نامازنىڭ نەقەدەر قىممەتلىك ۋە مۇھىم ئىكەنلىكىنى، نەقەدەر يەڭگىل ۋە ئاز بىر دەسمايە بىلەن قولغا كېلىدىغانلىقىنى، ھەم نامازسىز ئادەمنىڭ نەقەدەر ئەقىلسىزلىق ۋە تولىمۇ چوڭ يوقىتىش ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، ئىككى كەرە ئىككى تۆت بولۇش دەرىجىسىدە ئېنىق چۈشىنىشنى خالىساڭ، شۇ تەمسىلىي ھېكايىگە قارا، كۆر
بىر زامان بۈيۈك بىر ھۆكۈمدار ئىككى خىزمەتكارىنى -ھەر بىرىگە يىگىرمە تۆت ئالتۇن بېرىپ- ئىككى ئايلىق ئۇزاقلىقتىكى خاس ۋە گۈزەل بىر بېغىغا ئولتۇراقلىشىش ئۈچۈن ئەۋەتىدۇ. ھەم ئۇلارغا ئەمر قىلىدۇكى: «شۇ پۇلنى يول ۋە بېلەت ئۈچۈن سەرپ قىلىڭلار، ھەم بارىدىغان يېرىڭلاردا كېرەكلىك بولىدىغان لازىمەتلىكلەرنى سېتىۋېلىڭلار. بىر كۈنلۈك مۇساپىدىن كېيىن بىر ئىستانسا بار، ئۇ يەردە ماشىنا، كېمە، پويىز ۋە ئايروپىلان قاتارلىق قاتناش قوراللىرى بار بولۇپ، دەسمايەڭلەرگە قارىتا چىقىسىلەر
ئۇ ئىككى خىزمەتكار بۇ ئەمرنى ئالغاندىن كېيىن يولغا چىقىدۇ. بىرى بەختىيار ئىدىكى، ئىستانسىغا بارغىچە پۇلنىڭ بىر قىسمىنى سەرپ قىلىدۇ، ئەمما خوجايىنىنى مەمنۇن قىلىدىغان بىر تىجارەتكە ئىشلىتىدۇكى دەسمايىسى بىردىن مىڭغا چىقىدۇ. يەنە بىر خىزمەتكار بەدبەخت ۋە باشباشتاق بولغانلىقتىن ئىستانسىغا بارغىچە يىگىرمە ئۈچ ئالتۇننى خەجلىۋېتىدۇ. قىمارغا ئوخشاش ئويۇن-تاماشالارغا ئىشلىتىپ زايا قىلىدۇ ۋە بىرلا ئالتۇنى قالىدۇ. كېيىن ئاۋۋالقى خىزمەتكار ئۇنىڭغا دەيدۇ
-«بۇرادەر، شۇ قېپقالغان بىرتال ئالتۇنىڭنى بولسىمۇ بىر بېلەت ئۈچۈن ئىشلەت، شۇندىلا بۇ ئۇزۇن يولدا ئاچ ۋە پىيادە قالمايسەن. ھەم بىزنىڭ خوجايىنىمىز بەك مەرتتۇر، ئىلتىپات قىلىپ سەھۋەنلىكلىرىڭنى ئەپۇ قىلىۋېتىشى ۋە سېنىمۇ ئايروپىلانغا چىقىرىشى مۇمكىن.بەلكى بىر كۈندىلا مەنزىلىمىزگە بېرىۋالىمز. بولمىسا ئىككى ئايلىق بۇ چۆلدە ئاچ، پىيادە ۋە يالغۇز مېڭىشقا مەجبۇر بولىسەن
ئەجەبا ئۇ ئادەم جاھىللق قىلىپ، شۇ بىر تال ئالتۇننى بىر خەزىنىنىڭ ئاچقۇچى ھۆكمىدىكى بېلەتكە سەرپ قىلماي، ۋاقىتلىق لەززەت ئۈچۈن كەيپ-ساپاغا سەرپ قىلسا، تولىمۇ ئەقىلسىزلىق قىلىدىغانلىقىنى ۋە بەختسىزلىك ئىچىدە زىيان ۋە ھەسرەتكە قالىدىغانلىقىنى ئەڭ ئەقىلسىز ئادەممۇ چۈشەنمەمدۇ؟
ئەي نامازسىز ئادەم، ئەي نامازدىن ھوزۇر ئالالمايۋاتقان نەفسىم!
ئۇ ھۆكۈمدار رەببىمىزدۇر، ياراتقۇچىمىزدۇر. ئۇ ئىككى خىزمەتكار يولۇچى بولسا، بىرى تەقۋا ۋە نامىزىنى ئىشتىياق بىلەن ئوقۇيدىغان؛ يەنە بىرى غاپىل ۋە نامازسىز ئىنسانلاردۇر. ئۇ يىگىرمە تۆت ئالتۇن بولسا، ھەر كۈندىكى يىگرمە تۆت سائەتلىك ئۆمۈردۇر. ئۇ خاس باغ بولسا جەننەتتۇر. ئۇ ئىستانسا بولسا قەبرىدۇر. ئۇ ساياھەت بولسا، قەبرىگە، ھەشرگە ۋە ئەبەدكە بارىدىغان ئىنسانىيەت سەپىرىدۇر. ھەركىم ئەمىلىگە ۋە تەقۋا قۇۋۋىتىگە قارىتا ئۇ ئۇزۇن يولنى ئوخشىمىغان دەرىجىلەردە بېسىپ ئۆتىدۇ. بىر قىسىم ئەھلى تەقۋا چاقماق تېزلىكىدە مىڭ يىللىق يولنى بىر كۈندە باسىدۇ؛ يەنە بىر قىسمى بولسا خىيال تېزلىكىدە ئەللىك مىڭ يىللىق مۇساپىنى بىر كۈندە تۈگىتىدۇ. قۇرئانى ئازىيمۇششان شۇ ھەقىقەتكە ئىككى ئايەت بىلەن ئىشارەت قىلىدۇ. ئۇ بېلەت بولسا نامازدۇر، پەقەت بىر سائەت ۋاقىت بەش ۋاقىت ناماز ئۈچۈن -تاھارەت بىلەن- يېتەرلىكتۇر
ئەجەبا ھەر كۈنلۈك ئۆمرىنىڭ يىگىرمە ئۈچ سائىتىنى شۇ قىسقىغىنە دۇنيا ھاياتىغا سەرپ قىلىپ، ئۇزۇن ئەبەدىي ھاياتىغا بىر سائىتىنىمۇ سەرپ قىلمىغان ئادەم، نەقەدەر زىيان تارتىدۇ، نەقەدەر ئۆزىگە زۇلۇم قىلىدۇ، نەقەدەر ئەقىلگە زىت ھەرىكەت قىلغان بولىدۇ. چۈنكى، مىڭ ئادەم قاتناشقان بىر لاتارىيە ئويۇنىغا -ئۇتۇش ئېھتىماللىقى مىڭدا بىر بولسىمۇ- مېلىنىڭ يېرىمىنى سەرپ قىلىشنى ئەقىل قوبۇل قىلىدۇ. ئەجەبا، مېلىنىڭ يىگىرمە تۆتتىن بىرىنى -ئۇتۇش ئېھتىماللىقى يۈزدە توقسان توققۇز مۇقەررەر بولغان- ئەبەدىي بىر خەزىنىگە سەرپ قىلماسلىقنىڭ نەقەدەر ئەقىل ۋە ھېكمەتكە خىلاپ ۋە نەقەدەر ئەقىلدىن يىراق ئىكەنلىكىنى ئۆزىنى ئاقىل ھېساپلىغان ئادەم چۈشەنمەمدۇ؟
ھالبۇكى نامازدا روھ، قەلب ۋە ئەقىلنىڭ بۈيۈك راھىتى بار؛ ھەم جىسمانىي جەھەتتىنمۇ ئۇنچىلىك ئېغىر بىر ئىش ئەمەس. ھەم ناماز ئوقۇغان كىشىنىڭ باشقا مۇباھ(ساۋاپمۇ گۇناھمۇ بولمايدىغان) دۇنياۋى ئىشلىرىمۇ -ساغلام بىر نىيەت بىلەن- ئىبادەت ھۆكمىگە ئۆتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، پۈتكۈل ئۆمۈر دەسمايىسىنى ئاخىرەت سائادىتى ئۈچۈن ۋاستە قىلالايدۇ. فانى ئۆمرىنى بىر ھېساپتا باقىيلەشتۈرگەن بولىدۇ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

﴿اِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ﴾^*

   نەفىس^* ۋە مال–مۈلكىنى جانابى ﷲقا سېتىش، ھەمدە ئۇنىڭغا قۇل ۋە ئەسكەر بولۇشنىڭ نەقەدەر چوڭ مەنپەئەتلىك بىر تىجارەت، نەقەدەر شەرەپلىك ئالى بىر دەرىجە ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشنى خالىساڭ، شۇ تەمسىلىي ھېكايىنى ئاڭلا:

   بىر زامان بىر پادىشاھ ئۆز خەلقى ئارىسىدىن ئىككى ئەسكەرگە ھەر بىرسىگە ئامانەت قىلىپ بىردىن دېھقانچىلىق مەيدانى بېرىدۇ… ئىچىدە زاۋۇت، ئۈسكىنە، ئات، قورال، سايمان تۈرىدىن ھەممە نەرسە بار… بىراق بوران–چاپقۇنلۇق بىر جەڭ زامانى بولغانلىقتىن، ھېچبىر نەرسە ئورنىدا مۇقىم تۇرۇپ قالالمايدۇ، يا ھالاك بولىدۇ، يا ئۆزگىرىپ زاۋال تاپىدۇ. پادىشاھ ئۇ ئىككى ئەسكەرگە بەكمۇ يۈكسەك مەرھىمىتى بىلەن ئەڭ يېقىن ئادىمىنى ئەۋەتىپ ئىلتىپاتلىق بىر پەرمان بىلەن دېدى:

  -«قولۇڭلاردىكى ئامانىتىمنى ماڭا سېتىڭلار، بىھۇدە زايا بولۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن مەن مۇھاپىزەت قىلىپ بېرەي، ھەم جەڭ تۈگىگەندىن كېيىن تېخىمۇ مۇكەممەل شەكىلدە سىلەرگە قايتۇرۇپ بېرىمەن. ھەم بۇ ئامانەت خۇددى ئۆز مېلىڭلاردەك ناھايىتى چوڭ ھەق بېرىمەن. ھەم ھەر مال، ئۈسكۈنە ۋە زاۋۇتلاردىكى سايمانلارمۇ مېنىڭ نامىمدىن مېنىڭ ئىشخانىلىرىمدا قوللىنىلغاچقا ھەققى بىردىن مىڭغا چىقىدۇ، بارلىق بۇ پايدىنى سىلەرگە بېرىمەن. ھەمدە سىلەر ئاجىز ۋە پېقىرسىلەر، ئۇ چوڭ ئىشلارنىڭ چىقىملىرىنى تەمىنلىيەلمەيسىلەر، پۈتكۈل لازىمەتلىك ۋە دەسمايىلەرنى مەن ئۈستۈمگە ئالىمەن، پۈتۈن كىرىم ۋە مەنپەئەتنى سىلەرگە بېرىمەن. شۇنداقلا بۇلار ۋەزىپىدىن بوشىنىش ۋاقتىغىچە ئۆزۈڭلاردا قالىدۇ. مانا بەش جەھەتتىكى پايدا ئۈستىگە پايدا…

  ئەگەر ماڭا ساتمىساڭلار، ھېلىمۇ كۆرۈپ تۇرىۋاتىسىلەركى، ھېچكىم ئۆز قولىدىكى نەرسىلىرىنى مۇھاپىزەت قىلالمايۋاتقىنىدەك، سىلەرنىڭمۇ قولۇڭلاردىن چىقىدۇ، بىھۇدە زايا بولىدۇ. ھەم ئۇ يۇقىرى ھەقتىن مەھرۇم قالىسىلەر. ھەم ئۇ نازۇك ۋە قىممەتلىك سايمانلارغا، سەزگۈر ۋە كۆپ ئىقتىدارلىق تارازىلارغا قوللىنىلىدىغان ئېسىل ماتېرىياللار ۋە مەشغۇلىيەتلەر بولمىغانلىقتىن تامامەن قەدر–قىممىتىنى يوقىتىدۇ. ھەمدە تەمىنلەش ۋە مۇھاپىزەت قىلىش كۈلپىتى ئۆز بېشىڭلارغا قالىدۇ. ھەمدە ئامانەتكە خىيانەت جازاسى كۆرىسىلەر. مانا بەش جەھەتتىكى زىيان ئۈستىگە زىيان…

  ئەمدى ئۇ ئامانەتنى ماڭا سېتىش بولسا، ماڭا ئەسكەر بولۇپ مېنىڭ نامىمدىن پايدىلىنىش دېمەكتۇر. نەتىجىدە ئەھمىيەتسىز ۋە باشباشتاق ئەسكەر بولۇشتىن قۇتۇلۇپ، شانلىق بىر پادىشاھنىڭ خاس، ئەركىن، يۈكسەك مەرتىۋىلىك ئەسكىرى بولىسىلەر.»

  ئۇلار شۇ ئىلتىپاتلىق پەرماننى ئاڭلىغاندىن كېيىن، ئۇ ئىككى ئادەمدىن ئەقلى جايىدا بولغىنى دېدى:

  –باش ئۈستىگە، مەن خۇشاللىق بىلەن ساتىمەن، پادىشاھقا مىڭ رەھمەت.

  يەنە بىرى نەفسى پىرئەۋنلاشقان، مەنمەنچى ۋە مەست يۈرىدىغان بىر ھاكاۋۇر بولغاچقا، گويا مەڭگۈ شۇ دېھقانچىلىق مەيدانىدا قالىدىغاندەك، دۇنيانىڭ زاۋال ۋە پىراقلىرىدىن خەۋىرى يوق ھالدا دېدى:

  –ياق! كىمكەن ئۇ پادىشاھ؟ مەن مۈلكۈمنى ساتمايمەن، كەيپىمنى بۇزىدىغان ئىشنى قىلمايمەن…

  بىر مۇددەت ئۆتكەندىن كېيىن بىرىنچى ئادەم شۇنداق بىر مەرتىۋىگە چىقتىكى، ھەر كىم ئۇنىڭ ھالىغا تەلپۈنەتتى. پادىشاھنىڭ ئىلتىپاتىنى قازانغان ھالدا ئۇنىڭ خاس سارايلىرىدا سائادەت بىلەن ياشىدى. يەنە بىرى بولسا شۇنداق بىر ئەھۋالغا گىرىپتار بولدىكى، ھەر كىم ئۇنىڭغا ئېچىنىدۇ، ھەم «خوپ بولدى!» دېيىشىدۇ. چۈنكى خاتالىقىنىڭ جازاسىنى كۆرۈپ ھەم سائادىتى ۋە مۈلكى كەتكەن، ھەم جازا ۋە ئازاپ چېكىۋاتاتتى.

  ئەي ھاۋايى ھەۋەس ئىچىدىكى نەفسىم! شۇ مىسالنىڭ دۇربۇنى بىلەن ھەقىقەتنىڭ يۈزىگە قارا!

  شۇ پادىشاھ بولسا، ئەزەل ۋە ئەبەد سۇلتانى بولغان رەببىڭدۇر، ياراتقۇچىڭدۇر. ئۇ دېھقانچىلىق مەيدانى، زاۋۇتلار، سايمانلار، تارازىلار بولسا، سېنىڭ ھاياتىي دائىرەڭگە تەئەللۇق بولغان مۈلۈكلىرىڭ ۋە شۇ تەئەللۇقاتلىرىڭ ئىچىدىكى بەدەن، روھ، قەلبىڭ، ھەمدە ئۇلار ئىچىدىكى كۆز ۋە تىل، ئەقىل ۋە خىيالدەك ئىچكى–سىرتقى ھېس–تۇيغۇلىرىڭدۇر. ئۇ پادىشاھقا ئەڭ يېقىن زات بولسا، پەيغەمبەردۇر. ئۇ پەرمان بولسا، ھىكمەتلىك قۇرئاندۇركى، شۇ مەزكۇر چوڭ تىجارەتنى ﴿اِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّة﴾ دېگەن ئايەت بىلەن ئېلان قىلىدۇ. ئۇ دولقۇنلۇق جەڭ مەيدانى بولسا، بۇ بوران–چاپقۇنلۇق دۇنيا يۈزىدۇركى، توختىماستىن ھەرىكەتتە ۋە بۇزۇلۇپ زاۋاللىققا يۈز تۇتۇشتا بولۇپ، ھەر ئىنساننىڭ ئەقلىگە شۇ پىكىرنى بېرىدۇ: «ھەقىقەتەن ھەممە نەرسە قولىمىزدىن چىقىدىكەن، زاۋال تېپىپ يوقىلىدىكەن. ئەجەبا دائىمى قالدۇرۇپ باقىيلاشتۇرۇشقا چارە يوقمىدۇ؟» دەپ ئويلىنىۋاتقاندا، بىردىنلا قۇرئاننىڭ ساماۋى ساداسى ئاڭلىنىدۇ ۋە دېيىلىدۇ:

 -«ئەلۋەتتە بار، ھەمدە بەش جەھەتتە پايدىلىق بولغان راھەت ۋە ئېسىل چارىسى بار.»

  سوئال: ئۇ چارە نېمىدۇر؟

  جاۋاپ: ئامانەتنى ھەقىقى ئىگىسىگە ساتماق. بۇ سېتىشتا بەش جەھەتتە پايدا ئۈستىگە پايدا بار:

  بىرىنچى پايدا: فانى (ئۆتكۈنچى) مال–مۈلۈك باقىيلىق قازىنىدۇ. چۈنكى قەييۇمى باقى بولغان ئۇلۇغ ﷲغا تاپشۇرۇلغان ۋە ئۇنىڭ رازىلىقى يولىدا سەرپ قىلىنغان شۇ زاۋال تاپقۇچى ئۆمۈر، باقىغا ئۆزگىرىپ باقى مېۋىلەر بېرىدۇ. ئۇ ۋاقىت، ئۆمۈر مىنۇتلىرى خۇددى ئۇرۇقلاردەك سىرتقى جەھەتتىن چىرىپ يوقىلىدۇ. بىراق باقى ئالەمدە، بەخت–سائادەت چېچەكلىرىنى ئاچىدۇ ۋە مېۋە بېرىدۇ. بەرزەخ (قەبىر) ئالىمىدە پارلاق، گۈزەل مەنزىرىلەر ھاسىل قىلىدۇ.

   ئىككىنچى پايدا: جەننەتتەك بىر ھەق بېرىلىدۇ.

  ئۈچىنچى پايدا: ھەر ئەزا ۋە تۇيغۇلارنىڭ قەدر–قىممىتى بىردىن مىڭغا چىقىدۇ. مەسىلەن، ئەقىل بىر قورالدۇر. ئەگەر جانابى ﷲقا ساتماي، ئەكسىچە نەفس نامىدىن ئىشلەتسە، شۇنداق بىر ئازاپلىق، ئەزگۈچى، قىينايدىغان بىر قورال بولىدۇكى، ئۆتكەن زاماننىڭ قايغۇلۇق ئەلەملىرى ۋە كېلەچەك زاماننىڭ قورقۇنچلۇق ئەندىشىلىرىنى سېنىڭ بۇ بىچارە بېشىڭغا يۈكلەيدىغان زىيانداش بىر تۇيغۇ دەرىجىسىگە چۈشىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈندۇركى، ئازغۇن ئادەم ئەقىلنىڭ قىيناپ ئازاپلىشىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن كۆپىنچە يا مەستلىككە يا ئويۇن–كۈلكىگە بېرىلىدۇ. ئەگەر ھەقىقىي ئىگىسىگە ساتساڭ، يەنى ئۇنىڭ نامى بىلەن قوللانساڭ، ئۇ ئەقىل شۇنداق تىلسىملىق بىر ئاچقۇچ بولىدۇكى، شۇ كائىناتتىكى چەكسىزلىگەن رەھمەت خەزىنىلىرىنى ۋە ھىكمەت دەستۇرلىرىنى ئاچىدۇ ۋە نەتىجىدە ئۆز ئىگىسىنى، ئەبەدى سائادەتكە تەييارلايدىغان بىر رەببانى مۇرشىد (ئىلاھىي رەھبەر) دەرىجىسىگە چىقىدۇ.

  يەنە مەسىلەن: كۆز بىر ئەزا بولۇپ، روھ بۇ ئالەمنى ئۇ دەرىزە ئارقىلىق سەيىر قىلىدۇ (كۆرىدۇ). ئەگەر جانابى ﷲقا ساتماي ئەكسىچە نەفس نامىدىن پايدىلانساڭ، ئۆتكۈنچى، داۋامسىز بولغان گۈزەللىكلەرنى، مەنزىرىلەرنى كۈزىتىپ شەھۋەت ۋە نەڧسانى ھەۋەس ئۈچۈن بىر نۇمۇسسىز خىزمەتكار بولىدۇ. ئەگەر كۆزنى سانئى بەسىرگە^** ساتساڭ، يەنى ئۇنىڭ نامىدىن، ئۇنىڭ رۇخسىتى دائىرىسىدە پايدىلانساڭ، ئۇ چاغدا بۇ كۆز، شۇ چوڭ كائىنات كىتابىنىڭ بىر مۇلاھىزىچىسى، شۇ ئالەمدە ئىلاھىي سەنئەت مۆجىزىلىرىنىڭ بىر كۆزەتكۈچىسى ۋە شۇ يەر شارى باغچىسىدىكى رەھمەت چېچەكلرىنىڭ ھىكمەت شىرنىلىرىنى يىغىدىغان مۇبارەك بىر ھەرىسى دەرىجىسىگە چىقىدۇ.

  يەنە بىر مىسال: تىلدىكى تەم تېتىش سېزىمىنى ھىكمەتلىك ياراتقۇچىسىغا ساتمىساڭ، ئەكسىچە نەفس ۋە ئاشقازان نامىدىن قوللانساڭ، ئۇ چاغدا ئاشقازان ئېغىلى ۋە قورساق فابرىكىسى ئۈچۈن بىر ئىشىك باقار دەرىجىسىگە چۈشىدۇ. ئەگەر كەرەملىك رىزىق بەرگۈچىسىگە ساتساڭ، ئۇ چاغدا تىلدىكى تەم سېزىمى ﷲنىڭ رەھمەت خەزىنىلىرى ئۈچۈن ئىختىساسلىق بىر نازارەت قىلغۇچى، ئىلاھىي قۇدرەتنىڭ تائام مەنبەلىرى ئۈچۈن بىر شۈكۈر قىلىدىغان بىر مۇپەتتىش دەرىجىسىگە چىقىدۇ.

  شۇڭا ئەي ئەقىل دىققەت قىل! ئەزگۈچى بىر قورال نەدە، كائىناتتىكى مەۋجۇدات سىرلىرىنىڭ ئاچقۇچىسى نەدە؟ ئەي كۆز ياخشى قارا! ئاددى نۇمۇسسىز خىزمەتكار نەدە؟ ئىلاھىي كۈتۈپخانىنىڭ مۇتەخەسسىس نازارەتچىسى نەدە؟ ئەي تىل ياخشى تېتىغىن! بىر ئېغىلنىڭ ئىشىك باقارى ۋە دەرۋازىۋىنى نەدە؟ رەھمەت خەزىنىلىرىنىڭ يۈكسەك نازارەتچىسى نەدە؟

  يەنە مۇشۇنىڭغا ئوخشاش قورال ۋە ئەزالارنى سېلىشتۇرۇپ پىكىر يۈرگۈزسەڭ چۈشىنىسەنكى، ھەقىقەتەن مۆئمىن جەننەتكە لايىق، كاپىر بولسا جەھەننەمگە مۇۋاپىق بىر ماھىيەتكە ئىگە بولىدۇ. بۇلارنىڭ شۇ خىل قىممەتكە ئىگە بولۇشلىرىنىڭ سەۋەبى، مۆئمىن ئىمان نەتىجىسىدە ياراتقۇچىسىنىڭ ئامانىتىنى ئۇنىڭ نامىدىن ۋە ئىزنى دائىرىسىدە پايدىلانغانلىقىدۇر، كاپىر بولسا ئامانەتكە خىيانەت قىلىپ نەفس نامىدىن قوللانغانلىقىدىندۇر.

  تۆتىنچى پايدا: ئىنسان زەئىپتۇر، بالالىرى بەك كۆپ… پېقىردۇر، ئېھتىياجى چەكسز… ئاجىزدۇر، ھايات يۈكى بەك ئېغىر… ئەگەر ھەممىگە قادىر ﷲقا تايىنىپ تەۋەككۈل قىلمىسا، ئۇنىڭغا ئىشەنچ باغلاپ تەسلىم بولمىسا ۋىجدانى ئازاپ ئىچىدە قالىدۇ. مېۋىسىز بىر ھاياتتا مۇشەققەتلەر، ئەلەملەر، ئۆكۈنۈشلەر ئۇنى بوغىدۇ، يا مەست ياكى يىرتقۇچ بىر ھايۋان قىلىدۇ. (دېمەك، ﷲقا تەۋەككۈل ۋە تەسلىم ئارقىلىقلا ھەقىقى لەززەتكە ئېرىشىدۇ.)

  بەشىنچى پايدا: پۈتۈن ئۇ ئەزالارنىڭ ۋە قوراللارنىڭ ئىبادەت، تەسبىھلىرى ۋە يۈكسەك ھەقلىرى، سەن ئەڭ مۇھتاج بولغان چاغدا جەننەت يېمىشلىرى سۈپىتىدە ساڭا بېرىلىدىغانلىقىغا، زەۋق ۋە كەشف ئەھلى، ئىختىساس ۋە مۇشاھەدە ئەھلى (ئەۋلىيا، ئەسفىيالار) بىردەك پىكىردىدۇر.

  مانا بۇ بەش جەھەتتىكى پايدىلىق تىجارەتنى قىلمىساڭ، شۇ پايدىلاردىن مەھرۇم قېلىش بىلەن بىرگە، بەش جەھەتتە زىيان ئۈستىگە زىيان تېپىۋالىسەن:

  بىرىنچى زىيان: شۇنچىلىك ياخشى كۆرىدىغان مال–مۈلۈك، بالا–چاقا، بەكمۇ سۆيگەن نەفس، ھەۋايى ھەۋەس، ھەمدە مەپتۇن بولغان ياشلىقىڭ ۋە ھاياتىڭ ھەممىسى زايا بولۇپ يوقىلىدۇ، سېنىڭ قولۇڭدىن چىقىدۇ. بىراق گۇناھلارنى، ئەلەملەرنى ساڭا تاشلاپ بوينۇڭغا يۈكلەيدۇ.

  ئىككىنچى زىيان: ئامانەتكە خىيانەت جازاسىنى تارتىسەن. چۈنكى ئەڭ قىممەتدار قوراللارنى، ھېس–تۇيغۇلارنى ئەڭ قىممەتسىز نەرسىلەرگە سەرپ قىلىپ ئۆزۈڭگە زۇلۇم قىلدىڭ.

  ئۈچىنچى زىيان: پۈتۈن ئۇ قىممەتدار بولغان ئىنسانىي تۈزۈلمىلىرىڭنى، ھايۋانلىقتىن تېخىمۇ پەس دەرىجىگە چۈشۈرۈپ ﷲنىڭ ھىكمىتىگە ئىسيان ۋە زۇلۇم بىلەن مۇئامىلە قىلدىڭ.

  تۆتىنچى زىيان: ئاجىز ۋە پېقىرلىقىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ئىنتايىن ئېغىر ھايات يۈكىنى زەئىپ بېلىڭگە يۈكلەپ، زاۋال ۋە پىراق كاچىتى ئاستىدا دائىم پەرياد بىلەن قىينىلىسەن.

 بەشىنچى زىيان: ئەبەدى ھاياتنىڭ ئاساسلىرى ۋە ئاخىرەتلىك سائادەتنىڭ لازىمەتلىرىنى تەمىن قىلىش ئۈچۈن بېرىلگەن ئەقىل، قەلب، كۆز ۋە تىلدەك ئېسىل رەھمانىي ھەدىيەلەرنى، جەھەننەم ئىشىكلىرىنى ئاچىدىغان يىرگىنچلىك سۈرەتكە ئايلاندۇرۇپ قويماقتۇر.

  ئەمدى شۇ سېتىش مەسىلىسىگە قاراپ باقايلى. ئەجەبا كۆپلىرى سېتىشتىن قېچىۋاتقانغا قارىغاندا ھەقىقەتەن ئۇ قەدەر ئېغىر بىر ئىشمۇ؟ ياق، قەتئىييەن ئۇنداق ئەمەس. ھېچ ئۇ قەدەر ئېغىرلىقى يوقتۇر. چۈنكى ھالال دائىرىسى كەڭرىدۇر. لەززەتلىنىشكە يېتەرلىكتۇر، ھارامغا كىرىشكە ھېچ ھاجەت يوقتۇر. ئىلاھىي پەرزلەر بولسا يەڭگىلدۇر، ئازدۇر. ﷲقا قۇل ۋە ئەسكەر بولۇش ئۇ قەدەر لەززەتلىك بىر شەرەپتۇركى، تەرىپ قىلغىلى بولمايدۇ. ۋەزىپىمىز بولسا، پەقەتلا بىر ئەسكەردەك ﷲ نامىدىن ئىشلەشتۇر، ﷲ نامىدىن باشلاشتۇر. ﷲ نامىدىن بېرىشتۇر، ﷲ نامىدىن ئېلىشتۇر. رۇخسىتى ۋە قانۇنى دائىرىسىدە ھەرىكەت قىلىشتۇر. شۇنداق قىلىپ خاتىرجەملىك تېپىشىمىز لازىم. خاتالىق سادىر قىلىساق ئىستىغفار قىلىشىمىز لازىم. يا رەب! قۇسۇرىمىزنى ئەپۇ قىل، بىزنى ئۆزۈڭگە قۇل قوبۇل قىل، ئامانىتىڭنى قەبز قىلىش (ئېلىش) زامانىغا قەدەر بىزنى ئامانەتكە سادىق قىل. ئامىن! دەپ، ئۇنىڭغا يالۋۇرىشىمىز لازىم…

———————————————————–

  بىرىنچى سوئال: چەكلىك بىر ھاياتتا، چەكلىك گۇناھلارغا قارىتا چەكسىز بىر ئازاپ ۋە چەكسىز بىر جەھەننەم قانداق ئادالەت بولىدۇ؟

  جاۋاب: يۇقىرىدىكى ئىشارەتلەردە، بولۇپمۇ بۇ ئىشارەتنىڭ ئالدىدىكى ئون بىرىنچى ئىشارەتتە قەتئىييەن چۈشىنىلدىكى، كۇفۇر ۋە زالالەت جىنايىتى چەكسىز بىر جىنايەتتۇر ۋە چەكسىز بىر ھوقۇققا تاجاۋۇزدۇر.

  ئىككىنچى سوئال: شەرىئەتتە دېيىلگەنكى: «جەھەننەم ئەمەلنىڭ جازاسىدۇر؛ ئەمما جەننەت بولسا ﷲنىڭ پەزلى (ئارتۇق ئىھسانى) بىلەندۇر.» بۇنىڭ ھىكمىتى نېمىدۇر؟

  جاۋاب: يۇقىرىقى ئىشارەتلەردە ئېنىق بولدىكى: ئىنسان ئىجادسىز(ھېچ ئىش قىلالمايدىغان) بىر جۈزئىي ئىختىيارى بىلەن ۋە جۈزئىي بىر كەسب بىلەن، بىر ئەدەمىي ھەرىكەت ئارقىلىق ۋەياكى ئېتىبارى ئىشنى شەكىللەندۈرۈش بىلەن ۋە مۇقىملاشتۇرۇش ئارقىلىق مۇدھىش بۇزغۇنچىلىقلارغا ۋە شەرلەرگە سەۋەب بولغىنىدەك، نەفىس ۋە ھەۋاسى دائىما شەرلەرگە ۋە زەرەرلەرگە مايىل بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ كىچىك كەسبنىڭ نەتىجىسىدىن ھاسىل بولغان يامانلىقنىڭ مەسئۇلىيىتىنى ئۇ ئۈستىگە ئالىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ نەفسى خالىدى ۋە ئۆز كەسبى بىلەن سەۋەب بولدى. شەر ئەدەمىي بولغانلىقى ئۈچۈن قۇل ئۇنىڭغا فائىل(قىلغۇچى) بولدى. جانابى ھەقمۇ ياراتتى. ئەلۋەتتە ئۇ چەكسىز جىنايەتنىڭ مەسئۇلىيىتىنى چەكسىز بىر ئازاب بىلەن چېكىشكە لايىق بولىدۇ.

  ئەمما ياخشىلىقلار ۋە خەيرلەر بولسا، ۋۇجۇدىي بولغانلىقى ئۈچۈن ئىنساننىڭ كەسبى ۋە جۈزئىي ئىختىيارى ئۇلارنىڭ بار بولىشىنىڭ بىردىنبىر سەۋەبى بولالمايدۇ. ئىنسان ئۇنىڭدا ھەقىقىي فائىل بولالمايدۇ. ھەمدە نەفسى ئەممارىسىمۇ ياخشىلىقلارغا تەرەپدار ئەمەستۇر. بەلكى ﷲنىڭ رەھمىتى ئۇلارنى خالايدۇ ۋە ﷲنىڭ قۇدرىتى يارىتىدۇ. پەقەتلا ئىنسان، ئىمان بىلەن، ئارزۇ بىلەن، نىيەت بىلەن ئىگە بولالايدۇ. ئىگە چىققاندىن كېيىن، ئۇ ياخشىلىقلارنىڭ، ئۇنىڭغا ئالدىن بېرىلگەن ۋۇجۇد ۋە ئىمان نىمەتلىرىگە ئوخشاش ﷲنىڭ بۇرۇنقى چەكسىز نىمەتلىرىگە بىر شۈكۈر بولۇپ ئۆتكەن نىمەتلەرگە قارايدىغانلىقىنى بىلىش لازىم. ﷲنىڭ ۋەدىسى بىلەن بېرىلىدىغان جەننەت بولسا، ﷲنىڭ پەزلى بىلەن بېرىلىدۇ. كۆرۈنۈشتە بىر مۇكاپاتتۇر، ھەقىقەتتە پەزىلدۇر. دېمەك يامانلىقتا سەۋەب نەفىستۇر، جازاغا دەل لايىقتۇر. ياخشىلىقلاردا سەۋەب ھەق(ﷲ)تىندۇر. ئىللەتمۇ(يارىتىشقا كېرەكلىك پۈتۈن شارائىتلارمۇ) ﷲتىندۇر. پەقەت ئىنسان ئىمان بىلەن ئىگە بولىدۇ. «مۇكاپاتىنى خالايمەن» دېيەلمەيدۇ؛ «پەزلىنى تىلەيمەن» دېيەلەيدۇ.

  ئۈچىنچى سوئال: يۇقىرىقى بايانلاردىن چۈشىنىلىدۇكى، يامانلىقلار تارقىلىش ۋە تاجاۋۇز(دەخلى–تەرۇز) بىلەن كۆپىيىدىغانلىقى ئۈچۈن، بىر يامانلىق مىڭ يېزىلىشى؛ ياخشىلىق بولسا ۋۇجۇدىي بولغانلىقى ئۈچۈن ماددىي جەھەتتىن كۆپەيمەيدىغانلىقى، ھەمدە قۇلنىڭ ئىجادى ۋە نەفىسنىڭ ئارزۇسى بىلەن بولمايدىغانلىقى ئۈچۈن يېزىلماسلىقى ياكى بىر يېزىلىشى كېرەك ئىدى. نېمىشقا يامانلىق بىر يېزىلىدۇ، ياخشىلىق ئون ۋە بەزەن مىڭ يېزىلىدۇ؟

  جاۋاپ: جانابى ھەق، كامالى رەھمىتىنى ۋە مېھرىبانلىقىنىڭ گۈزەللىكىنى ئۇ سۈرەتتە كۆرسىتىدۇ.

  تۆتىنچى سوئال: ئەھلى زالالەتنىڭ قازانغان مۇۋەپپەقىيەتلىرى ۋە كۆرسەتكەن قۇۋۋەتلىرى، ھەمدە ئەھلى ھىدايەتكە قارشى غالىبىيەتلىرى كۆرسىتىدۇكى، ئۇلار بىر قۇۋۋەتكە ۋە بىر ھەقىقەتكە تايىنىۋاتىدۇ. دېمەك يا ئەھلى ھىدايەتتە زەئىپلىك بار، ياكى ئۇلاردا بىر ھەقىقەت بار؟(دېيىش توغرىمۇ؟)

  جاۋاب: ھاشا… ئۇلاردىمۇ ھەقىقەت يوق ۋە ئەھلى ھەقتىمۇ زەئىپلىك يوق. ئەپسۇسكى، نەزەر دائىرىسى تار، مۇھاكىمىسىز بىر قىسىم ئاۋام خەلق ئىككىلىنىپ ۋەسۋەسىگە چۈشۈۋاتىدۇ ۋە ئەقىدىلىرىگە زىيان يېتىۋاتىدۇ. چۈنكى دەيدۇكى: «ئەگەر ئەھلى ھەقتە تامامەن ھەق ۋە ھەقىقەت بولغان بولسا، بۇ قەدەر مەغلۇپ بولمايتتى ۋە خورلۇق تارتمايتتى. چۈنكى ھەقىقەت قۇۋۋەتلىكتۇر. اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلاَ يُعْلَى عَلَيْهِ^ دېگەن ئاساسىي قائىدىگە بىنائەن، قۇۋۋەت ھەقتىدۇر. ئەگەر ئۇ ئەھلى ھەققە قارشى غالىب كەلگەن ئەھلى زالالەتنىڭ ھەقىقىي بىر قۇۋۋىتى ۋە بىر تايىنىش نۇقتىسى بولمىغان بولسا، بۇ دەرىجىدە غەلىبە ۋە مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشەلمەسلىكى كېرەك ئىدى»؟

  جاۋاب: ئەھلى ھەقنىڭ مەغلۇبىيىتى قۇۋۋەتسىزلىكتىن، ھەقىقەتسىزلىكتىن كەلمىگەنلىكى يۇقىرىقى ئىشارەتلەردە قەتئىي ئىسپات قىلىنغىنىدەك، ئەھلى زالالەتنىڭ غەلىبىسى قۇۋۋەتلىرىدىن، ئىقتىدارلىرىدىن ۋە تايىنىش نۇقتىسى تاپقانلىقىدىن كەلمىگەنلىكى يەنە ئۇ ئىشارەتلەردە قەتئىي ئىسپات قىلىنغانلىقتىن بۇ سوئالنىڭ جاۋابى يۇقىرىقى ئىشارەتلەرنىڭ خۇلاسىسىدۇر. پەقەت بۇ يەردە بەزى ھىيلىلىرىگە ۋە قوللانغان بىر قىسىم قوراللىرىغا ئىشارەت قىلىمىز:

  مەن ئۆزۈم قايتا–قايتا كۆردۈمكى، يۈزدە ئون بۇزغۇنچى يۈزدە توقسان سالىھ ئىنسانلارنى مەغلۇپ قىلىۋاتاتتى. ھەيرانلىق بىلەن قىزىقتىم. تەتقىق قىلغاندىن كېيىن قەتئىييەن چۈشەندىمكى، ئۇ غەلىبە قۇۋۋەتتىن، قۇدرەتتىن كەلمەيۋاتىدۇ، بەلكى بۇزۇشتىن، پەسلىكتىن، پىتنە–پاساتتىن ۋە ئەھلى ھەقنىڭ ئىچىدىكى ئىختىلاپتىن پايدىلنىشتىن، ھەمدە ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئىختىلاپ تۇغدۇرۇشتىن ۋە ئۇلارنىڭ ئاجىز ھېسسىياتلىرىنى ئىشلىتىشتىن، مەنفىي تەلقىنلەردىن، ھەمدە نەفسانىي ھېسلىرىنى ۋە شەخسىي غەرەزلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشتىن، ئىنساننىڭ ماھىيىتىدىكى زىيانلىق مەدەنلەر ھۆكمىدە بولغان ناچار قابىلىيەتلەرنى ئىشلەتكۈزۈشتىن، شان–شەرەپ نامىدىن رىياكارلىق بىلەن نەفىسنىڭ فىرئەۋىنلىقىنى پەپىلەشتىن، شۇنداقلا ۋىجدانسىزلارچە بۇزغۇنچىلىقلىرىنى كۆرۈپ ھەممە ئادەمنىڭ قورقۇشىدىن كېلىۋاتىدۇ. ھەم شۇنىڭغا ئوخشاش شەيتانىي ھىيلىلەر ۋاستىسى بىلەن ۋاقتىنچە ئەھلى ھەق ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. ئەمما ﴿وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ﴾(ئاقىۋەت تەقۋادارلارغا مەنسۇپ) سىرى بىلەن، اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلاَ يُعْلَى عَلَيْهِ دەستۇرى بىلەن: ئۇلارنىڭ ئۇ ۋاقىتلىق غەلبىلىرى، مەنپەئەت جەھەتتىن ئۇلار ئۈچۈن ئەھمىيەتسىز بولۇش بىلەن بىللە، جەھەننەمنى ئۆزلىرىگە، جەننەتنى ئەھلى ھەققە قازاندۇرۇشلىرىغا سەۋەبتۇر.

  مانا زالالەتتە، ئىقتىدارسىزلارنىڭ كۈچلۈك كۆرۈنۈشلىرى ۋە ئەھمىيەتسىزلەرنىڭ شۆھرەت قازىنىدىغانلىقلىرى ئۈچۈندۇركى، مەنمەنچى، شۆھرەتپەرەست، رىياكار ئىنسانلار ئاز بىر ئىش بىلەن ئىقتىدارلىرىنى كۆرسىتىش ۋە قورقۇتۇش ياكى زىيانغا ئۇچرىتىش جەھەتىدىن بىر مەرتىۋە قازىنىش نىيىتى بىلەن، نەتىجىدە كۆرۈنۈش ۋە دىققەت–نەزەرلەرنى ئۆزىگە مەزكەزلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئەھلى ھەققە مۇخالىپلىق ۋەزىيىتىگە كىرىدۇ. ئىقتىدار ۋە قۇدرەت بىلەن ئەمەس، بەلكى تەرك قىلىپلا ۋەياكى بىر ئەھمىيەتلىك ئىش قىلمايلا تېرىغان بۇزغۇنچىلىقلار ئۇنىڭ نامىدىن دېيىلىپ، ھەممە ئادەم ئۇنىڭ گېپىنى قىلسۇن ئۈچۈنمۇ ئەھلى ھەق بىلەن قارشىلىشىدۇ. شۇنداق شۆھرەت ساراڭلىرىدىن بىرىسى نامازگاھنى ناپاك قىلىپتۇ، مەقسىدى ھەممە ئادەم ئۇنى تىلغا ئېلىپ گېپىنى قىلىشى ئىكەن. ھەتتا كىشىلەر لەنەتلەر بىلەن ئۇنىڭ گېپىنى قىلىشقان بولسىمۇ، شۆھرەتپەرەستلىك ھېسسى بىلەن بۇ لەنەتلىك شۆھرەتتىن سۆيۈنگەنىكەن، دەپ بۇ مىسال تىللاردا كېزىپ يۈرىدۇ.

  ئەي باقىي ئالەم ئۈچۈن يارىتىلغان ۋە فانىي ئالەمگە مۇپتىلا بولغان ئىنسان! ﴿فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَ اْلاَرْضُ﴾(دۇخان:29) ئايىتىنىڭ سىرىغا دىققەت قىل، قۇلاق سال! نېمە دەۋەتقانلىقىغا قارا! ئېنىق مەنىسى بىلەن پەرمان قىلىدۇكى: «زالالەت ئەھلىنىڭ ئۆلىشى بىلەن ئىنسان بىلەن ئالاقىدار بولغان ئاسمانلار ۋە زېمىن ئۇلارنىڭ مىيىتلىرى ئۈستىدە يىغلىمايدۇ، يەنى ئۇلارنىڭ ئۆلىشى بىلەن مەمنۇن بولىدۇ.» ئەمما ئىشارىي مەنىسى بىلەن ئىپادە قىلىدۇكى: «ھىدايەت ئەھلىنىڭ ئۆلىشى بىلەن ئاسمانلار ۋە زېمىن ئۇلارنىڭ مىيىتلىرى ئۈستىدە يىغلايدۇ، ئۇلارنىڭ پىراقىنى خالىمايدۇ.» چۈنكى، ئەھلى ئىمان بىلەن پۈتكۈل كائىنات ئالاقىداردۇر ۋە ئۇنىڭدىن مەمنۇن بولىدۇ. ئىمان بىلەن كائىناتنىڭ ياراتقۇچىسىنى بىلگەنلىكى ئۈچۈن، كائىناتنىڭ(مەۋجۇداتىنىڭ) قىممىتىنى تەقدىرلەپ، ھۆرمەت ۋە مۇھەببەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. زالالەت ئەھلىگە ئوخشاش ھاقارەت قىلمايدۇ، مەنىۋى ئاداۋەت ساقلىمايدۇ.

  ئەي ئىنسان، ئويلان! سەن خالىساڭمۇ، خالىمىساڭمۇ ئۆلىسەن. ئەگەر نەفىس ۋە شەيتانغا ئەگەشسەڭ، سېنىڭ قوشنىلىرىڭ، بەلكى ئۇرۇق–تۇغقانلىرىڭ سېنىڭ يامانلىقىڭدىن قۇتۇلۇشتىن خۇشال بولىدۇ. ئەگەر ئەئۇزۇ بىللاھى مىنەششەيتانىررەجىم دەپ، قۇرئان ۋە ھەبىبى رەھمانغا (ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالام) ئەگەشسەڭ، ئۇ چاغدا ئاسمانلار ۋە زېمىن ۋە مەۋجۇداتلار (ھەركىمنىڭ دەرىجىسىگە نىسبەتەن بولغىنىدەك)، سېنىڭ دەرىجەڭگە قارىتا سېنىڭ دۇنيادىن كېتىشىڭدىن ئازاپلىنىپ، مەنەن يىغلايدۇ. ئۇلۇغ بىر ماتەم بىلەن، ھەشەمەتلىك بىر ئاق يول تىلەش ئارقىلىق قەبىر ئىشىكى ئارقىلىق كىرگەن باقىي ئالەمدە سېنىڭ دەرىجەڭگە قارىتا سەن ئۈچۈن بىر گۈزەل ئىستىقبال بار ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىشىدۇ.

————————————————

  كۇففارلارنىڭ ۋە ئەھلى زالالەتنىڭ بىر ئىمان ھەقىقىتىنى ئىنكار قىلىشى ۋە يوققا چىقىرىشلىرىدا قۇۋۋەت يوقتۇر. چۈنكى ئىنكار سىرى بىلەن ئىتتىپاقلىرى قۇۋۋەتسىزدۇر. مىڭ ئىنكار قىلغۇچى يالغۇز بىر ھۆكمىدىدۇر. مەسىلەن: پۈتۈن ئىستانبۇل ئاھالىسى رامىزاننىڭ بېشىدا ئاينى كۆرمىگەنلىكى ئۈچۈن ئىنكار قىلسا، ئىككى شاھىتنىڭ ئىسپات قىلىشى بىلەن ئۇ كۆپچىلىكنىڭ ئىنكارى ۋە ئىتتىپاقى ئەمەلدىن قالىدۇ. مادەم كۇفۇرنىڭ ۋە زالالەتنىڭ ماھىيىتى ئىنكار قىلىشتۇر، جاھالەتتۇر ۋە ئەدەمىيدۇر(يوقلۇقتۇر). شۇڭا كۇففارلارنىڭ كۆپ سانلىق بىلەن بىرلىشىشى ئەھمىيەتسىزدۇر. ئەھلى ھەقنىڭ ھەق، تۇراقلىق ۋە تۇراقلىقلىقى ئىسپات قىلىنغان ئىمانىي مەسلىلەردە شۇھۇدقا(كۆرۈشكە) تايانغان ئىككى مۆئمىننىڭ ھۆكۈمى ئۇ چەكسىز ئەھلى زالالەتنىڭ بىرلىشىشىدىن ئۈستۈن بولىدۇ، غالىپ كېلىدۇ. بۇ ھەقىقەتنىڭ سىرى شۇدۇركى: ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ دەۋالىرى كۆرىنىشتە بىر بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ھەر خىلدۇر. بىر–بىرى بىلەن بىرلىشەلمەيدىغانلىقى ئۈچۈن قۇۋۋەت تاپالمايدۇ. ئىسپات قىلغۇچىلارنىڭ دەۋالىرى بىرلىشىدۇ، بىر–بىرىدىن قۇۋۋەت ئالىدۇ. چۈنكى ئاسماندىكى (رامىزاننىڭ) ھىلال ئېيىنى كۆرمىگەن ئادەم دەيدۇكى: «مېنىڭ نەزىرىمدە ئاي يوق، مېنىڭ يېنىمدا كۆرۈنمەيۋاتىدۇ». يەنە بىرسى«نەزىرىمدە يوق» دەيدۇ. يەنە باشقا بىرسىمۇ شۇنداق دەيدۇ. ھەربىرسى ئۆز نەزىرىدە «يوق» دەيدۇ. ھەربىرىنىڭ نەزەرلىرى ئايرىم–ئايرىم ۋە نەزەرگە پەردە بولغان سەۋەبمۇ ئايرىم–ئايرىم بولۇش ئېھتىماللىقى بولغانلىقى ئۈچۈن، دەۋالىرىمۇ ئايرىم–ئايرىم بولىدۇ؛ بىر–بىرىگە قۇۋۋەت بېرەلمەيدۇ. ئەمما ئىسپات قىلغۇچىلار دېمەيدۇكى: «مېنىڭ نەزىرىمدە ۋە كۆزۈمدە ھىلال ئاي بار.» بەلكى «ئەمەلىيەتتە، ئاسمان يۈزىدە ھىلال ئاي بار، كۆرىنىۋاتىدۇ.» دەيدۇ. كۆرگەنلەرنىڭ ھەممىسى ئەينى دەۋانى قىلىپ ۋە «ئەمەلىيەتتە بار» دەيدۇ. دېمەك پۈتۈن دەۋالىرى بىردۇر. ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ نەزەرلىرى ئايرىم–ئايرىم بولغانلىقى ئۈچۈن، دەۋالىرىمۇ ئايرىم–ئايرىم بولىدۇ. ئەمەلىيەتكە ھۆكۈم قىلالمايدۇ. چۈنكى ئومۇمغا قارىغان ئىنكار ئىسپات قىلىنمايدۇ. چۈنكى قورشاش لازىمدۇر. وَ الْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لاَ يُثْبِتُ اِلاَّ بِمُشْكِلاَتٍ عَظِيمَةٍ بىر ئاساسلىق قائىدىدۇر. شۇنداق، دۇنيادا بىر نەرسىنى بار دېسەڭ، پەقەت ئۇ نەرسىنى كۆرسىتىش يېتەرلىكتۇر. ئەگەر يوق دەپ ئىنكار قىلساڭ، ئۇ ئىنكارنى ئىسپات قىلىش ئۈچۈن پۈتۈن دۇنيانى ئەلگەكلەپ يوقلۇقىنى كۆرسىتىش لازىم كېلىدۇ.

  مانا بۇ سىرغا بىنائەن، ئەھلى كۇفۇرنىڭ بىر ھەقىقەتنى ئىنكار قىلىشى بولسا، بىر مەسىلىنى ھەل قىلىش ۋەياكى تار بىر تۆشۈكتىن ئۆتۈش ۋەياكى بىر خەندەكتىن ئاتلاشقا ئوخشايدۇكى، مىڭىمۇ، بىرىمۇ بىردۇر. چۈنكى بىر–بىرىگە ياردەمچى بولالمايدۇ. ئەمما ئىسپات قىلغۇچىلار ئەمەلىيەتتە ئىشنىڭ ئەسلى ھەقىقىتىگە قارىغانلىقى ئۈچۈن، مۇددىئالىرى بىرلىشىدۇ. قۇۋۋەتلىرى بىر–بىرىگە ياردەم قىلىدۇ. چوڭ بىر تاشنىڭ كۆتۈرۈلىشىگە ئوخشايدۇكى، قانچىلىك قوللار يېپىشسا كۆتۈرۈلىشى تېخىمۇ بەكرەك ئاسان بولىدۇ ۋە بىر–بىرىدىن قۇۋۋەت ئالىدۇ.

  شەيتان بۇ ھىيلىسىگە ئوخشايدىغان يەنە بىر خىل ھىيلە بىلەن، ئىنساننىڭ ساغلام پىكرىنى بۇزۇشقا تىرىشىدۇ. ئىمان ھەقىقەتلىرىگە قارىتا توغرا چۈشەنچىلەردىن ئازدۇرىدۇ ۋە ئىستىقامەتلىك پىكىرلەرنى ۋەيران قىلىدۇ. يەنى:

  بىر ئىمان ھەقىقىتىگە دائىر يۈزلەرچە دەلىل–ئىسپاتلارنىڭ ھۆكۈمىنى، ئۇنى ئىنكار قىلىدىغان بىر ئەمارە(دەلىل) بىلەنلا يوققا چىقىرىشنى خالايدۇ. ھالبۇكى، مۇقەررەر بىر قائىدە باركى: «بىر ئىسپات قىلغۇچى نۇرغۇن ئىنكار قىلغۇچىلاردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ.» بىر دەۋانى ئىسپات قىلىدىغان بىر شاھىتنىڭ ھۆكۈمى، يۈز ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ ھۆكۈمىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. بۇ ھەقىقەتكە تۆۋەندىكى تەمسىل بىلەن قارا:

  يۈزلەرچە ئىشكى بولغان بىر ساراي بار. پەقەت بىر ئىشكىنىڭ ئېچىلىشى بىلەن ئۇ سارايغا كىرگىلى بولىدۇ، باشقا ئىشىكلەرمۇ ئېچىلىدۇ. ئەگەر پۈتۈن ئىشىكلەر ئوچۇق بولسا، بىر–ئىككى دانىسى تاقاقلىق بولسا، ئۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، دېيىلمەيدۇ.

  ئىمان ھەقىقەتلىرى ئۇ سارايدۇر. ھەربىر دەلىل بىر ئاچقۇچتۇر، ئىسپات قىلىدۇ، ئىشىكنى ئاچىدۇ. يالغۇز بىر ئىشىكنىڭ تاقاقلىق بولىشى بىلەن ئۇ ئىمان ھەقىقەتلىرىدىن ۋاز كېچىلمەيدۇ، ئىنكار قىلىنمايدۇ. شەيتان بولسا، بەزى سەۋەبلەرگە بىنائەن يا غەپلەت ۋەياكى جاھالەت ۋاستىسى بىلەن تاقاقلىق قالغان ئۇ بىر ئىشكنى كۆرسىتىدۇ، ئىسپات قىلغۇچى پۈتۈن دەلىللەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. «مانا، بۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، ئىچىدە ھېچنېمە يوقتۇر» دەيدۇ، ئالدايدۇ.

  ئەي شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىگە مۇپتىلا بولغان بىچارە ئىنسان! دىنىي ھايات، شەخسىي ھايات ۋە ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ سالامەت بولىشىنى تىلىسەڭ؛ ھەمدە ساغلام پىكىر، توغرا نەزەر ۋە دۇرۇست قەلب خالىساڭ: قۇرئانىي مۇھكەمات(ھۆكۈمى ئېنىق ئايەتلەرنىڭ) مىزانلىرى بىلەن ۋە سۈننەتى سەنىييەنىڭ تارازىلىرى بىلەن ئەمەل ۋە ئوي–پىكىرلىرىڭنى تارت ۋە قۇرئاننى ۋە سۈننەتى سەنىييەنى دائىما رەھبەر قىل ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم دە، جانابى ھەققە ئىلتىجا قىل.

  مانا بۇ ئون ئۈچ ئىشارەت ئون ئۈچ ئاچقۇچتۇر. قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ ئەڭ ئاخىرقى سۈرىسى ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم نىڭ تەپسىلىيسى ۋە مەنبەسى بولغان

اَسْتَعِيذُ بِاللّهِ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

﴿قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ❀ مَلِكِ النَّاسِ❀ اِلهِ النَّاسِ❀ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ❀ الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ❀ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ﴾

سۈرىسىنىڭ مۇداپىئە قورغىنى ۋە مۇستەھكەم قەلئەسىنىڭ ئىشىكىنى بۇ ئون ئۈچ ئاچقۇچ بىلەن ئاچ، كىر، سالامەت تاپ!

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

﴿رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ❀ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ﴾

ولسلام

——————————————————–

ئاياللارنىڭ يۈزىنى يېپىشىنىڭ ۋاجىپ ئىكەنلىكىگە دائىر ئالىملارنىڭ كۆرۈشلىرى:

  ئەۋۋەلا: ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزى جانابى ھەقنىڭ «يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ » ئايىتىنى شۇنداق تەپسىر قىلغانىكەن: «يەنى باشلىرىنى ۋە يۈزلىرىنى ياپسۇن، تاكى ھۆر ئىكەنلىكى بىلىنسۇن ۋە تەھلىكلىلەرگە(خەتەر ۋە يامانلىقلارغا) دۇچار بولمىسۇن.»« جىلباپ »تىن مۇرات:- ئىبنى قۇتەيبە دېگەن ئىكەن: «ئەل ئەردىيەت(يەنى كافتان، چارشاپ) دېگەنلىكتۇر.»(زادۇل مەسىر، 6-جىلىت(ج)،422-ساھىپە(س).)

  ئىككىنچىسى: ئەبۇ ھەييان، «بەھرى مۇھىت» ئاتلىق تەپسىرىدە شۇنداق دېگەنىكەن: « قەۋلى ئىلاھى(ئاللاھنىڭ سۆزى) «يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ » دىكى مۇرات– ئايال كىشىنىڭ پۈتۈن بەدىنىگە شامىل(يەنى پۈتۈن بەدىنىنى– ۋۇجۇدىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ)بولىدۇ. يەنى ئايال كىشى جىلباپلىرى بىلەن باشتىن ئاياققىچە پۈتۈن بەدەنلىرىنى ياپسۇن دېگەنلىكتۇر.» «عَلَيْهِنَّ» قەۋلىدىن(كەلىمىسىدىن) مۇرات:-يەنى يۈزلىرى ئۈستىگە چارشاپلىرىنى ياپسۇن دېگەنلىكتۇر. چۈنكى جاھىلىيەت دەۋرىدە ئايال كىشىلەرنىڭ ئوچۇق تەرىپى پەقەتلا يۈز قىسمى ئىدى.(يەنى يۈزىدىن سىرىت باشقا ئەزالىرى يېپىلغان بولۇش بىلەن بىرگە يۈزلىرىگە دىققەت قىلماي ئوچۇق قويغانلىقى ئۈچۈن، جانابى ھەق يۈزلىرىنىمۇ ياپسۇن دەپ ئەمىر قىلغان.(ئەل بەھرۇل مۇھىت،ج:7، س:250.)

  ئۈچىنچىسى: ئەبۇس سۇئۇد شۇنداق دېگەن ئىكەن: «ئايەتنىڭ مەنىسى، ئايال كىشىنىڭ ھەر قانداق بىر ئىھتىياجى ئۈچۈن سىرىتقا ۋە كوچىغا چىققاندا جىلباپ دېيىلگەن چارشاپى بىلەن يۈزىنى ۋە بەدىنىنىڭ پۈتۈنلەي ھەممىسىنى ياپسۇن دېگەنلىكتۇر. ئەس سۇئۇد دېگەن ئىكەن: ’ ئايال كىشى بىر كۆزىنى ۋە پىشانىسىنى ۋە يۈزىنىىڭ بىر تەرىپىنى ياپىدۇ، پەقەت ۋە پەقەت بىرلا كۆزىنى ئوچۇق قويالايدۇ.‘»(تەپسىرۇ ئەبىس سۇئۇد،ج:6،س:80)

  تۆتىنچىسى: جاسساس نامىنى ئالغان مەشھۇر بولغان ئەبۇ بەكىر ئەر رازى دېگەنىكەن: «يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ » بۇ ئايەتى جەلىلىدە شۇنداق بىر دالالەت باردۇركى: ياش ئاياللار(پىرى پانى(قېرى تارتۇق) بولمىغان ئاياللار) سىرىتقا چىققان ۋاقىتلىرىدا، نامەھرەم ئەركىشىلەرگە(ئېرى ۋە مەھرىمى بولمىغان ئەركىشلەرگە) قارشى يۈزلىرىنى يېپىش بىلەن مۇكەللەپ بولىدۇ يەنى ۋەزىپىداردۇر. مۇشۇنداق قىلىپ تەسەتتۈرگە رىئايەت قىلىش ئارقىلىقلا ئىپپىەتلىرىنى ساقلىشى كىرەك. تاكى بۇزۇق ئەركىشىلەرنىڭ شەررىدىن ئۆزىنى مۇھاپىزەت قىلىش مەقسىتىگە ئېرىشسۇن.(ئەھكامۇل قۇرئان،ج:3،س:372)

  بەشىنچىسى: تەپسىرى جەلالىيىندە شۇنداق ئوتتۇرىغا قويۇلغان: «جەلابىب» جىلباپ كەلىمىسىنىڭ جەمئىسىدۇر. جىلباپ بولسا مۇلائەت(يەنى چار ۋە چارشاپ) دېيىلىدىغان بىر يېپىنچا بولۇپ، ئايال كىشى ئۇنىڭ بىلەن پۈتۈن ۋۇجۇدىنى ياپىدۇ.

  ئىبنى ئابباس(رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دېگەن ئىكەن: «مۆئمىنلەرنىڭ ئاياللىرى، ھىجاپ ئايىتىدىن كىيىن باشلىرىنى ۋە يۈزلىرىنى جىلباپلىرى بىلەن يېپىشقا ئەمىر قىلىندى. پەقەت بىرلا كۆزىنى ئوچۇق قويۇشتى، تاكى بۇ تەسەتتۈرلىرى سايىسىدا ھۆر ئىكەنلىكى بىلىنسۇن ۋە ئەركىشىلەرنىڭ شەررىدىن مەھپۇز قالسۇن يەنى ئامان قالسۇن.» (تەپسىرۇل جەلالىيىن)

    ئالتىنچىسى: تەپسىرى تابەرىدە بولسا شۇنداق بىر چۈشەندۈرۈش بار ئىكەن: «ئىبنى سىيرىن رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ شۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنغاندۇر: ’’يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ ‘‘ ئايىتى ھەققىدە ئۇبەيدە ئەس سەلمانىدىن سورىدىم، شۇنداق چۈشەندۈرۈش بەرگەن ئىدى: ’’ئۈستىگە يېپىۋالغان مىلھاپىنى(يەنى، چار ۋە چارشاپ يەنى كافتاننى)كۆتۈرۈپ، ئۇنىڭ بىلەن باشتىن ئاياققىچە پۈتۈن بەدىنىنى ۋە پۈتۈن يۈزىنى ياپتى. يالغۇز يۈزدىكى يېپىنچىنىڭ سول تەرىپىدىن سول كۆزىنى سىرتىغا چىقارىتتى، يەنى بېشىنى ۋە يۈزىنى پۈتۈنلەي يېپىپ پەقەتلا سول كۆزىنى ئوچۇق قويدى.‘‘ » (ئىبنى سىيرىن بۇ شەكىلدە ئايەتى كەرىمىدە تىلغا ئېلىنغان تەسەتتۈرنىڭ شەكلى– كىيىنىلىشىنى تەرىپلەپ بىرىشنى خالىغان.)(تەپسىرى تابەرى)

  يەتتىنچىسى: ئىبنى ئابباس(رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) ئەھزاپ سۇرىسى59-ئايەتى كەرىمىسى ھەققىدە شۇنداق دېگەن ئىكەن: «ئاللاھ جەللە جەلالۇھۇ پۈتۈن مۆئمىنلەرنىڭ خانىملىرىغا ئىھتىياجلىرى ئۈچۈن ئۆيلىرىدىن چىققاندا، باشلىرىنىڭ ئۈستىدىن جىلباپلىرىنى چۈشۈرۈپ ئورۇنۇپ، يۈزىنى قۇشۇپ بىر كۆزىدىن باشقا ھەممە يىرىنى يېپىشنى ئەمىر قىلدۇ.»

  ئۈممۈ سەلەمە رەزىيەنلاھۇ ئەنھۇدىن شۇنداق دېگىنىكەن: « بۇ ئايەتى كەرىمە نازىل بولىشى ھامان، ئەنسارى ئاياللىرى ئۆيلىرىدىن چىققاندا باشلىرىدا قارا يېپنجىسى بىلەن ئورىنىپ چىققان ئىدى. گوياكى باشلىرى ئۈستىدە قارا قاغىلار بار ئىدى.»

  سەئىد بىن جۈبەيىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: «جىلباپلىرىنى ئۈسىتى بېشىغا ياپسۇن» ئايىتىنى شۇنداق چۈشەندۈرگەن ئىكەن: «يەنى نۇرمال باش ياغلىقىدىن باشقا چارشاپ(بىر پارچە رەخىت) بىلەن ئورۇنسۇن. مۇسۇلمان بىر ئايالغا باش ياغلىقىدىن باشقا جىلباپ(چارشاپ) كەيمەستىن نامەھرەم بىرسىنىڭ قارىشى ھالال ئەمەستۇر. نۇرمال باش ياغلىقىدىن باشقا جىلباپ بىلەن يۆگىنىپ ھەم بېشىنى، ھەمدە كۆكسىنى مەھكەم ياپقاندىن كېيىن ئاندىن نامەھرەم ئەركەكلەر ئايال كىشىنى كۆرەلەيدۇ.»( تەپسىرۇ ئىبنى ئەبى خاتىم،ج:10،س:3145)

  ئۇ زامان كۆردۈمكى، سۈننەتى سەنىييەنىڭ مەسىلىلىرىنى، ھەتتا كىچىك ئەدەپلىرىنى، كېمىلەردە يۆنىلىش كۆرسىتىدىغان قىبلىنامىلىك بىر كومپاستەك، چەكسىز دەرىجىدە زىيانلىق، زۇلمەتلىك يوللار ئىچىدە بىر ھەل قىلغۇچ ئاچقۇچ ھۆكمىدە كۆرەتتىم. ھەم ئۇ روھىي ساياھەتتە ئۆزۈمنى نۇرغۇن بېسىملار ئاستىدا، ئېغىر يۈكلەر يۈكلەنگەن ۋەزىيەتتە كۆرگەن ۋاقىتتا، سۈننەتى سەنىييەنىڭ ئۇ ۋەزىيەتكە ئالاقىدار مەسىلىلىرىگە ئەگەشكەنچە مېنىڭ پۈتۈن ئېغىرلىقلىرىمنى ئالغاندەك يەڭگىللەپ قالاتتىم. بىر تەسلىمىيەت نەتىجىسىدە، ھەرخىل شۈبھىلەردىن ۋە ۋەسۋەسىلەردىن، يەنى: «ئەجەبا مۇشۇنداق قىلىش دۇرۇستمۇ؟ مۇۋاپىقمۇ؟» دېگەندەك ئەندىشىلەردىن قۇتۇلاتتىم. قاچانكى قولۇمنى يىغىپ قارىسام، بېسىم كۆپ، نەگە بارىدىغانلىقى ئېنىق بولمىغان يوللار بار، يۈك ئېغىر، مەن ئىنتايىن ئاجىز، نەزىرىممۇ قىسقا، يول ھەم قاراڭغۇ، قاچانكى سۈننەتكە يېپىشسام، يول ئايدىڭلىشىپ، ساغلام چىقىش يولى كۆرىنەتتى. يۈك يەڭگىللىشىپ، بېسىملار تۈگەۋاتقاندەك بىر ھالەت ھېس قىلاتتىم. ئۇ زامانلىرىمدا ئىمامى رەببانىينىڭ ھۆكۈمىنى بىلمۇشاھىدە(كۆرگەن ھالدا) تەستىقلىدىم.

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ

(قوغلاندى قىلىنغان  شەيتاننىڭ شەررىدىن ئاللاھقا سېغىنىپ پاناھ تىلەيمەن)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

(ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان اﷲ نىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن)

﴾وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ❀ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ﴿

(مۇئمىنۇن:97-98)

ئېيتقىنكى، «پەرۋەردىگارىم! ساڭا سېغىنىپ شەيتانلارنىڭ ۋەسۋەسىلىرىدىن پاناھ تىلەيمەن [97]. پەرۋەردىگارىم! ساڭا سېغىنىپ شەيتانلارنىڭ ماڭا ھەمراھ بولۇشىدىن پاناھ تىلەيمەن» [98]

  (شەيتاندىن ئىستىئازە^* سىرىغا دائىردۇر. «ئون ئۈچ ئىشارەت» يېزىلىدۇ. ئۇ ئىشارەتلەرنىڭ بىر قىسىمى ئايرىم–ئايرىم ھالدا يىگىرمە ئالتىنچى سۆزگە ئوخشاش بىر قىسىم رىسالىلەردە بايان ۋە ئىسپات قىلىنغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە قىسقىچىلا سۆزلىنىدۇ.)

  بىرىنچى ئىشارەت: سوئال: شەيتانلارنىڭ كائىناتتا يارىتىش جەھەتتە ھېچبىر تەسىرلىرى بولمىغانلىقى، ھەم جانابى ھەق(ﷲ) رەھمەت ۋە ئىنايىتى بىلەن ئەھلى ھەققە تەرەپدار ئىكەنلىكى، ھەمدە ھەق ۋە ھەقىقەتنىڭ جەزبىدار گۈزەللىك ۋە خاسىيەتلىرى ئەھلى ھەققە مەدەت بېرىپ ئۇلارنى ئۆزىگە قىزىقتۇرىدىغانلىقى؛ ھەمدە زالالەتنىڭ يىرگىنچ چىركىنلىكلىرى ئەھلى زالالەتنى نەپرەتلەندۈرىدىغانلىقى ئېنىق تۇرسا، ھىزبۇششەيتاننىڭ (شەيتان يولىدىكىلەرنىڭ) كۆپ قېتىم غەلىبە قىلىشىنىڭ ھىكمىتى نېمە؟ ۋە ئەھلى ھەقنىڭ ھەر ۋاقىت شەيتاننىڭ شەررىدىن(يامانلىقىدىن) جانابى ھەققە سېغىنىشىنىڭ سىرى نېمە؟

  جاۋاب: ھىكمىتى ۋە سىرى شۇدۇركى: مۇتلەق كۆپ ساندىكى زالالەت ۋە شەر ـــ مەنفىيدۇر، بۇزغۇنچىلىقتۇر، ئەدەمىيدۇر (يوقىتىشتۇر) ۋە بۇزۇشتۇر. مۇتلەق كۆپ ساندىكى ھىدايەت ۋە خەير بولسا مۇسبەتتۇر، ۋۇجۇدىيدۇر(بارلىقتۇر)، قۇرۇشتۇر ۋە ئوڭشاشتۇر. ھەممەيلەنگە مەلۇمدۇركى، يىگىرمە ئادەم يىگىرمە كۈندە ياسىغان بىنانى بىر ئادەم بىر كۈندە بۇزالايدۇ. شۇنداق، پۈتۈن ئاساسىي ئەزالارنىڭ ۋە ھايات شارائىتلىرىنىڭ بار بولۇشى بىلەن مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان ئىنسان ھاياتى، خالىقى زۇلجالالنىڭ قۇدرىتىگە مەخسۇس بولسىمۇ، بىر زالىم، بىر ئەزانى كېسىش بىلەنلا، ھاياتقا نىسبەتەن يوقىلىش بولغان ئۆلۈمگە ئۇ ئىنساننى دۇچار قىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن «ئەتتەخرىبۇ ئەسھەل» (بۇزۇش ئاسان) دېگەن سۆز ماقال–تەمسىل ئورنىغا ئۆتكەندۇر.

  بۇ سىرغا بىنائەن، ئەھلى زالالەت تولىمۇ زەئىپ بولغان بىر قۇۋۋەت بىلەنمۇ بەزىدە ناھايىتى قۇۋۋەتلىك بولغان ئەھلى ھەق ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. ئەمما ئەھلى ھەقنىڭ شۇنداق مەھكەم بىر قەلئەسى باردۇركى، ئۇنىڭغا سېغىنغان ۋاقىتلىرىدا، ئۇ مۇدھىش دۈشمەنلەر يېقىن كېلەلمەيدۇ، ھەم ھېچنېمە قىلالمايدۇ. ئەگەر ۋاقىتلىق بىر زىيان بەرگەن تەقدىردىمۇ 

﴿ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقٖينَ﴾

(ياخشى ئاقىۋەت تەقۋادارلارغا مەنسۇپ، سۇرە ئەئراف:128)  

 سىرى بىلەن ئەبەدىي بىر ساۋاپ ۋە مەنپەئەت بىلەن ئۇ زىياننىڭ ئورنى تولدۇرىلىدۇ. ئۇ مۇستەھكەم قەلئە بولسا، شەرىئەت ۋە سۈننەتى مۇھەممەدىيەدۇر (ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالام-ئە.س. ۋ).

  ئىككىنچى ئىشارەت: سوئال: پۈتۈنلەي شەر(يامان) بولغان شەيتانلارنىڭ يارىتىلىشى، ئەھلى ئىمانغا بولغان ھۇجۇملىرى ۋە ئۇلارنىڭ سەۋەبىدىن نۇرغۇن ئىنسانلارنىڭ كۇفۇرغا كىرىپ، جەھەننەمگە كېتىشلىرى ناھايىتى مۇدھىش ۋە چىركىن كۆرۈنىۋاتىدۇ. ئەجەبا جەمىلىي ئالەل ئىتلاق ۋە رەھىمىي مۇتلەق ۋە رەھمانى بىلھەقنىڭ(مۇتلەق گۈزەل ۋە شەپقەتلىك ﷲنىڭ) رەھمەت ۋە جامالى، بۇ چەكسىز چىركىنلىكنىڭ ۋە دەھشەتلىك بالا–مۇسىبەتنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا قانداق يول قويىدۇ ۋە قانداق رۇخسەت قىلىدۇ؟

  (شۇ مەسىلە كۆپ ئادەم تەرىپىدىن سورالغان ۋە كۆپلىرىنىڭ خىيالىغا كېلىدۇ.)

  جاۋاب: شەيتاننىڭ بار بولىشىدا جۈزئىي(قىسمەن) شەرلەر بىلەن بىللە نۇرغۇنلىغان كۈللىي(ئومۇمىي) خەيرلىك مەقسەتلەر ۋە ئىنسانىي كامالەتلەر باردۇر. شۇنداق، بىر ئۇرۇقتىن چوڭ بىر دەرەخقىچە نەقەدەر دەرىجىلەر بار بولسا، ئىنساننىڭ ماھىيىتىدىكى قابىلىيىتىدىمۇ ئۇنىڭدىن تېخىمۇ كۆپ مەرتىبىلەر(دەرىجىلەر) بار. بەلكى زەررىدىن قۇياشقا قەدەر دەرىجىلىرى بار. بۇ قابىلىيەتلەرنىڭ ئىنكىشافى (ئېچىلىشى)، ئەلۋەتتە بىر ھەرىكەت خالايدۇ ۋە بىر مۇئامىلە ئىقتىزا(تەلەپ) قىلىدۇ. ھەمدە ئۇ مۇئامىلىدىكى تەرەققىيات مىخانىزىمىنىڭ ھەرىكىتى كۈرەش ئارقىلىق بولىدۇ. ئۇ كۈرەش بولسا، شەيتانلارنىڭ ۋە زىيانداش نەرسىلەرنىڭ بار بولۇشى بىلەن بولىدۇ. بولمىسا مالائىكىلەرگە ئوخشاش ئىنسانلارنىڭمۇ دەرىجىسى تۇراقلىق بولۇپ قالاتتى. ئۇ ھالدا ئىنسان تۈرىدە مىڭلارچە تۈرلەر ھۆكمىدە سىنىپلار بولمايتتى. بىر جۈزئىي شەرنىڭ كەلمەسلىكى ئۈچۈن مىڭ خەيرنى تەرك قىلىش ھىكمەت ۋە ئادالەتكە زىتتۇر. گەرچە شەيتان سەۋەبىدىن كۆپىنچە ئىنسانلار زالالەتكە كېرىپ كېتىدۇ. ئەمما ئەھمىيەت ۋە قىممەت كۆپىنچە سۈپەتكە قارايدۇ، سانغا ئاز قارايدۇ ياكى قارىمايدۇ. مەسىلەن: بىرمىڭ ئون تال ئۇرۇقى بولغان بىر كىشى ئۇ ئۇرۇقلارنى تۇپراق ئاستىدا بىر خېمىيىۋى رېئاكسىيەگە ئىگە قىلسا، ئۇنىڭدىن ئون دانىسى دەرەخ بولۇپ، مىڭى بۇزۇلغان بولسا؛ دەرەخ بولغان ئۇ ئون ئۇرۇقنىڭ ئۇ ئادەمگە بەرگەن مەنپەئەتى ئەلۋەتتە بۇزۇلغان مىڭ دانە ئۇرۇقنىڭ زىيىنىنى يوققا چىقىرىدۇ.

  شۇنىڭدەكلا نەفىس ۋە شەيتانلارغا قارشى كۆرەش قىلىش ئارقىلىق، ئىنسانىيەتنى شەرەپلەندۈرگەن ۋە نۇرلاندۇرغان يۇلتۇزلاردەك بولغان ئون كامىل ئىنسان سەۋەبىدىن ئىنسانىيەت تۈرىگە كەلگەن مەنپەئەت، شەرەپ ۋە قىممەت، ئەلۋەتتە ھاشارەت تۈرىدىن سانىلىدىغان دەرىجىدىكى پەس ئەھلى زالالەتنىڭ كۇفۇرغا كىرىپ كېتىشى نەتىجىسىدە ئىنسان تۈرىگە بېرىدىغان زىيىنىنى يوققا چىقىرىپ كۆزگە كۆرسەتمىگەنلىكى ئۈچۈن ﷲنىڭ رەھمەت، ھىكمەت ۋە ئادالىتى شەيتاننىڭ بولىشىغا رۇخسەت قىلىپ، ھۇجۇملىرىغا يول قويغاندۇر.

  ئەي ئەھلى ئىمان! بۇ مۇدھىش دۈشمەنلىرىڭلارغا قارشى ساۋۇتىڭلار قۇرئان دەستىگاھىدا ياسالغان تەقۋالىقتۇر. قالقىنىڭلار رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ سۇننەتى سەنىييەسىدۇر** ۋە قورالىڭلار ئستىئازە ۋە ئىستىغپار ۋە ﷲنىڭ مۇھاپىزىتىگە ئىلتىجادۇر.

  ئۈچىنچى ئىشارەت: سوئال: قۇرئانى ھەكىمنىڭ ئەھلى زالالەتكە قارشى بۈيۈك غەزەپلىرى، كۆپلىگەن قارشىلىقلىرى ۋە شىددەتلىك تەھدىتلىرى ئەقىلنىڭ زاھىرى قارىشى بويىچە مۇۋازىنەتلىك ۋە ماس بولغان بالاغىتىگە ۋە ئۇسلۇبىدىكى يۈكسەك ئۇيغۇنلۇق ۋە ئىستىقامىتىگە(توغرىلىقىغا) مۇناسىپ كەلمەيدۇ. خۇددى بىر ئادەمگە قوشۇنلارنى قارشى چىقارغاندەك، ئۇنىڭ(ئازغۇنلارنىڭ) جۈزئىي بىر ھەرىكىتى ئۈچۈن مىڭلارچە جىنايەت ئۆتكۈزگەندەك تەھدىت قىلىدۇ. ھېچ نەرسىسى يوق ۋە ھۆكۈمرانلىقتا ھېچبىر جەھەتتە ئۈلۈشى بولمىسىمۇ تاجاۋۇز قىلغۇچى بىر شېرىككە ئوخشاش تۇتۇپ، ئۇنىڭغا غەزەپلىنىدۇ. بۇنىڭ سىرى ۋە ھىكمىتى نېمىدۇر؟

  جاۋاب: ئۇنىڭ سىر ۋە ھىكمىتى شۇدۇركى، شەيتانلار ۋە شەيتانلارغا ئەگەشكەنلەر زالالەت يولىدا بولغانلىقى ئۈچۈن، كىچىك بىر ھەرىكەت بىلەن نۇرغۇن بۇزغۇنچىلىقلارنى قىلالايدۇ. ھەمدە نۇرغۇن مەخلۇقاتلارنىڭ ھوقۇقىغا ئاز بىر ھەرىكەت بىلەن كۆپ زىيانلارنى سېلىشىدۇ.

  مەسىلەن: بىر سۇلتاننىڭ چوڭ بىر تىجارەت كېمىسىدە بىر ئادەم ئاز بىر ھەرىكەت بىلەن، بەلكى كىچىك بىر ۋەزىپىنى تەرك قىلىش بىلەن ئۇ كېمە بىلەن ئالاقىدار بارلىق ۋەزىپىدارلارنىڭ ئەمگەك مېۋىلىرىنىڭ ۋە خىزمەت نەتىجىلىرىنىڭ يوقىلىشىغا ۋە بۇزىلىشىغا سەۋەب بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ كېمىنىڭ شانلىق سۇلتانى ئۇ ئاسىيدىن ئۇ كېمە بىلەن ئالاقىدار بولغان بارلىق پۇقرالىرى نامىدىن ئېغىر دەرىجىدە ئاغرىنىپ دەھشەتلىك تەھدىت قىلىدۇ. ھەمدە ئۇنىڭ ئۇ جۈزئىي ھەرىكىتىنى ئەمەس، بەلكى ئۇ ھەرىكەتنىڭ مۇدھىش نەتىجىلىرىنى نەزەرگە ئېلىپ تۇرۇپ ۋە ئۆزىنىڭ شەرىپىنى دەپ ئەمەس، بەلكى پۇقرالىرىنىڭ ھوقۇقى نامىدىن دەھشەتلىك بىر جازا بىرىدۇ.

  شۇنىڭدەكلا، سۇلتانى ئەزەل ۋە ئەبەدمۇ(ﷲمۇ) يەرشارى كېمىسىدە ئەھلى ھىدايەت بىلەن بىللە تۇرىدىغان، ئەھلى زالالەت بولغان ھىزبۇششەيتاننىڭ كۆرۈنۈشتىكى جۈزئىي خاتالىرى ۋە ئىسيانلىرى ئارقىلىق ناھايىتى نۇرغۇن مەخلۇقاتلارنىڭ ھوقۇقىغا تاجاۋۇز قىلغانلىقى ۋە مەۋجۇداتنىڭ ئالىي ۋەزىپىلىرىنىڭ ۋە خىزمەت نەتىجىلىرىنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارغا بۈيۈك غەزەپ ۋە دەھشەتلىك تەھدىت كۆرسىتىش ۋە بۇزغۇنچىلىقلىرىغا ناھايىتى ئەھمىيەت بىلەن قارشى چىقىش دەل بالاغەت ئىچىدىكى ھەقىقىي ھىكمەتتۇر ۋە غايەت مۇناسىپ ۋە مۇۋاپىقتۇر. ھەمدە بالاغەتنىڭ تەرىپى ۋە ئاساسى بولغان «ھالنىڭ تەلىپىگە دەل ئۇيغۇنلۇقتۇر». بۇ جەھەتتىمۇ (قۇرئان) سۆز ئىسىراپچىلىقى بولغان مۇبالىغىدىن پاكتۇر. مەلۇمدۇركى بۇ خىل ئاز بىر ھەرىكەت بىلەن كۆپ بۇزغۇنچىلىقلارنى قىلغان دەھشەتلىك دۈشمەنگە قارشى غايەت مۇستەھكەم قەلئەگە ئىلتىجا قىلمىغان ئادەم كۆپ پەرىشان بولىدۇ.

  ئەي ئەھلى ئىمان! ئۇ پولات قەلئە ۋە ساماۋىي قورغان قۇرئاندۇر. ئىچىگە كىرىڭلار، قۇتۇلۇڭلار...

  تۆتىنچى ئىشارەت: ئەدەمنىڭ (يوقلۇقنىڭ) دەل(ھەقىقىي) شەر ۋە ۋۇجۇدنىڭ(بارلىقنىڭ) دەل خەير بولغانلىقى توغرىسىدا ئەھلى تەھقىق ۋە ئەسھابى كەشىف(ئالىملار) بىرلىككە كەلگەندۇر. شۇنداق، مۇتلەق كۆپ سانلىق خەير ۋە گۈزەللىكلەر ۋە كامالەت ۋۇجۇدقا تايىنىدۇ ۋە ئۇنىڭغا يۈزلىنىدۇ. كۆرىنىشتە مەنفىي ۋە ئەدەمىي بولسىمۇ، ئاساسى مۇسبەت ۋە ۋۇجۇدىيدۇر. زالالەت ۋە شەر بالا–مۇسىيبەتلەر ۋە گۇناھلارغا ئوخشاش پۈتۈن چىركىنلىكلەرنىڭ ئاساسى، مەنبەسى ئەدەمدۇر، مەنفىيدۇر. ئۇلاردىكى يامانلىق ۋە چىركىنلىك ئەدەمدىن كېلىدۇ. گەرچە سىرتقى كۆرۈنىشتە مۇسبەت ۋە ۋۇجۇدىي كۆرۈنسىمۇ ئاساسى ئەدەمدۇر، مەنفىيدۇر. ھەم بىلمۇشاھەدە (كۆرۈلگىنىدەك) ئېنىقتۇركى، بىناغا ئوخشاش بىر نەرسىنىڭ ۋۇجۇدى پۈتۈن بۆلەكلەرنىڭ مەۋجۇتلىقى بىلەن بار بولىدۇ. ھالبۇكى ئۇنىڭ خاراپ بولىشى ۋە يوقىلىشى بىر ئاساسىنىڭ يوق بولۇشى بىلەنلا ھاسىل بولىدۇ. ھەم ۋۇجۇد ئەلبەتتە مەۋجۇت بىر ئىللەت(سەۋەب) خالايدۇ، مۇھەققەق بىر سەۋەبكە تايىنىدۇ. ئەدەم بولسا، ئەدەمىي نەرسىلەرگە تايىنىۋېرىدۇ. ئەدەمىي بىر نەرسە يوقلۇققا ھەقىقىي سەۋەب بولىدۇ.

   مانا بۇ ئىككى قائىدىگە بىنائەن: ئىنسىي ۋە جننىي شەيتانلارنىڭ كائىناتتىكى مۇدھىش بۇزغۇنچىلىقلارنى ۋە خىلمۇ–خىل كۇفۇر، زالالەت، شەر ۋە ھالاكەتلەرنى پەيدا قىلسىمۇ، يارىتىشقا زەررىچىلىك ئارىلىشىشى بولالمايدىغىنىدەك، ئىلاھىي ھۆكۈمرانلىقتىمۇ ھېچبىر ئىشتىراك ئورنى يوقتۇر. ھەمدە ئۇ ئىشلارنى بىر ئىقتىدار ۋە قۇدرەت بىلەن قىلمايدۇ، بەلكى نۇرغۇن ئىشلىرىنىڭ ئاساسى ئىقتىدار ۋە ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى تەرك قىلىش ۋە يوقلۇقتۇر. خەيرنى(ياخشىلىقنى) قىلغۇزماسلىق بىلەن شەرلەرنى قىلىدۇ. يەنى شەرلەر ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. چۈنكى زىيانلار ۋە شەرلەر بۇزغۇنچىلىق تۈرىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىللەتلىرى(سەۋەبلىرى) مەۋجۇت بىر ئىقتىدار ۋە ۋۇجۇتقا چىقارغۇچى بىر قۇۋۋەت بولۇشى لازىم بولمايدۇ. بەلكى بىر ئەدەمىي ئىش بىلەن ۋە بىر شەرتنىڭ بۇزۇلىشى بىلەن چوڭ بىر بۇزغۇنچىلىق پەيدا بولىدۇ.

  مانا بۇ سىر مەجۇسىيلارغا مەلۇم بولمىغانلىقى ئۈچۈن، كائىناتتا «يەزدان» ئىسىملىك بىر ياخشىلىق ئىلاھى ۋە «ئەھرىمەن» ئىسملىك بىر يامانلىق(شەر) ئىلاھى بار دەپ ئېتىقاد قىلغاندۇر. ھالبۇكى ئۇلارنىڭ «ئەھرىمەن» دەۋالغان مەۋھۇم يامانلىق ئىلاھى، بىر جۇزئىي ئىختىيارى^** بىلەن ۋە ئىجادسىز بىر كەسب**** بىلەن يامانلىقلارغا سەۋەب بولغان مەلۇم شەيتاندۇر.

  ئەي ئەھلى ئىمان! شەيتانلارنىڭ بۇ مۇدھىش بۇزغۇنچىلىقلىرىغا قارشى ئەڭ مۇھىم قورالىڭلار ۋە تۈزىتىش ئەسلىھەلىرىڭلار ئىستىغپار قىلىش ۋە «ئەئۇزۇبىللاھ» دېيىش بىلەن جانابى ھەققە ئىلتىجا قىلىشتۇر. قەلئەيىڭلار بولسا سۈننەتى سەنىييەدۇر.

  بەشىنچى ئىشارەت: جانابى ھەق ساماۋىي كىتابلاردا ئىنسانلارغا جەننەتكە ئوخشاش بۈيۈك مۇكاپات ۋە جەھەننەمگە ئوخشاش دەھشەتلىك جازالارنى كۆرسىتىش بىلەن بىللە، نۇرغۇنلىغان ئىرشاد، ئاگاھ، ئەسكەرتىش، تەھدىت ۋە بىشارەتلەرنى قىلغان تۇرسا، ئەھلى ئىماننىڭ بۇ قەدەر ھىدايەت ۋە ئىستىقامەت سەۋەبلىرىنى كۆرۈپ تۇرۇپ، ھىزبۇششەيتاننىڭ مۇكاپاتسىز، چىركىن، زەئىپ ھىيلىلىرىگە قارشى مەغلۇپ بولۇشلىرى بىر چاغلاردا مېنى كۆپ ئويلاندۇردى. ئەجەبا ئىمانى بار تۇرۇپ جانابى ھەقنىڭ ئۇ قەدەر شىددەتلىك تەھدىتلىرىگە ئەھمىيەت بەرمىسە قانداق بولىدۇ؟ ئىمان قانداق ساقلىنىپ قالىدۇ؟ ﴿اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا﴾(نىسا:76) سىرى بىلەن شەيتاننىڭ غايەت زەئىپ ھىيلىلىرىگە ئالدىنىپ، ﷲقا ئىسىيان قىلىنامدۇ؟ (دەپ ئويلايتتىم.) ھەتتا مېنىڭ يولداشلىرىمدىن بەزىلىرى يۈز ھەقىقەت دەرسىنى قەلبەن تەستىق قىلىش بىلەن بىللە مەندىن ئاڭلىغان ۋە ماڭا قارىتا زىيادە ھۆسنى زەننى(ئۈستۈن قارىشى) ۋە ئالاقىدارلىقى تۇرۇقلۇق، قەلبسىز ۋە بۇزۇق بىر ئادەمنىڭ ئەھمىيەتسىز ۋە رىياكارانە ئىلتىپاتىغا ئالداندى، ئۇنىڭغا بولىشىپ ماڭا قارشى تۇرىدىغان بىر ۋەزىيەتكە كىردى. فەسسۇبھاناللاھ! دېدىم. ئىنساندا بۇ قەدەر چۆكۈش بولامدۇ؟ نېمىدىگەن ھەققانىيەتسىز ئىنسان ئىكەن دەپ ئۇ بىچارىنىڭ غەيۋىتىنى قىلدىم، گۇناھكار بولدۇم. كېيىن ئالدىنقى ئىشارەتلەردىكى ھەقىقەت ئېچىلدى، نۇرغۇن قاراڭغۇلۇقلارنى يورۇتتى. ﷲقا شۈكۈر، ئۇ نۇر ئارقىلىق ھەم قۇرئانى ھەكىمنىڭ بۈيۈك تەرغىبات ۋە بىشارەتلىرىنىڭ تامامەن ئورۇنلۇق ئىكەنلىكىنى، ھەمدە ئەھلى ئىماننىڭ بەزىدە شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىگە ئالدىنىشلىرىنىڭ ئىمانسىزلىقتىن ۋە ئىماننىڭ زەئىپلىكىدىن ئەمەسلىكىنى ۋە چوڭ گۇناھلارنى قىلغان ئادەمنىڭ كۇفۇرغا كىرمەيدىغانلىقىنى، ھەمدە مۇئتەزىلە مەزھىبى ۋە بىر قىسىم خاۋارىج مەزھىبى^**** «چوڭ گۇناھلارنى قىلغان ئادەم كاپىر بولىدۇ ياكى ئىمان بىلەن كۇفۇرنىڭ ئوتتۇرىسىدا قالىدۇ» دېگەن ھۆكۈملىرىدە خاتالاشقانلىقلىرىنى، شۇنداقلا مېنىڭ ئۇ بىچارە يولدىشىمنىڭمۇ يۈز ھەقىقەت دەرسىنى بىر ئەخمەقنىڭ ئىلتىپاتى ئۈچۈن پىدا قىلىۋېتىشى ئويلىغىنىمدەك ئېغىر بىر چۆكۈش ۋە دەھشەتلىك بىر پەسلىك ئەمەسلىكىنى چۈشەندىم، جانابى ھەققە شۈكۈر قىلدىم، ئۇ خەتەردىن قۇتۇلدىم. چۈنكى، يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك، شەيتان جۈزئىي بىر ئەدەمىي ئىش بىلەن ئىنساننى چوڭ ھالاكەتلەرگە دۇچار قىلىدۇ. ھەم ئىنساندىكى نەفىس بولسا شەيتاننىڭ گېپىنى ھەر ۋاقىت ئاڭلايدۇ. قۇۋۋەئى شەھەۋىيەيە^***** ۋە قۇۋۋەئى غەزەبىيەيە******* بولسا شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىنى ھەم قوبۇل قىلغۇچى ھەم يەتكۈزگۈچى بولغان ئىككى ھېس ھۆكمىدىدۇر.

   مانا بۇنىڭ ئۈچۈندۇركى جانابى ھەقنىڭ «غەفۇر»(كەچۈرگۈچى)، «رەھىم»(مېھرىبان)غا ئوخشاش ئىككى ئىسمى بۈيۈك جىلۋىسى بىلەن ئەھلى ئىمانغا قارايدۇ. ھەمدە قۇرئانى ھەكىمدە پەيغەمبەرلەرگە بولغان ئەڭ مۇھىم ئىھسانىنىڭ مەغفىرەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ ۋە ئۇلارنى ئىستىغفار ئېيتىشقا دەۋەت قىلىدۇ. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم مۇقەددەس كەلىمىسىنى ھەر سۈرىنىڭ بېشىدا تەكرارلاش بىلەن ۋە ھەر مۇبارەك ئىشلاردا زىكىر قىلىشقا ئەمر قىلىش ئارقىلىق، كائىناتنى قورشىغان چەكسىز رەھمىتىنى سېغىنىلىدىغان پاناگاھ قىلىپ كۆرسىتىدۇ ۋە فَاسْتَعِذْ ئەمرى بىلەن اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ كەلىمىسىنى قالقان قىلىپ بېرىدۇ.

———————————————-

  ئەگەر مۇھەببەتلەر قۇرئاننىڭ دېگىنى بويىچە، ﷲ نامىدىن، ئۇنى سۆيۈش نامىدىن بولسا، ئۇ چاغدا ھەم دۇنيادا، ھەم ئاخىرەتتە ئېسىل نەتىجىلىرى بار.

……………………….

  ھايات رەپىقەڭگە بولغان مۇھەببىتىڭ، گۈزەل ئەخلاقىغا، شەپقەتلىك خىسلىتىگە، ھەمدە بىر رەھمەت ھەدىيەسى بولغانلىقىغا قاراپ قۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا سەمىمىي مۇھەببەت ۋە مەرھەمەت كۆرسىتىسەن. ئىككىڭلار قېرىغاندىمۇ بۇلار زىيادىلىشىدۇ. بولمىسا،چىراينىڭ گۈزەللىكىگە بولغان نەفسانى مۇھەببەت بولسا، ئۇ خىل مۇھەببەت تېز بۇزۇلىدۇ. ئارىلىرىدىكى ياخشى ئالاقىدارلىقمۇ بۇزۇلىدۇ.

  ئاتا–ئانىغا بولغان مۇھەببىتىڭ، جانابى ﷲ نامىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن، ھەم بىر ئىبادەت بولۇش بىلەن بىرگە، ھەم ئۇلار قېرىغاندا، ھۆرمەت ۋە مۇھەببىتىڭنى ئارتتۇرىسەن. ئەڭ ئالىيجاناب بىر ھېس ۋە قىزغىن بىر مەرتلىك بىلەن ئۇلارغا خىزمەت قىلىش، ئۇلارنىڭ ئۆمۈرلىرىنىڭ ئۇزۇن بولىشىنى ئارزۇ قىلىپ دۇئا قىلىش، «ئۇلارنىڭ يۈزىدىن تېخىمۇ كۆپ ساۋاپ تاپاي» دەپ، سەمىمىي ھۆرمەت بىلەن ئۇلارنىڭ قولىنى سۆيۈش، ئەمەلىيەتتە يۈكسەك بىر روھانى لەززەتتۇر. بولمىسا ئۇ مۇھەببەت، نەفسانى شەكىلدە، دۇنيا ئېتىبارى بىلەن بولسا، ئۇلار قېرىغان ۋە ساڭا يۈك بولىدىغان بىر ھالغا كىرگەن ۋاقىتتا، ئەڭ يامان ۋە ئەڭ پەس بىر ھېس بىلەن ئۇلارنى ياقتۇرماي تۆۋەن كۆرۈش، سېنىڭ ھاياتىڭغا سەۋەب بولغان ئۇ مۆھتىرەم زاتلارنىڭ ئۆلۈملىرىنى ئارزۇ قىلىشتەك ئەھۋاللار ۋەھشى، قايغۇلۇق، روھانى بىر ئەلەملەرگە سەۋەبتۇر.

  پەرزەنتلىرىڭگە بولغان مۇھەببەت بولسا، يەنى جانابى ﷲنىڭ سېنىڭ قارىشىڭغا، تەربىيەڭگە ئامانەت قىلغان سۆيۈملۈك، يېقىملىق ئۇ مەخلۇقلارغا مۇھەببەت بولسا، بەكمۇ لەززەتلىك بىر مۇھەببەت ۋە بىر نىمەتتۇر. بىر بالاغا دۇچار بولسىمۇ، ئوشۇقچە ئەلەم تارتمايسەن. ۋاپاتلىرى بىلەنمۇ مەيۈس ھالدا پەريات چەكمەيسەن. يۇقىرىدا دېيىلگىنىدەك، ئۇلارنىڭ ياراتقۇچىسى ھەم چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى، ھەم چەكسىز شەپقەت ئىگىسى بولغانلىقتىن، «ئۇلار ئۈچۈن بۇ ئۆلۈم بىر سائادەتتۇر» دەيسەن. ئۇلارنى ساڭا بەرگەن زاتنىڭ رەھمىتىنى ئويلايسەن. ئايرىلىش ئەلىمىدىن قۇتۇلىسەن.

  دوست–يېقىنلىرىڭغا بولغان مۇھەببەت بولسا، ﷲ ئۈچۈن بولغانلىقتىن، ئۇلارنىڭ ئايرىلىشلىرى، ھەتتا ئۆلۈشلىرى، سۆھبىتىڭلارغا ۋە قېرىنداشلىقىڭلارغا توسقۇن بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ مەنىۋى مۇھەببەت ۋە روھانى مۇناسىۋەتتىن داۋاملىق پايدىلىنالايسەن. بىللە بولۇش ۋە ۋىسال لەززىتى دائىملىق بولىدۇ. ﷲ ئۈچۈن بولمىسا، بىر كۈنلۈك بىللە بولۇش(ۋىسال) لەززىتى يۈز كۈنلۈك ئايرىلىش(پىراق) ئەلىمىنى نەتىجە بېرىدۇ^.

   ياشلىققا مۇھەببەت بولسا، جانابى ﷲنىڭ بىر نىمىتى دەپ سۆيگەنلىكىڭ ئۈچۈن، ئەلۋەتتە ئۇنى ئىبادەتكە سەرپ قىلىسەن. گۇناھ پاتقاقلىرىدا تۇنجۇقتۇرۇپ ئۆلتۈرمەيسەن. ھەمدە ئۇ ياشلىقىڭدا قازانغان ئىبادەتلەر، ئۇ فانىي ياشلىقنىڭ باقىي مېۋىسىدۇر. سەن قېرىغاندا، ياشلىقنىڭ ياخشىلىقلىرى بولغان باقىي مېۋىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈپ بولغان بولۇش بىلەن بىرگە، ياشلىقنىڭ زىيانلىرىدىن، يامانلىقلىرىدىنمۇ قۇتۇلۇپ بولغان بولىسەن. شۇنداقلا قېرىلىقتا تېخىمۇ كۆپ ئىبادەت قىلىشقا مۇۋەپپىقىيەت ۋە ئىلاھىي مەرھەمەتكە تېخىمۇ كۆپ لاياقەت قازانغانلىقىڭنى ئويلايسەن. ئەھلى غەپلەتكە ئوخشاش، بەش–ئون يىللىق بىر ياشلىق لەززىتىدىن كېيىن «ئىسىت، ياشلىقىم كەتتى!» دەپ قىرىق–ئەللىك يىل ھەسرەت چېكىپ، ياشلىقىڭغا يىغلىمايسەن. خۇددى شۇنداقلاردىن بىرسى دېگەنىكەن: لَيْتَ الشَّبَابَةَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرُهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ يەنى: «كاشكى ياشلىقىم بىر بىر كۈن قايتىپ كەلسە ئىدى، قېرىلىقنىڭ مېنىڭ بېشىمغا نېمىلەرنى ئېلىپ كەلگەنلىكىنى شىكايەت قىلىپ خەۋەر بېرەتتىم.»

  باھاردەك زىننەتلىك نەرسىلەرگە بولغان مۇھەببەت بولسا، ئىلاھىي سەنئەتنى كۆزىتىش ئۈچۈن بولغانلىقتىن، ئۇ باھارنىڭ كېتىشى بىلەن، قاراپ زوقلىنىش لەززىتى تۈگىمەيدۇ. چۈنكى باھار خۇددى كۆركەم بىر خەتكە ئوخشاش ئىپادىلىگەن مەنىلىرىدىن ھەر ۋاقىت زوقلىنالايسەن. سېنىڭ خىيالىڭ ۋە زامان، ھەر ئىككىسى خۇددى كىنو لېنتىلىرىدەك سەن ئۈچۈن ئۇ قاراپ زوقلىنىش لەززەتلىرىنى دائىمىي قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇ باھارنىڭ مەنىلىرى ۋە گۈزەللىكلىرىنى يېڭىلاپ نەزىرىڭگە سۇنىدۇ. ئۇ ۋاقىت مۇھەببىتىڭ ھەسرەتلىك، ئەلەملىك ۋە ۋاقىتلىق بولمايدۇ، بەلكى لەززەتلىك ۋە زوقلۇق بولىدۇ.

  دۇنياغا بولغان مۇھەببىتىڭ بولسا، جانابى ﷲنىڭ نامىدىن بولغانلىقتىن، دۇنيانىڭ دەھشەتلىك مەۋجۇداتلىرى، ساڭا يېقىن بىر دوستتەك بولىدۇ. دۇنيانى ئاخىرەت ئېتىزى دەپ سۆيگەنلىكىڭ ئۈچۈن، ھەر نەرسىدە ئاخىرىتىڭگە پايدا بېرىدىغان بىر دەسمايە ۋە نەتىجە ئالالايسەن. بالا–مۇسىبەتلەرمۇ ساڭا قورقۇنچ بەرمەيدۇ. يوقىلىش ۋە ئايرىلىشلارمۇ ساڭا ئەلەم تۇغدۇرمايدۇ. تولۇق راھەتچىلىك بىلەن ئۇ مېھمانخانىدا ھايات مۇددىتىڭنى ئۆتكۈزىسەن. بولمىسا بۇ دۇنيانى ئەھلى غەپلەتكە ئوخشاش سۆيسەڭ، يۈزلىگەن قېتىم ساڭا دېدۇقكى، جان قىينايدىغان، ئېزىدىغان، بوغىدىغان، يوقىلىشقا مەھكۇم بولغان نەتىجىسىز بىر مۇھەببەت ئىچىدە تۇنجۇقۇپ تۈگىشىسەن.

  سەن سۆيگەن بەزى نەرسىلەرگە، قۇرئان تەلەپ قىلغان شەكىلدە بولغان مۇھەببەت نەتىجىلىرىنىڭ ھەربىرسىدە يۈزدىن ئاران بىر تەرىپىنى كۆرسەتتۇق. قۇرئان كۆرسەتكەن يولدا بولمىغاندا كەلتۈرىدىغان زىيانلىرىدىن يۈزدە بىرىگە ئىشارەت قىلدۇق.

  ئەمدى سەن سۆيگەن شۇ نەرسىلەرنىڭ باقىي ئالەمدىكى، ئاخىرەت ماكانىدىكى، قۇرئانى كەرىم پارلاق ئايەتلىرى بىلەن ئىشارەت قىلغان نەتىجىلىرىنى ئاڭلاش ۋە چۈشىنىشنى خالىساڭ…

مۇھەببەت

————————————————————