىسىدۇر، ناھايىتى چوڭ بىر ئەھمىيىتى بار. چۈنكى، قۇدرىتى چەكسىز ۋە ئىنتايىن رەھىملىك، ھەم بايلىقى چەكسىز ۋە ئىنتايىن مەرد بولغان بىر زاتنىڭ چەكسىز جىلۋىلىرى جەم بولالايدىغان كەڭ بىر كۆرسەتكۈچى ئەينەك بولىشى ئۈچۈن، چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى بولغان ياراتقۇچى ﷲ، ئىنساننىڭ مەنىۋى ماھىيىتىدە چەكسىز بىر ئاجىزلىق ۋە مۇھتاجلىق قويغان.

   شۇنداق، ئىنسان بىر ئۇرۇققا ئوخشايدۇ. ئۇرۇقنىڭ تۇپراق ئاستىدا ئىشلەپ ئۇ تار ئالەمدىن چىقىپ، كەڭ ھاۋا ئالىمىگە كىرىپ، ياراتقۇچىسىدىن قابىلىيەت تىلى ئارقىلىق بىر دەرەخ بولىشىنى تىلەپ، ئۆزىگە لايىق ھالدا يېتىشىپ چىقىشى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا قۇدرەت تەرىپىدىن مەنىۋى ۋە مۇھىم سىستېمىلار، تەقدىر تەرىپىدىن ئىنچىكە ۋە قىممەتلىك پروگراممىلار بېرىلگەن. ئەگەر ئۇ ئۇرۇق ئۆزىنىڭ يامان تەبىئىتى سەۋەبلىك، ئۇنىڭغا بېرىلگەن مەنىۋى سىستېمىلارنى تۇپراقتىكى بەزى زىيانلىق ماددىلارنى ئۆزىگە تارتىش ئۈچۈن سەرپ قىلسا، ئۇ تار يەردە، قىسقا بىر زاماندا، پايدىسىز سېسىپ، چىرىپ كېتىدۇ. ئەگەر ئۇ ئۇرۇق ئۇ مەنىۋى سىستېمىلىرىنى ﴿فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى﴾(ئەنئام:95) بولغان ﷲنىڭ (تەبىئەتكە ئائىت شەرىئەت) ئەمرلىرىگە بويسۇنۇپ ياخشى قوللانسا، ئۇ تار ئالەمدىن چىقىپ يوغان بىر مېۋىلىك دەرەخ بولۇشى بىلەن بىرگە، باشتىكى كىچىك بىر پارچە ھەقىقىتى ۋە مەنىۋى روھى چوڭ بىر ئومۇمى ھەقىقەت شەكلىنى ئالىدۇ.

   دەل مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، ئىنساننىڭ ماھىيىتىگە قۇدرەت تەرىپىدىن مۇھىم سىستېمىلار، تەقدىر تەرىپىدىن قىممەتلىك پروگراممىلار قويۇلغان. ئەگەر ئىنسان شۇ تار زېمىن ئالىمىدە، دۇنياۋى ھايات تۇپرىقى ئاستىدا ئۇ مەنىۋى سىستېمىلىرىنى نەفىسنىڭ ھەۋەسلىرىگە سەرپ قىلسا، چىرىگەن ئۇرۇققا ئوخشاش ئازغىنا بىر لەززەت ئۈچۈن، قىسقا بىر ئۆمۈردە، تار بىر يەردە قىينالغان ھالدا چىرىپ خاراپ بولىدۇ. مەنىۋى مەسئۇلىيىتىنى بەختسىز روھىغا يۈكلەپ شۇ دۇنيادىن كۆچۈپ كېتىدۇ.

   ئەگەر ئۇ قابىلىيەت ئۇرۇقىنى ئىسلامىيەت سۈيى بىلەن، ئىمان نۇرى بىلەن، ئىبادەت تۇپرىقى ئاستىدا تەربىيىلەپ، قۇرئان ئەمىرلىرىگە بويسۇنۇپ مەنىۋى سىستېملىرىنى ھەقىقىي غايىلىرىگە يۈزلەتسە، ئەلۋەتتە روھانىي ئالەم ۋە قەبىر ھاياتىدا تال ۋە شاخ چىقىرىدىغان، ھەمدە ئاخىرەت ئالەمى ۋە جەننەتتە چەكسىز كامالەت ۋە نىمەتلەرگە سەۋەب بولىدىغان بىر باقىي دەرەخنىڭ ۋە بىر دائىملىق ھەقىقەتنىڭ سىستېمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قىممەتلىك بىر ئۇرۇق، ھەيران قالارلىق بىر ماشىنا(ئاپپارات)، بۇ كائىنات دەرىخىنىڭ مۇبارەك ۋە نۇرلۇق بىر مېۋىسى بولىدۇ.

   شۇنداق، ھەقىقىي تەرەققىيات (يۈكسەكلىك) بولسا، ئىنسانغا بېرىلگەن قەلب، سىر، روھ، ئەقىل، ھەتتا خىيال ۋە باشقا سېزىملارنىڭ يۈزلىرىنى ئەبەدىي ھاياتقا بۇراپ، ھەربىرىنى ئۆزىگە لايىق خۇسۇسىي بىر ئىبادەت ۋەزىپىسى بىلەن مەشغۇل قىلىشتىدۇر. بولمىسا، زالالەتتىكىلەر تەرەققىيات دەپ بىلگەن، دۇنيا ھاياتىنىڭ بارلىق ئىنچىكىلىكلىرىنىڭ ئىچىگە كىرىپ ۋە لەززەتلەرنىڭ ھەر تۈرىنى، ھەتتا ئەڭ پەس لەززەتلەرنى تېتىش ئۈچۈن بارلىق سېزىملىرىنى، قەلب ۋە ئەقلىنى نەفسى ئەممارىنىڭ^* ئەمرىگە باش ئەگدۈرۈپ، ئۇنىڭغا ياردەمچى قىلسا، ئۇ تەرەققىيات ئەمەس، بەلكى چۆكۈشتۇر. شۇ ھەقىقەتنى بىر خىيالىي ۋەقەدە شۇنداق بىر مىسال ئارقىلىق كۆردۈم:

   مەن بىر چوڭ شەھەرگە كىردىم، ئۇ شەھەردە چوڭ–چوڭ سارايلار بار ئىكەن. بەزى سارايلارنىڭ ئىشىك ئالدىغا قارىدىم. ناھايىتى جانلىق ۋە ھەشەمەتلىك تىياتىرخانىدەك كىشىنىڭ دىققەت نەزىرىنى جەلپ قىلاتتى. كىشىگە راھەتلىك بېغىشلايدىغان بىر جەزىبىدارلىق بار ئىدى. دىققەت قىلدىمكى، ئۇ ساراينىڭ خوجايىنى ئىشىك ئالدىغا كېلىپ ئىت بىلەن ئويناۋاتاتتى ۋە ئوينىشىغا ياردەم قىلىۋاتاتتى. ئاياللار باشقا ياشلار بىلەن تاتلىق سۆھبەتلەردە ئىدى. يېتىشكەن قىزلار ئۇششاق بالىلارنىڭ ئويۇنلىرىنى تەرتىپكە سېلىۋاتاتتى. دەرۋازىۋەنمۇ ئۇلارغا قوماندانلىق قىلىۋاتقاندەك بىر رېژىسسور ھالىتىدە ئىدى. ئۇ ۋاقىت بىلدىمكى، ئۇ چوڭ ساراينىڭ ئىچى قۇپ–قۇرۇق، مۇھىم ۋەزىپىلەر تەرك قىلىنغان. ئەخلاقلىرى شۇ قەدەر تۆۋەن دەرىجىگە چۈشكەنلىكى ئۈچۈن ئىشىك ئالدىدا يۇقىرىقىدەك ھالەت شەكىللەنگەن.

   ئۇنىڭدىن كېيىن يەنە بىر چوڭ سارايغا دۇچ كەلدىم. كۆردۈمكى، ئىشىك ئالدىدا ياتقان ۋاپادار بىر ئىت… ئاددى، توڭ، جىمخور بىر دەرۋازىۋەن… جىمجىت بىر ھالەت بار ئىدى. ھەيران قالدىم. نېمە ئۈچۈن ئۇ ئۇنداق، بۇ مۇنداق؟ ئىچىگە كىردىم. قارىسام ئىچىدە ناھايىتى جانلىق بىر كەيپىيات… قاتمۇ–قات قەۋەتلەردە سارايدىكىلەر باشقا–باشقا مۇھىم ۋەزىپىلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتاتتى. بىرىنچى قەۋەتتىكى كىشىلەر ساراينىڭ باشقۇرۇلىشىنى كۆزدىن كەچۈرىۋاتاتتى. ئىككىنچى قەۋەتتە قىزلار ۋە ئۇششاق بالىلار دەرس ئوقۇشىۋاتاتتى. ئۈستىدىكى قەۋەتتە ئاياللار ناھايىتى ئىنچىكە سەنئەت ۋە نەپىس كەشتىلەر بىلەن مەشغۇل ئىدى. ئەڭ يۇقىرى قەۋەتتە خوجايىن پادىشاھ بىلەن خەۋەرلىشىپ خەلقنىڭ ئامانلىقى ۋە ئۆزىنىڭ كامالىتى ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن ئۆزىگە خاس ۋە يۈكسەك ۋەزىپىلەر بىلەن شۇغۇللىنىۋاتاتتى. مەن ئۇلارغا كۆرۈنمىگەنلىكىم ئۈچۈن «رۇخسەت يوق!» دېيىشمىدى. بىر قۇر قاراپ چىقالىدىم.

   كېيىن چىقىپ قارىسام، ئۇ شەھەرنىڭ ھەر تەرىپىدە ئۇ ئىككى خىلدىكى سارايلار بار. سەۋەبىنى سورىدىم. «ئۇ ئىشىك ئالدى ھەشەمەتلىك ۋە ئىچى بوش سارايلار كافىرلار ۋە زالالەتتىكىلەرنىڭدۇر. يەنە بىرى شەرەپلىك مۇسۇلمان چوڭلىرىنىڭدۇر» جاۋابىنى ئالدىم. كېيىن بىر بۇلۇڭدا يەنە بىر سارايغا دۇچ كەلدىم. ئۈستىدە «سەئىد» ئىسمىنى كۆردۈم. قىزىقىپ تېخىمۇ دىققەت بىلەن قارىدىم. رەسىمىمنى ئۈستىدە كۆرگەندەك بولدۇم. بەكمۇ ھەيرانلىقىمدىن توۋلاپ تاشلىدىم–دە، ئەقلىم بېشىمغا كەلدى. ئېسىمگە كەلدىم.

   مانا بۇ خىيالىي ۋەقەنى ساڭا تەبىر قىلىمەن. ﷲ خەيرلىك قىلسۇن.

  ئۇ شەھەر بولسا، ئىنسانىيەتنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتى ۋە مەدەنىي شەھرىدۇر. ئۇ سارايلارنىڭ ھەربىرى بىر ئىنساندۇر. ئۇ ساراي ئىچىدىكىلەر بولسا، ئىنساندىكى كۆز، قۇلاق، قەلب، سىر، روھ، ئەقىلگە ئوخشاش تۇيغۇلار، ھەمدە نەفىس، ئارزۇ، شەھۋەت(ئىشتىھا) ۋە غەزەپ سېزىملىرىدەك نەرسىلەردۇر. ھەربىر ئىنساندا ھەربىر سېزىمنىڭ باشقا–باشقا ئىبادەت ۋەزىپىلىرى بار، باشقا–باشقا لەززەتلىرى ۋە ئەلەملىرى بار. نەفىس ۋە ئارزۇ، ئىشتىھا(شەھۋەت) ۋە غەزەپ سېزىملىرى بىر دەرۋازىۋەن ۋە ئىت ھۆكمىدىدۇر. ئەنە شۇ يۈكسەك سېزىملارنى ھاۋايى نەفسىگە ئەگەشتۈرۈش ئەلۋەتتە تۆۋەنگە قاراپ چۆكۈشتۇر، تەرەققىيات ئەمەس. باشقا تەرەپلىرىنى سەن تەبىر قىلالايسەن.

——————————————————————-

*نەفسى ئەممارە: شەيتاننىڭ تەكلىپ ۋە ئەمرلىرىنى ئىتىرازسىز قوبۇل قىلىدىغان نەفىس. ساۋاپلىق ئىشتىن ئۈركۈپ، گۇناھقا ئامراق بولغان ھېس.-ت

  ئىنسانلاردا شەيتان ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقان جەسەتلىك يامان روھلار كۆرىۋاتقىنىمىزدەك بولغىنىغا ئوخشاش، جىنلاردىنمۇ جەسەتسىز يامان روھلارنىڭ بار ئىكەنلىكى ئاشۇ قەتئىيلىكتىدۇر. ئەگەر ئۇلار ماددى جەسەت كىيسە، بۇ بۇزۇق ئىنسانلارنىڭ ئەينى ئۆزى بولغان بولاتتى. ھەم ئەگەر بۇ ئىنسان سۈرىتىدىكى ئىنسىي شەيتانلار جەسەتلىرىنى چىقىرالىغان بولسا، ئۇ جىننىي ئىبلىسلار بولغان بولاتتى. ھەتتا بۇ شىددەتلىك مۇناسىۋەتكە بىنائەندۇركى، بىر باتىل مەزھەب: «ئىنسان سۈرىتىدىكى غايەت شەرلىك يامان روھلار ئۆلگەندىن كېيىن شەيتان بولىدۇ.» دەپ ھۆكۈم قىلغاندۇر. مەلۇمدۇركى، ئالىي بىر نەرسە بۇزۇلسا، ئەڭ تۆۋەن دەرىجىلىك نەرسىنىڭ بۇزۇلىشىدىن تېخىمۇ زىيادە بۇزۇلىدۇ. مەسىلەن: سۈت ۋە قېتىق بۇزۇلسا، يەنە يېگىلى بولىدۇ. ياغ بۇزۇلسا، يېگىلى بولمايدۇ، بەزەن زەھەرگە ئوخشاش بولىدۇ. دەل شۇنىڭدەكلا، مەخلۇقاتنىڭ ئەڭ شەرەپلىكى، بەلكى ئەڭ ئالىيسى بولغان ئىنسان، ئەگەر بۇزۇلسا، بۇزۇق ھايۋاندىن تېخىمۇ بەكرەك بۇزۇق بولىدۇ. سېسىغان ماددىلارنىڭ پۇرىقى بىلەن لەززەتلىنىدىغان ھاشارەتكە ئوخشاش ۋە چېقىپ زەھەرلەندۈرۈشتىن لەززەت ئالىدىغان يىلانلارغا ئوخشاش، زالالەت پاتقاقلىقىدىكى شەرلەر ۋە چىركىن ئەخلاقلار بىلەن لەززەتلىنىدۇ، ئىپتىخارلىنىدۇ ۋە زۇلۇمنىڭ زۇلمەتلىرىدىكى زەرەر ۋە جىنايەتلەردىن ھوزۇر ئالىدۇ، گويا دەل شەيتاننىڭ ماھىيىتىگە كىرىدۇ. شۇنداق، جىننىي شەيتاننىڭ بارلىقىغا قەتئىي بىر دەلىل، ئىنسىي شەيتاننىڭ بارلىقىدۇر.

  ئىككىنچىدىن، يىگىرمە توققۇزىنچى سۆزدە يۈزلەرچە قەتئىي دەلىل بىلەن رۇھانىيلەرنىڭ ۋە پەرىشتىلەرنىڭ بارلىقىنى ئىسپات قىلغان ئۇ بارلىق دەلىللەر، شەيتانلارنىڭمۇ بارلىقىنى ئىسپات قىلىدۇ. بۇ جەھەتنى ئۇ سۆزگە ھاۋالە قىلىمىز.

  ئۈچىنچىدىن، كائىناتتىكى خەيرلىك ئىشلاردىكى قانۇنىيەتلەرنىڭ ۋەكىلى، نازىرى(مۇئەككەلى) ھۆكمىدە بولغان پەرىشتىلەرنىڭ ۋۇجۇدى (بارلىقى)، دىنلارنىڭ ئورتاق قارىشى بىلەن ئېنىق بولغىنىدەك، يامان ئىشلارنىڭ ۋەكىللىرى، ئىجرائىيەتچىلىرى ۋە ئۇ ئىشلاردىكى قانۇنلارنىڭ ئاساسلىرى بولغان شەيتان ۋە بۇزۇق روھلارنىڭ بولىشىمۇ ھىكمەت ۋە ھەقىقەت نۇقتىسىدا قەتئىيدۇر. بەلكى يامان ئىشلاردا زىشۇئۇر(ئىدراكلىق) بىر پەردىنىڭ بولىشى تېخىمۇ بەكرەك لازىمدۇر. چۈنكى، يىگىرمە ئىككىنچى سۆزنىڭ بېشىدا دېيىلگىنىدەك، ھەركىم ھەر نەرسىنىڭ ھەقىقىي گۈزەللىكىنى كۆرەلمىگەنلىكى ئۈچۈن، كۆرۈنۈشتىكى يامانلىق ۋە نۇقسانلىقلار بويىچە خالىقى زۇلجالالغا قارىتا ئېتىراز قىلماسلىق، رەھمىتىنى قارىلىماسلىق، ھىكمىتىنى تەنقىد قىلماسلىق ۋە ھەقسىز شىكايەت قىلماسلىق(ئاغرىنماسلىق) ئۈچۈن، زاھىرى بىر ۋاستىنى پەردە قىلغاندۇر. شۇندىلا ئېتىراز، تەنقىد ۋە شىكايەتلەر ئۇ پەردىلەرگە كېتىپ، خالىقى كەرىم ۋە ھەكىمى مۇتلەققە يۈزلەنمەيدۇ. ۋاپات بولغان بەندىلەرنىڭ ئاغرىنىشىدىن ھەزرىتى ئەزرائىلنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن كېسەللىكلەرنى ئەجەلگە پەردە قىلغىنىدەك، مەرھەمەتسىز دەپ خىيال قىلىنغان ئۇ ھالەتلەردىن كەلگەن شىكايەتلەرنىڭ جانابى ھەققە يۈزلەنمەسلىكى ئۈچۈن، ھەزرىتى ئەزرائىل ئەلەيھىسسالامنىمۇ قەبزى ئەرۋاھقا(جان ئېلىشقا) پەردە قىلغاندۇر. شۇنىڭغا ئوخشاش ۋە تېخىمۇ زىيادە بىر قەتئىييەت بىلەن شەرلەردىن ۋە يامانلىقلاردىن كەلگەن ئېتىراز ۋە تەنقىد خالىقى زۇلجالالغا يۈزلەنمەسلىكى ئۈچۈن، ﷲنىڭ ھىكمىتى شەيتاننىڭ بار بولۇشىنى ئىقتىزا قىلغاندۇر.

  تۆتىنچىدىن، ئىنسان كىچىك بىر ئالەم بولغىنىدەك، ئالەممۇ چوڭ بىر ئىنساندۇر. بۇ كىچىك ئىنسان ئۇ چوڭ ئىنساننىڭ بىر مۇندەرىجىسى ۋە خۇلاسىسىدۇر. ئىنساندا بولغان نەمۇنىلەرنىڭ ئەسلى نۇسخىلىرى ئۇ چوڭ ئىنساندا قەتئىييەن باردۇر. مەسىلەن: ئىنساندىكى ئەستە ساقلاش سېزىمىنىڭ بارلىقى، ئالەمدە لەۋھۇلمەھفۇزنىڭ بارلىقىغا قەتئىي دەلىل بولغىنىدەك، ئىنساندىكى قەلبنىڭ بىر بۇلۇڭىدا شەيتانىي لۈممە دېيىلىدىغان بىر ۋەسۋەسە قورالى بولغان، ھەمدە ۋەھىمە ھېسسىنىڭ تەلقىنلىرى بىلەن سۆزلەيدىغان بىر شەيتانىي تىلنىڭ ۋە ئازدۇرغۇچى بىر ۋەھىمە ھېسسىنىڭ كىچىك بىر شەيتان ھۆكمىگە ئۆتكەنلىكىنى ۋە ئىگىلىرىنىڭ ئىختىيارىغا زىت ۋە ئارزۇسىغا مۇخالىپ ھەرىكەت قىلغانلىقلىرىنى ھېسسىي جەھەتتىن ھەركىم ئاسانلا ئۆزىدە كۆرىشى، ئالەمدە چوڭ شەيتانلارنىڭ بارلىقىغا قەتئىي بىر دەلىلدۇر.

  ۋە بۇ لۈممەئى شەيتانىيە ۋە ۋەھىمە ھېسسى، بىر قۇلاق ۋە بىر تىل ھۆكمىدە بولغانلىقلىرى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا پىچىرلىغان ۋە ئۇنى سۆزلەتكەن سىرتقى بىر شەرلىك شەخسنىڭ بارلىقىنى ھېس قىلدۇرىدۇ.

شەيتاننىڭ بۇ ھىيلىسىنىڭ ماھىيىتىنىڭ نەقەدەر ئاساسسىز ئىكەنلىكىنى بەزى رىسالىلەردە بايان قىلغىنىمىزدەك بۇ يەردىمۇ قىسقىچە توختىلىمىز. مەسىلەن: ئەينەكتىكى يىلاننىڭ سۈرىتى چاقمايدۇ؛ رەسىمدىكى ئوت كۆيدۈرمەيدۇ؛ كىرنىڭ ئەكسى كىر قىلمايدۇ. شۇنىڭدەكلا، خىيال ياكى پىكىر ئەينىكىدە، كۇفۇرلارنىڭ ۋە شېرىكلەرنىڭ ئەكىسلىرى، زالالەتنىڭ كۆلەڭگىلىرى ۋە تىللاش خاراكتىرلىك چىركىن سۆزلەرنىڭ خىيال قىلىنىشى ئېتىقادنى بۇزمايدۇ، ئىمانغا دەخلىسى بولمايدۇ، ھۆرمەت ۋە ئەدەپكە زىيىنى يوق. چۈنكى مەشھۇر بىر قائىدە باركى، تىللاشنى خىيال قىلىش تىللاش بولمىغىنىدەك، كۇفۇرنى خىيال قىلىشمۇ كۇفۇر ئەمەس، ھەمدە زالالەتنى تەسەۋۋۇر قىلىشمۇ زالالەت ئەمەس.

ئىماندىكى شۈبھە مەسىلىسى بولسا، زاتىي ئىمكاندىن كەلگەن ئېھتىماللار، ئۇ شەكسىز ئېتىقادقا زىت ئەمەس ۋە ئۇ ئېتىقادنى بۇزمايدۇ. ئۇسۇلىددىن ئىلىمىدە بىر مۇقەررەر قائىدە بولۇپ، اِنَّ اْلاِمْكَانَ الذَّاتِىَّ لاَ يُنَافِى الْيَقِينَ اْلعِلْمِىَّ (زاتىي ئىمكان ئىلمىي ئېتىقادقا زىت ئەمەس.)

  مەسىلەن: بارلا دېڭىزىنىڭ سۇ بار ھالەتتە ئۆز ئورنىدا ئىكەنلىكىگە شۈبھىمىز يوق، ھالبۇكى زاتىدا (ئۆزى) ئۇ دېڭىز، ھازىرنىڭ ئۆزىدە قۇرۇپ كېتىش ئىمكانىيىتى باردۇر ۋە قۇرۇپ كېتىشى مۇمكىنچىلىكتىندۇر. بۇ زاتىي ئىمكانىيەت مادەم بىر ئالامەتتىن ئوتتۇرىغا چىقمىغان ئىكەن، ئۇنداقتا ئەقلىي بىر ئىمكان بولالمايدۇ. شۇڭا شەكمۇ بولمايدۇ، چۈنكى، ئۇسۇلىددىن ئىلىمىدە بىر مۇقىم قائىدە باركى، لاَ عِبْرَةَ ِلْلاِحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِىءِ عَنْ دَلِيلٍ يەنى «بىر ئالامەتتىن(دەلىلدىن) ئوتتۇرىغا چىقمىغان زاتىي ئېھتىمال زېھنى ئىمكان بولمايدۇ. شۇڭلاشقا شۈبھىگە سەۋەب بولغىدەك ئەھمىيىتى يوقتۇر.» مانا بۇ شەيتاننىڭ ھىيلىسىگە دۇچار بولغان بىچارە ئادەم ئىمان ھەقىقەتلىرىگە ئائىت ئىشەنچىسىنى بۇنداق زاتىي ئىمكانلارنىڭ تەسىرىدە، يوقىتىۋېتىپ بارىمەن دەپ قارايدۇ. مەسىلەن: ھەزرىتى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالام ھەققىدە ئىنسانلىق ئېتىبارى بىلەن نۇرغۇن زاتىي ئىمكانىيەتلەر ئەسكە كېلىدۇكى، ئىماننىڭ جەزىم ۋە شۈبھىسىزلىكىگە زىيان بەرمەيدۇ. ئەمما ئۇ ئادەم زىيان بەردى دەپ قاراپ زىيان تارتىدۇ.

  ھەم بەزەن شەيتان، قەلب ئۇستىدىكى لۈممەسى(ۋەسۋەسە ئورنى) جەھەتىدە جانابى ھەق ھەققىدە يامان سۆزلەر سۆزلەيدۇ. ئۇ ئادەم بولسا ئۆزىنىڭ قەلبى بۇزۇلغاچقا مۇشۇنداق سۆزلەۋاتىدۇ، دەپ ئويلاپ قالىدۇ ۋە قورققىنىدىن تىتىرەيدۇ. ھالبۇكى ئۇنىڭ تىترىشى، قورقۇشى ۋە رازى ئەمەسلىكى دەلىلدۇركى، ئۇ سۆزلەر ئۇنىڭ قەلبىدىن كەلمەيۋاتىدۇ، بەلكى شەيتاننىڭ لۈممەسىدىن كېلىۋاتىدۇ ياكى شەيتان تەرىپىدىن بولغان ئەسلىتىش ۋە خىيال قىلغۇزۇشتۇر.

  ھەم ئىنساننىڭ تۇيغۇلىرى ئىچىدە مەن ئېنىقلىما بېرەلمىگەن بىر ئىككى تۇيغۇ باركى، ئىختىيار ۋە ئىرادىنى تىڭشىمايدۇ، ھەتتا مەسئۇلىيەتنىمۇ ئۇستىگە ئالمايدۇ. بەزەن ئۇ تۇيغۇلار ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ، ھەقنى تىڭشىمايدۇ، خاتا ئىشلارغا كىرىدۇ. ئۇ ۋاقىت شەيتان ئۇ ئادەمگە تەلقىن قىلىپ: «سېنىڭ قابىلىيىتىڭ ھەققە ۋە ئىمانغا مۇۋاپىق بولمىغاچقا شۇنداق ئىختىيارسىز ھالدا باتىل ئىشلارغا كىرىۋاتىسەن. دېمەك سېنىڭ تەقدىرىڭ، سېنى ھالاكەتكە مەھكۇم قىلىۋەتكەن» دەيدۇ. ئۇ بىچارە ئادەم ئۈمىدسىزلىككە چۈشۈپ، ھەقىقەتەن ھالاكەتكە كېتىدۇ.

  شەيتاننىڭ ئاۋۋالقى ھىيلىلىرىگە قارشى مۆئمىننىڭ پاناگاھى مۇھەققىق ئەسفىيالارنىڭ(تەھقىقچى بۈيۈك ئالىملار) دەستۇرلىرى بىلەن، چەك–چىگىرىلىرى ئېنىق كۆرسىتىلگەن ئىمانىي ھەقىقەتلەر ۋە قۇرئانىي مۇھكەماتلاردۇر(ئېنىق ئايەتلەردۇر). ئاخىرىدىكى ھىيلىلىرىگە قارشى بولسا ئىستىئازە قىلىش ۋە ئەھمىيەت بەرمەسلىكتۇر. چۈنكى، ئەھمىيەت بەرگەنسىرى دىققەت نەزىرىنى جەلپ قىلىپ چوڭايتىدۇ. مۆئمىننىڭ بۇنداق مەنىۋى يارىلىرىغا تىرياق ۋە دورا سۇننەتى سەنىييەدۇر.