مەسىلەن: مەن ئۆز شەخسىمدە كۆرگەن ۋە ماڭا خىزمەت قىلغان ۋە ماڭا يولداش بولغان زاتلارنىڭ شاھادىتى بىلەن دەيمەنكى، ئىقتىسادچىللىق ۋاستىسى بىلەن بەزەن بىرگە ئون بەرىكەت كۆردۈم ۋە يولداشلىرىممۇ كۆردى. ھەتتا توققۇز يىل (ھازىر ئوتتۇز يىل) ئىلگىرى مەن بىلەن بىللە بۇردۇرغا (ناھىيە ئىسمى) سۈرگۈن قىلىنغان رەئىسلەردىن بىر قىسمى، پۇلسىزلىقتىن خورلۇق ۋە پەرىشانلىققا چۈشمەسلىكىم ئۈچۈن زاكاتلىرىنى ماڭا قوبۇل قىلغۇزۇشقا كۆپ تىرىشتى. ئۇ باي رەئىسلەرگە: «گەرچە پۇلۇم ئاز، ئەمما ئىقتىسادچىللىقىم بار؛ قانائەت بىلەن ياشاشقا كۆنگەنمەن، سىلەردىن تېخىمۇ بايمەن» دېدىم. تەكرار–تەكرار ۋە جاھىللىق بىلەن قىلغان تەكلىپلىرىنى رەت قىلدىم. قىزىق يېرى شۇكى، ئىككى يىلدىن كېيىن ماڭا زاكاتلىرىنى تەكلىپ قىلغانلارنىڭ بىر قىسمى ئىسراپ يۈزسىدىن قەرزگە بوغۇلدى. ﷲقا شۈكۈرلەر بولسۇنكى، ئۇلاردىن يەتتە يىل كېيىن، مەندىكى ئۇ ئاز پۇل ئىقتىسادچىللىق بەرىكىتى بىلەن ماڭا يەتتى. مېنىڭ ئابرويىمنى تۆكتۈرمىدى. مېنى خەلقلەرگە ھاجەتمەن بولۇشقا مەجبۇر قىلمىدى. ھاياتىمنىڭ بىر دەستۇرى بولغان «ئىنسانلاردىن ئىستىغنا» (باشقىلاردىن ھەدىيە ئالماسلىق) مەسلىكىمنى بۇزمىدى.

  شۇنداق، ئىقتىسادچىل بولمىغان ئادەم، خورلۇق ۋە مەنىۋى تىلەمچىلىككە ۋە پەرىشانلىققا چۈشۈشكە نامزاتتۇر. بۇ زاماندا ئىسراپخورلۇققا سەۋەب بولىدىغان پۇل ناھايىتى قىممەتتۇر. قارشىسىدا بەزىدە شەرەپ، ئىززەت پارا ئېلىنىدۇ. بەزەن دىننىڭ مۇقەددەسلىكلىرى بەدەل تۆلىنىدۇ. ئاندىن ئىپلاس بىر پۇل بېرىلىدۇ. دېمەك، مەنىۋى يۈز سوملۇق زىيان بىلەن ماددى بىر سوملۇق مال ئېلىنىدۇ. ئەگەر ئىقتىساد قىلىپ زۆرۈرى ھاجەتلىرى ئۈچۈن سەرپ قىلسا ﴿اِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ﴾(زارىيات:58) سىرى بىلەنمۇ ﴿وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى اْلاَرْضِ اِلاَّ عَلَى اللّهِ ِزْقُهَ﴾(ھۇد:6) نىڭ ئېنىق ھۆكۈمى بىلەن ئويلاپ باقمىغان شەكىلدە ياشىغۇدەك رىزقىنى تاپىدۇ. چۈنكى شۇ ئايەت ۋەدە بېرىۋاتىدۇ.

  شۇنداق، رىزىق ئىككىدۇر. بىرى، ھەقىقىي رىزىقتۇركى، ئۇنىڭ بىلەن ياشايدۇ. بۇ ئايەتنىڭ ھۆكمى بىلەن ئۇ رىزىق ﷲنىڭ ۋەدىسى ئاستىدىدۇر. ئىنسانلارنىڭ سۈئى ئىختىيارى ئارىلاشمىسا، ئۇ زۆرۈرى رىزىقنى چوقۇم تاپالايدۇ. نە دىنىنى، نە نۇمۇسىنى، نە ئىززىتىنى پىدا قىلىشقا مەجبۇر بولمايدۇ. ئىككىنچىسى، مەجازى (ھەقىقى بولمىغان) رىزىقتۇركى، غەيرى زۆرۈرى ھاجەتلەر زۆرۈرى ھاجەتلەر ھۆكمىگە ئۆتۈپ، ئادەت بالاسى بىلەن خۇمار بولۇپ تاشلىيالمايدۇ. مانا بۇ رىزىق ﷲنىڭ ۋەدىسى ئاستىدا بولمىغانلىقى ئۈچۈن، بۇ رىزىقنى قازىنىش، خۇسۇسەن بۇ زاماندا ناھايىتى قىممەتتۇر. باشتا ئىززىتىنى پىدا قىلىپ، خورلۇقنى قوبۇل قىلىش، بەزەن پەس ئىنسانلارنىڭ پۇتىنى سۆيۈش قەدەر مەنىۋى بىر تىلەمچىلىك ۋەزىيتىگە چۈشۈش، بەزەن ئەبەدىي ھاياتنىڭ نۇرى بولغان دىنىنىڭ مۇقەددەسلىكلىرىنى پىدا قىلىش سۈرىتى بىلەن ئۇ بەرىكەتسىز، ئىپلاس مالنى ئالىدۇ.

  ھەم بۇ پېقىرلىق ۋە مۇھتاجلىق زامانىدا، ئاچ ۋە مۇھتاج بولغانلارنىڭ ئەلەملىرىدىن ۋىجدان ئەھلىگە ئىنسانلارغا ئىچ ئاغرىتىش سەۋەبىدىن كەلگەن ئەلەملەر، ئۇ ھارام بىر سۈرەتتە قازانغان پۇل بىلەن ئالغان لەززەتنى، ۋىجدانى بولسا ئاچچىقلاشتۇرىدۇ. مۇشۇنداق ئاجايىپ بىر زاماندا، شۈبھىلىك ماللاردا زۆرۈرىيەت دەرىجىسىدە قانائەت قىلىش لازىمدۇر. چۈنكى اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا سىرى بىلەن، ھارام مالدىن، مەجبۇرىيەت بىلەن زۆرۈرىيەت دەرىجىسىدە ئالالايدۇ، ئۇنىڭدىن ئارتۇق ئالالمايدۇ. مۇزتار (مەجبۇر ھالەتتە قالغان) ئادەم ھارام گۆشتىن تويغىچە يېيەلمەيدۇ. بەلكى جان ساقلىغۇدەك يېسە بولىدۇ. ھەمدە ئاچ ھالەتتىكى يۈز ئادەمنىڭ ئالدىدا ھۇزۇر بىلەن كۆپ يېيىلمەيدۇ.

  ئىقتىسادچىللىقنىڭ ئىززەت ۋە كامالغا سەۋەب بولىدىغانلىقىغا دالالەت قىلىدىغان بىر ۋەقە:

  بىر زامان، دۇنيادا ساخاۋەتتە مەشھۇر بولغان ھاتەم تائى مۇھىم بىر زىياپەت بېرىپتۇ. مېھمانلىرىغا ناھايىتى كۆپ ھەدىيەلەرنى بېرىپ، ئۆزى چۆلگە سەيلىگە چىقىپتۇ. يولدا بىر كەمبەغەل بوۋاينىڭ بىر يۈدە تىكەنلىك شوخىنى يۈدىۋالغانلىقىنى ۋە تىكەنلەر بەدەنلىرىگە پېتىپ قانىتىۋەتكەنلىكىنى كۆرۈپتۇ. ھاتەم ئۇنىڭغا: «ھاتەم تائى ھەدىيەلەر بىلەن بىللە چوڭ بىر زىياپەت بېرىۋاتىدۇ. سەنمۇ ئۇ يەرگە بار، ئەللىك تىيىنلىق ئوتۇنۇڭنىڭ ئورنىغا ئەللىك سوم ئالىسەن» دەپتۇ. ئۇ ئىقتىسادچىل بوۋاي: «مەن بۇ تىكەنلىك يۈكۈمنى ئىززىتىم بىلەن كۆتۈرىمەن، ھاتەم تائىنىڭ مىننىتىنى ئالمايمەن» دەپتۇ. كېيىن باشقىلار ھاتەم تائىدىن: «سەن ئۆزۈڭدىن تېخىمۇ مەرد، تېخىمۇ ئەزىز كىمنى كۆردۈڭ؟» دەپ سورىغاندا، ئۇ: «ھېلىقى سەھرادا ئۇچراتقان ئۇ ئىقتىسادچىل بوۋاينى مەندىن تېخىمۇ ئەزىز، تېخىمۇ يۈكسەك، تېخىمۇ مەرد كۆردۈم» دەپتۇ.

  قائىدەمگە ۋە ھاياتىي دەستۇرۇمغا مۇخالىپ بىر سۈرەتتە، بىر شاگىرتىم ئىككى يېرىم لېتىردەك ھەسەلنى ماڭا قوبۇل قىلدۇرىمەن دەپ چىڭ تۇرىۋالدى. قائىدەم بويىچە شۇنچە چىڭ تۇرساممۇ ئۇنىمىدى. مەجبۇرى ھالدا، يېنىمدىكى ئۈچ قېرىندىشىمغا يېگۈزۈش ۋە شابان ۋە رامىزان ئايلىرىدا ئۇ ھەسەلدىن ئىقتىسادچىللىق بىلەن ئوتتۇز–قىرىق كۈن ئۈچ ئادەم يېسۇن ۋە ئەكەلگىنىمۇ ساۋاب تاپسۇن ۋە ئۆزلىرىمۇ تاتلىق–تۈرۈمسىز قالمىسۇن دەپ «ئېلىڭلار»-دېدىم. مېنىڭمۇ بىر لېتىر ھەسىلىم بار ئىدى. ئۇ ئۈچ قېرىندىشىم گەرچە دۇرۇست ۋە ئىقتىسادچىللىقنى تەقدىرلەيدىغانلاردىن ئىدى. بىراق، بىر جەھەتتە ئۈستۈن بىر خىسلەت بولغان بىر–بىرىگە ئىكرام قىلىش ۋە باشقىسىنىڭ نەفسىنى سۆيۈندۈرۈش ۋە باشقىلارنىڭ نەفسىنى ئۆز نەفسىدىن ئۈستۈن بىلىش بىلەن ئىقتىسادچىللىقنى ئۇنۇتۇشتى. ئۈچ كۈندە ئىككى يېرىم لېتىر ھەسەلنى يەپ بولدى. مەن كۈلۈپ تۇرۇپ: «ئۇ ھەسەلنى مەن سىلەرگە ئوتتۇز–قىرىق كۈن يىگۈزمەكچىدىم، سىلەر ئوتتۇز كۈننى ئۈچ كۈنگە چۈشۈردۈڭلار، سىڭىشلىك بولسۇن!»-دېدىم. ئەمما ئۆزۈم ئۇ بىرلېتىر ھەسەلنى ئىقتىسادچىللىق بىلەن سەرپ قىلدىم. پۈتۈن شابان، رامىزاندا ھەم مەن يېدىم، ھەم ﷲقا شۈكۈر بولسۇنكى، ئۇ قېرىنداشلىرىمنىڭ ھەربىرسىگە ئىفتار ۋاقتىدا بىر قوشۇقتىن (يەنى چوڭراق بىر چاي قوشۇقى بىلەن) بېرىپ، چوڭ ساۋاپقا سەۋەب بولدى. مېنىڭ ھالىمنى كۆرگەنلەر، بەلكىم ئۇ ھالىتىمنى بېخىللىق دەپ قارىغاندۇر. ئۇ قېرىنداشلىرىمنىڭ ئۈچ كۈنلۈك ۋەزىيەتلىرىنى بولسا بىر مەردلىك دېيىشى مۇمكىن. ئەمما، ھەقىقەت نوقتىسىدا، ئۇ كۆرۈنۈشتىكى بېخىللىق ئاستىدا چوڭ بىر ئىززەت، بۈيۈك بىر بەرىكەت ۋە يۈكسەك بىر ساۋاب يوشۇرۇنغانلىقىنى كۆردۇق. ئۇ مەردلىك ۋە ئىسراپ ئاستىدا بولسا، ئەگەر ۋاز كېچىلمىگەن بولسا، بىر تىلەمچىلىك ۋە باشقىلارنىڭ قولىغا تاماكارلىق بىلەن قاراشتەك، بېخىللىقتىن كۆپ ھەسسە پەس بىر ھالەت بولۇپ قالاتتى…

ئۈچىنچى نۇكتە

﴿اُدْعُ اِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ﴾

(نەھل:125)

ئايىتىنىڭ بىر نۇكتەسى، بىر ئىسمى ئەزەم ۋە ياكى ئىسمى ئەزەمنىڭ ئالتە نۇرىدىن بىر نۇرى بولغان «ھەكەم»^ ئىسمىنىڭ بىر جىلۋىسى رامىزان شەرىفتە كۆرۈندى. ئۇنىڭغا پەقەتلا بىر ئىشارەت قاتارىدا «بەش نۇقتا»دىن ئىبارەت بولغان ئۈچىنچى نۇكتە تېز سۈرئەتتە يېزىلدى، شۇ يېزىلغىنى بويىچە قالدى.

  ئۈچىنچى نۇكتەنىڭ بىرىنچى نۇقتىسى: ئونىنچى سۆزدە ئىشارەت قىلىنغىنىدەك؛ «ھەكەم» ئىسمىنىڭ چوڭ جىلۋىسى شۇ كائىناتنى شۇنداق بىر كىتاب ھۆكمىگە ئېلىپ كەلگەنكى، ھەر سەھىپىسىدە يۈزلەرچە كىتاب… ھەر قۇرىدا يۈزلەرچە بەت… ھەر كەلىمىسىدە يۈزلەرچە قۇر… ھەر ھەرىپىدە يۈزلەرچە كەلىمە يېزىلغان… ھەر چېكىتىدە كىتابنىڭ يىغىنچاق بىر مۇندەرىجىسى قىستۇرۇلغان بىر شەكىلدىدۇر. ئۇ كىتابنىڭ بەتلىرى، قۇرلىرى، تا چېكىتلىرىگە قەدەر يۈزلەرچە جەھەتتە نەققاشىنى، كاتىبىنى شۇنداق ئېنىق ئاشكارا ھالدا كۆرسىتىدۇكى، ئۇ كائىنات كىتابىنىڭ كۆرىنىشى ئۆزىنىڭ بارلىقىدىن يۈز ھەسسە تېخىمۇ زىيادە كاتىبىنىڭ بار ۋە بىرلىكىنى ئىسپات قىلىدۇ. چۈنكى، بىر ھەرپ ئۆزىنىڭ بارلىقىنى بىر ھەرپ مىقدارىچە ئىپادە قىلسىمۇ، كاتىبىنى بىر قۇر قەدەر ئىپادە قىلىدۇ.

  شۇنداق، بۇ چوڭ كىتابنىڭ بىر بېتى شۇ زېمىن يۈزىدۇر. ئۇ بەتتىكى ئۆسۈملۈكلەر، ھايۋاناتلار تائىپىلىرى سانىچە كىتابلارنىڭ بىر–بىرى ئىچىدە، بىرلىكتە، بىر ۋاقىتتا، خاتاسىز ۋە غايەت مۇكەممەل بىر سۈرەتتە باھار پەسلىدە يېزىلىۋاتقانلىقى كۆز بىلەن كۆرىنىدۇ. بۇ بەتنىڭ بىر قۇرى بىر باغچىدۇر. ئۇ باغچىدىكى گۈللەر، دەرەخلەر ۋە ئۆسۈملۈكلەر سانىچە نەزملىك قەسىدىلەر بىرلىكتە، بىر–بىرى ئىچىدە خاتاسىز يېزىلغانلىقىنى كۆزىمىز بىلەن كۆرىۋاتىمىز. ئۇ قۇرنىڭ بىر كەلىمىسى يوپۇرماق چىقىرىپ چېچەك ئاچقان ۋە مېۋە بېرىش ئۈستىدە تۇرغان بىر دەرەختۇر. مانا بۇ كەلىمە ئىنتىزاملىق، ۋەزىنلىك ۋە زىننەتلىك بولغان يوپۇرماق، چېچەك مېۋىلىرى سانىچە «ھەكەم» بولغان ئۇلۇغ زاتنى مەدھۈ–سانا قىلىشقا دائىر مەنىدار بايانلاردۇر. گوياكى چېچەك ئاچقان بىر دەرەختەك، ئۇ دەرەخمۇ ئۇ نەققاشىنى مەدھىيلەپ كۈيلىگەن نەزملىك بىر قەسىدىدۇر. ھەم گويا «ھەكەم» بولغان ئۇ ئۇلۇغ زات زېمىن كۆرگەزمىخانىسىدا يايغان ھەيران قالارلىق ۋە ئاجايىپ–غارايىپ ئەسەرلىرىگە مىڭلارچە كۆز بىلەن قاراشنى خالايدۇ. ھەم گويا ئۇ ئەزەلىي سۇلتان ئۇ دەرەخكە بەرگەن زىننەتلىك ھەدىيەلەر، بەلگىلەر ۋە فورمىلار ئۇلارنىڭ خۇسۇسىي بايرىمى ۋە پاراتتىن ئۆتۈش مۇراسىمى بولغان باھاردا پادىشاھنىڭ نەزىرىگە سۇنۇش ئۈچۈن شۇنداق زىننەتلىك، تەرتىپلىك، ۋەزىنلىك ۋە مەنىدار بىر شەكىل ئالغانكى… ۋە شۇنداق ھىكمەتلىك بىر سۈرەت بېرىلگەنكى، ھەر بىر چېچىكىدە، ھەر بىر مېۋىسىدە بىر–بىرى ئىچىدىكى كۆپلىگەن تەرەپلەر ۋە دەلىللەر بىلەن نەققاشىنىڭ بارلىقىغا ۋە ئىسىملىرىغا شاھىتلىق قىلىشىدۇ.

  مەسىلەن: ھەر بىر چېچەكتە، ھەر بىر مېۋىدە بىر مىزان بار. ئۇ مىزان بىر ئىنتىزام ئىچىدە (ئارىسىدا)… ئۇ ئىنتىزام يېڭىلىنىپ تۇرىدىغان، تەرتىپكە سېلىش ۋە مۇۋازىنەتكە قويۇش ئىچىدە… ئۇ تەرتىپكە سېلىش ۋە مۇۋازىنەتكە قويۇش بولسا بىر زىننەت ۋە سەنئەت ئىچىدە… ئۇ زىننەت ۋە سەنئەتمۇ گۈزەل پۇراقلار، ھىكمەتكارانە تەملەر ئىچىدە بولغانلىقتىن، ھەر بىر چېچەك ئۇ دەرەخنىڭ چېچەكلىرى سانىچە «ھەكەم» بولغان ئۇلۇغ زاتقا ئىشارەت قىلىدۇ.

  ھەم بىر كەلىمە بولغان بۇ دەرەختە، بىر ھەرپ ھۆكمىدىكى بىر مېۋە ئىچىدە بولغان ئۇرۇق چېكىتى، پۈتۈن دەرەخنىڭ مۇندەرىجىسى، پروگراممىسى قاچىلانغان كىچىك بىر ساندۇقچىدۇر ۋەھاكازا… بۇنىڭغا قىياسەن كائىنات كىتابىنىڭ پۈتۈن قۇرلىرى، بەتلىرى «ھەكەم»، «ھەكىم» ئىسملىرىنىڭ بۇ خىل جىلۋىلىرى بىلەن، پەقەتلا ھەربىر بېتى ئەمەس، بەلكى ھەربىر قۇرى، ھەربىر كەلىمىسى، ھەربىر ھەرىپى ۋە چېكىتى بىردىن مۆجىزە ھۆكمىگە كەلتۈرۈلگەنكى، پۈتۈن سەۋەبلەر توپلانسا بىر چېكىتىنىڭ مىسلىنى بارلىققا كەلتۈرەلمەيدۇ ۋە كەلتۈرۈش ئۈچۈن مەيدانغا چىقالمايدۇ. شۇنداق، بۇ كائىناتتىن ئىبارەت چوڭ قۇرئاننىڭ ھەربىر يارىتىلىش ئايىتى ئۇ ئايەتنىڭ چېكىتلىرى ۋە ھەرپلىرى سانىچە مۆجىزىلەر كۆرسەتكەنلىكتىن، ئەلۋەتتە ئەخمەق تاسادىبىيلىق، كور قۇۋۋەت، ھەمدە تارازىسىز ۋە ئىدراكسىز تەبىئەت ھېچبىر جەھەتتە ئۇ ھىكمەتلىك ۋە كۆرۈش نەتىجىسىدىكى خاس مۇۋازىنەتلەرگە ۋە غايەت ئىنچىكە ئىنتىزاملارغا ئارىلىشالمايدۇ. ئەگەر ئارىلاشقان بولسا ئەلۋەتتە ئارىلاشقانلىق ۋە قالايمىقانچىلىق ئالامىتى كۆرۈلەتتى. ھالبۇكى، ھېچبىر جەھەتتە ئىنتىزامسىزلىق كۆرۈلمەيۋاتىدۇ.

ئۈچىنچى نۈكتىنىڭ ئىككىنچى نۇقتىسى: «ئىككى مەسىلە»دۇر.

  بىرىنچى مەسىلە: ئونىنچى سۆزدە بايان قىلىنغىنىدەك، چەكسىز كامالەتتىكى بىر گۈزەللىكنىڭ ۋە چەكسىز گۈزەللىكتىكى بىر كامالەتنىڭ ئەلۋەتتە ئۆزىنى كۆرۈشنى، كۆرسىتىشنى ۋە نامايەن قىلىشنى خالىشى ئەڭ ئاساسلىق بىر قائىدىدۇر. مانا بۇ ئاساسلىق ئومۇمى دەستۇرغا بىنائەندۇركى، بۇ كائىنات چوڭ كىتابىنىڭ ئەزەلىي نەققاشى بۇ كائىنات بىلەن ۋە بۇ كائىناتنىڭ ھەر بىر بېتى، ھەر بىر قۇرى، ھەتتا ھەرپلىرى ۋە چېكىتلىرى بىلەن ئۆزىنى تونۇتتۇرۇش، كامالىتىنى بىلدۈرۈش، گۈزەللىكىنى كۆرسىتىش ۋە ئۆزىنى سۆيدۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ جۈزئىيدىن ئەڭ كۇللىيگە^* قەدەر ھەر بىر شەيئىنىڭ خىلمۇ–خىل تىللىرى ئارقىلىق كامالىتىنىڭ گۈزەللىكىنى ۋە گۈزەللىكىنىڭ كامالىتىنى تونۇتتۇرىۋاتىدۇ ۋە سۆيدۈرىۋاتىدۇ.

  ئەي غاپىل ئىنسان! بۇ ھاكىمى ھەكەمى ھەكىمى زۇلجالالى ۋەلجامال ساڭا قارىتا ھەر بىر مەخلۇقى ئارقىلىق شۇنداق چەكسىز ۋە پارلاق شەكىللەردە ئۆزىنى تونۇتتۇرۇشنى، سۆيدۈرۈشنى خالاۋاتقان تۇرسىمۇ، سەن ئۇنىڭ تونۇتتۇرىشىغا قارىتا ئىمان بىلەن تونۇمىساڭ، ئۇنىڭ سۆيدۈرىشىگە قارىتا ئىبادىتىڭ بىلەن ئۆزۈڭنى ئۇنىڭغا سۆيدۈرمىسەڭ نەقەدەر چەكسىز، قاتمۇ–قات بىر جاھالەت ۋە ھالاكەت ئىكەنلىكىنى بىل! ئويغان!

  ئىككىنچى نۇقتىنىڭ ئىككىنچى مەسىلىسى: بۇ كائىناتنىڭ چەكسىز قۇدرەت ۋە ھىكمەت ئىگىسى بولغان سەنئەتكارىنىڭ سەلتەنىتىدە شېرىككە يەر يوقتۇر. چۈنكى، ھەر نەرسىدە چەكسىز دەرىجىدە ئىنتىزام بولغانلىقتىن شىرىكنى قوبۇل قىلمايدۇ. چۈنكى، خىلمۇ–خىل قوللار بىر ئىشقا ئارىلاشسا ئۇ ئىش قالايمىقانلىشىدۇ. بىر مەملىكەتتە ئىككى پادىشاھ، بىر شەھەردە ئىككى ۋالىي، بىر يىزىدا ئىككى باشلىق بولسا ئۇ مەملىكەت، ئۇ شەھەر ۋە ئۇ يېزىنىڭ ھەر ئىشىدا بىر قالايمىقانچىلىق شەكىللىنىدىغانلىقىدەك، ئەڭ ئادەتتىكى بىر ۋەزىپىدار ئادەمنىڭ ئۆز ۋەزىپىسىگە باشقىسىنىڭ ئارىلىشىۋېلىشىنى قوبۇل قىلماسلىقى كۆرسىتىدۇكى، ھاكىمىيەتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى ئەلۋەتتە مۇستەقىللىقتۇر ۋە بىرلىكتۇر. دېمەك، ئىنتىزام بىرلىكنى، ھاكىمىيەت يىگانىلىكنى تەقەززا قىلىدۇ. ياردەمگە مۇھتاج ئاجىز ئىنسانلاردىكى ھاكىمىيەتنىڭ بىر ۋاقىتلىق كۆلەڭگىسى ئەنە شۇنداق ئارىلىشىۋېلىشنى رەت قىلىۋاتسا، مۇتلەق قادىر بولغان زاتتا رۇبۇبىيەت^** دەرىجىسىدىكى ھەقىقىي بىر مۇتلەق ھاكىمىيەت، ئەلۋەتتە پۈتۈن شىددىتى بىلەن ئارىلىشىۋېلىشىنى رەت قىلىشى كېرەكتۇر.

  ئەگەر زەررە قەدەر ئارىلىشىش بولغان بولسا، ئىنتىزام بۇزۇلغان بولاتتى. ھالبۇكى بۇ كائىنات شۇنداق بىر تەرزدە يارىتىلغانكى، بىر ئۇرۇقنى يارىتىش ئۈچۈن بىر دەرەخنى يارىتالايدىغان قۇدرەت بولۇشى لازىمدۇر ۋە بىر دەرەخنى يارىتىش ئۈچۈنمۇ كائىناتنى يارىتالايدىغان بىر قۇدرەت كېرەكتۇر. كائىنات ئىچىدە ئىشقا ئارىلىشىدىغان بىر شىرىك بار بولسا ئەڭ كىچىك بىر ئۇرۇقتىمۇ بىر ئۈلۈشى بولۇشى لازىمدۇر. چۈنكى ئۇ ئۇنىڭ (دەرەخنىڭ) نەمۇنىسىدۇر. ئۇ ھالدا چوڭ كائىناتتا سىغىشمىغان ئىككى رۇبۇبىيەتنىڭ بىر ئۇرۇقتا، ھەتتا بىر زەررىدە يەرلىشىشى لازىم كېلىدۇ. بۇ بولسا ئىمكانسىزلىقلارنىڭ ۋە باتىل خىياللارنىڭ ئەڭ مەنىسىز، ئەڭ ئەقىلدىن يىراق بىر مۇمكىنسىزلىكىدۇر. ھەتتاكى بىر ئۇرۇقتىمۇ چوڭ كائىناتنىڭ پۈتۈن ئەھۋال ۋە ھالەتلىرىنى ئادالەت تارازىسىدا ۋە ھىكمەت نىزامىدا تۇتقان بىر مۇتلەق قادىر زاتنىڭ ئاجىزلىقىنى تەقەززا قىلىدىغان شىرىك ۋە كۇفۇر يولىنىڭ نەقەدەر چەكسىز دەرىجىدە قاتمۇ–قات بىر خاتالىق ۋە ئەقىلگە زىتلىق ۋە بىر يالغانچىلىق بولىدىغانلىقىنى… تەۋھىد**** يولى بولسا نەقەدەر چەكسىز ۋە قاتمۇ–قات دەرىجىدە توغرا، ھەق ۋە ھەقىقەت ئىكەنلىكىنى بىل! «ئىمانىم ئۈچۈن ئەلھەمدۇلىللاھ» دە!

  ئۈچىنچى نۇقتا: ھەممىگە قادىر سەنئەتكار «ھەكەم» ۋە «ھەكىم» ئىسىملىرى بىلەن بۇ ئالەم ئىچىدە مىڭلارچە ئىنتىزاملىق ئالەملەرنى ياراتقاندۇر. ئۇ ئالەملەر ئىچىدە ئەڭ زىيادە كائىناتتىكى ھىكمەتلەرنى كۆرسەتكۈچى ۋە كۆرۈنىشىگە سەۋەب بولغۇچى ئىنساننى بىر مەركەز، بىر تىرەك ھۆكمىدە قىلغاندۇر. ئۇ كائىنات دائىرىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم ھىكمەتلىرى ۋە پايدىلىرى ئىنسانغا قارايدۇ. ئىنسان دائىرىسى ئىچىدە رىزىقنىمۇ بىر مەركەز ھۆكمىگە ئۆتكۈزگەندۇر. ئىنسانىيەت ئالىمىدىكى كۆپىنچە ھىكمەتلەر، مەقسەتلەر ئۇ رىزىققا قارايدۇ. ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈنىدۇ. ئىنساندىكى ئىدراك ۋە رىزىقتىكى زوق ۋاستىسى ئارقىلىق «ھەكىم» ئىسمىنىڭ جىلۋىسى پارلاق بىر سۈرەتتە كۆرۈنىدۇ. ئىنسانىي ئىدراك ۋاستىسى ئارقىلىق كەشىپ قىلىنغان يۈزلەرچە پەنلەردىن ھەر بىر پەن «ھەكەم» ئىسمىنىڭ بىر تۈردىكى بىر جىلۋىسىنى تەرىپ قىلىدۇ.

  مەسىلەن: تىبابەت پېنىدىن «بۇ كائىنات نېمىدۇر؟» دەپ سوئال سورالسا، ئەلۋەتتە دەيدۇكى، «غايەت ئىنتىزاملىق ۋە مۇكەممەل بولغان چوڭ بىر دورىخانىدۇر. ئىچىدە ھەر تۈرلۈك دورا مۇكەممەل شەكىلدە تەييارلانغان ۋە تىزىلغاندۇر».

  خىمىيە پېنىدىن «بۇ يەرشارى نېمىدۇر؟» دەپ سورالسا، دەيدۇكى: «غايەت تەرتىپلىك ۋە كامالەتتىكى بىر لابوراتورىيەدۇر».

  ماشىنىسازلىق ئىلىمى دەيدۇ: «ھېچبىر قۇسۇرى بولمىغان غايەت مۇكەممەل بىر فابرىكىدۇر».

  يېزا–ئىگىلىك ئىلىمى دەيدۇ: «چەكسىز دەرىجىدە مەھسۇلاتلىقھەر تۈرلۈك ئۇرۇقلارنى ۋاقتى–ۋاقىتدا يىتىشتۈرىدىغان مۇكەممەل بىر ئېتىزدۇر، گۈزەل بىر باغچىدۇر.

  سودا كەسپى دەيدۇ: «غايەت تەرتىپلىك يەرمەنكە، بەكمۇ قېلىپلاشقان بازار ۋە ماللىرى ناھايىتى سەنئەتلىك بىر دۇككاندۇر».

  تەمىنات ئىلىمى دەيدۇ: «غايەت ئىنتىزاملىق، پۈتۈن رىزىقلارنىڭ تۈرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ئامباردۇر».

  يىمەك–ئىچمەك ئىلىمى دەيدۇ: «يۈزمىڭلارچە لەززەتلىك تائاملار مۇكەممەل بىر ئىنتىزام بىلەن ئىچىدە پىشۇرىلىدىغان بىر رەببانىي^**** ئاشخانا ۋە بىر رەھمانىي قازاندۇر».

  ھەربىي ئىشلار ئىلىمى دەيدۇ: «زېمىن بىر ھەربىي لاگىردۇر. ھەر باھاردا يېڭى ئەسكەرلىككە ئېلىنغان ۋە زېمىن يۈزىدە چېدىرلىرى قۇرۇلغان تۆت يۈزمىڭ خىل مىللەت ئۇ لاگىردا بىللە بولسىمۇ، باشقا–باشقا رىزىقلىرى، باشقا–باشقا كىيىملىرى، قوراللىرى، باشقا–باشقا تەلىماتلىرى ۋە باشقا–باشقا ۋەزىپىدىن بوشىنىش ۋاقىتلىرى مۇكەممەل بىر ئىنتىزام بىلەن ھېچبىرىنى ئۇنۇتماستىن، تەمتىرىمەستىن يالغۇز بىر ئۇلۇغ قومانداننىڭ ئەمرى بىلەن، قۇۋۋىتى بىلەن، مەرھەمىتى بىلەن ۋە خەزىنىلىرى بىلەن غايەت ئىنتىزاملىق ھالدا ئىدارە قىلىنىپ تەمىنلىنىدۇ».

  ئېلېكتىر ئىلىمىدىن سورالسا، ئەلۋەتتە دەيدۇ: «بۇ ھەشەمەتلىك كائىنات سارىيىنىڭ تورۇسى غايەت ئىنتىزاملىق ۋە مۇۋازىنەتلىك، چەكسىز ئېلىكتىرىك لامپىلرى بىلەن زىننەتلەنگەندۇر. ئۇ قەدەر ھەيران قالارلىق ئىنتىزام ۋە مۇۋازىنەت بىلەندۇركى، باشتا قۇياش بولۇپ يەرشارىدىن مىڭلارچە ھەسسە چوڭ بولغان ئۇ ساماۋى لامپىلار داۋاملىق يېنىپ تۇرسىمۇ مۇۋازىنەتلىرىنى بۇزمايدۇ، ئېتىلىپ كەتمەيدۇ ۋە يانغىن چىقارمايدۇ. سەرپىياتلىرى چەكسىز بولسىمۇ، ئېنىرگىيەلىرى، «كىرسىن» ۋە كۆيۈشچان ماددىلىرى نەدىن كېلىدۇ؟ نېىمىشقا تۈگىمەيدۇ؟ نېمە ئۈچۈن يېنىشتىكى تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇلمايدۇ؟ كىچىك بىر لامپىمۇ ياخشى قارالمىسا ئۆچۈپ قالىدۇ. ئاستىرونومىيە بويىچە يەرشارىدىن بىر مىليون ھەسسىدىن كۆپرەك چوڭ بولغان، بىر مىليون يىلدىن كۆپرەك ياشىغان قۇياشنى (ھاشىيە)^***** كۆمۈرسىز، كىرسىنسىز ياندۇرۇپ تۇرغان ۋە ئۆچۈرۈپ قويمىغان ھەكىم بولغان ئۇلۇغ زاتنىڭ ھىكمىتىگە، قۇدرىتىگە قارا! «سۇبھاناللاھ» دە! قۇياشنىڭ ئۆمۈر مۇددىتىدە ئۆتكەن مىنۇتلىرىنىڭ ئاشىرەلىرى^****** سانىچە «ماشائاللاھ»، «بارەكاللاھ» ۋە «لا ئىلاھە ئىللاھۇ» دە! دېمەك، بۇ ساماۋى لامپىلاردا ئىنتايىن ھەيران قالارلىق دەرىجىدە بىر ئىنتىزام بار ۋە ئۇلارغا ناھايىتى دىققەت بىلەن قارىلىدۇ. گويا ئۇ بەك چوڭ ۋە بەك كۆپ ئوت بېرىكمىلىرىنىڭ، ھەمدە غايەت نۇرغۇن

  نۇر چىراقلىرىنىڭ پار قازىنى بولسا، ھارارىتى تۈگىمەس بىر جەھەننەمدۇركى، ئۇلارغا نۇرسىز ھارارەت بېرىدۇ. ئۇ ئېلېكتىرىك لامپىلارنىڭ ماتورى ۋە مەركىزىي فابرىكىسى دائىمىي بىر جەننەتتۇركى، ئۇلارغا نۇر ۋە يورۇق بېرىدۇ. «ھەكەم» ۋە «ھەكىم» ئىسىملىرىنىڭ چوڭ جىلۋىسى بىلەن يېنىپ تۇرۇشلىرى ئىنتىزام بىلەن داۋام قىلىدۇ ۋەھاكازا…

  بۇلارغا قىياسەن، يۈزلەرچە پەننىڭ ھەر بىرىنىڭ قەتئىي گۇۋاھلىقى بىلەن قۇسۇرسىز بىر مۇكەممەل ئىنتىزام ئىچىدە چەكسىز ھىكمەتلەر ۋە مەنپەئەتلەر بىلەن بۇ كائىنات گۈزەللەشتۈرۈلگەندۇر. ھەمدە ئۇ ھەيران قالارلىق ۋە ھەممىنى قورشىغان ھىكمەت بىلەن جىمى كائىناتقا بەرگەن ئىنتىزام ۋە ھىكمەتلەرنى ئەڭ كىچىك بىر جانلىقتا ياكى بىر ئۇرۇقتا كىچىك بىر مىقياستا يەرلەشتۈرگەندۇر.

  مەلۇم ۋە بەكمۇ ئېنىقتۇركى، ئىنتىزام بىلەن غايىلەرگە، ھىكمەتلەرگە، پايدىلارغا ئىگە قىلىش ئىختىيار بىلەن، ئىرادە بىلەن، ئىستەك بىلەن، ئاتايىتەن بولىدۇ، باشقا بولالمايدۇ. ئىختىيارسىز، ئىرادىسىز، مەقسەتسىز، ئىدراكسىز تەبىئەت ۋە سەۋەبلەرنىڭ ئىشى بولمىغىنىدەك، ئارىلىشىشلىرىمۇ مۇمكىن ئەمەس. دېمەك، بۇ كائىناتنىڭ پۈتۈن مەۋجۇداتىدىكى چەكسىز ئىنتىزاملار ۋە ھىكمەتلەر تەقەزززا قىلغان، كۆرسەتكەن بىر ئىرادە ۋە ھىكمەت ئىگىسى بولغان سەنئەتكارىنى بىلمەسلىك ياكى ئىنكار قىلىش نەقەدەر ئاجايىب بىر جاھالەت ۋە ئەخمىقانلىق ئىكەنلىكىنى تەرىپ قىلىش تەس.

  شۇنداق، دۇنيادا ئەخمىقانىلىقىدىن كىشىنى ئەڭ زىيادە ھەيران قالدۇرىدىغان بىر نەرسە بولسا، ئۇ مانا مۇشۇ ئىنكاردۇر. چۈنكى كائىناتتىكى مەۋجۇداتلار چەكسىز ئىنتىزاملار ۋە ھىكمەتلەر بىلەن ئۇنىڭ بارلىق ۋە بىرلىكىگە شاھىتلىق قىلىپ تۇرسىمۇ ئۇنى كۆرمەسلىك، بىلمەسلىك نەقەدەر كورلۇق ۋە جاھالەت ئىكەنلىكىنى ئەڭ كور نادانمۇ چۈشىنىدۇ. ھەتتا دېيەلەيمەنكى، كاپىرلار ئىچىدە كائىناتنىڭ بارلىقىنى ئىنكار قىلىشقانلىقلىرى ئۈچۈن ئەخمەق دېيىلگەن سەۋفەستائىيلەر^****** ئەھلى كۇفۇر ئىچىدە ئەڭ ئەقىللىقلىرىدۇر. چۈنكى، كائىناتنىڭ بارلىقىنى قوبۇل قىلىش بىلەن ﷲقا ۋە ياراتقۇچىغا ئىشەنمەسلىك مۇمكىن بولمىغانلىقتىن ئۇلار كائىناتنى ھەتتا ئۆزلىرىنىمۇ ئىنكار قىلىشتى. «ھېچبىر نەرسە يوق» دەپ ئەقىلدىن ئىستىپا بېرىپ ئەقىل پەردىسى ئاستىدا باشقا كاپىرلارنىڭ چەكسىز ئەقىلسىزلىقلىرىدىن قۇتۇلۇپ قىسمەن ئەقىلگە يېقىنلاشتى.

  تۆتىنچى نۇقتا: ئونىنچى سۆزدە ئىشارەت قىلىنغىنىدەك، بىر ھىكمەتلىك سەنئەتكار ۋە غايەت دانىشمەن بىر ئۇستا بىر ساراينىڭ ھەر بىر خىشىدا يۈزلەرچە ھىكمەتنى ئىنچىكىلىك بىلەن ئورۇنلاشتۇرغاندىن كېيىن، ئۇ ساراينىڭ ئۈستىنى ياپماي خاراپ بولۇشقا تاشلىۋىتىپ، بەكمۇ كۆڭۈل قويۇپ ئورۇنلاشتۇرغان چەكسىز ھىكمەتلەرنى زايا قىلىۋىتىشىنى ھېچبىر ئىدراك ئىگىسى قوبۇل قىلمايدۇ. شۇنداقلا مۇتلەق ھەكىم بولغان

  بىر زات چەكسىز ھىكمىتىدىن بىر دىرھەم قەدەر بىر ئۇرۇقتىن يۈزلەرچە پاتمان پايدىلارنى، غايىلەرنى ۋە ھىكمەتلەرنى دىققەت بىلەن نەتىجىلەندۈرگەن تۇرۇقلۇق، تاغدەك يوغان بىر دەرەخكە بىر دىرھەمچىلىك يالغۇز بىرلا پايدا، بىرلا كىچىك غايە ۋە بىرلا مېۋە بېرىش ئۈچۈن ئۇ چوڭ دەرەخكە نۇرغۇنلىغان چىقىملارنى سەرپ قىلىش بىلەن ئۆز ھىكمىتىگە تامامەن زىت ۋە مۇخالىپ بىر شەكىلدە، ئىسراپخورلارچە بىر ئويۇن ئوينىشىنىڭ ھېچبىر جەھەتتە ئىمكانى يوقتۇر.

  دەل شۇنىڭغا ئوخشاشلا، بۇ كائىنات سارىيىنىڭ ھەر بىر مەۋجۇداتىغا يۈزلەرچە ھىكمەت ئورۇنلاشتۇرغان ۋە يۈزلەرچە ۋەزىپە بىلەن قوراللاندۇرغان، ھەتتا ھەر بىر دەرەخكە مېۋىلىرى سانىچە ھىكمەتلەر، چېچەكلىرى سانىچە ۋەزىپىلەر بەرگەن بىر ھىكمەتلىك سەنئەتكار قىيامەتنى كەلتۈرمەسلىك بىلەن، ھەشرنى ۋۇجۇدقا چىقارماسلىق بىلەن، ھەددى–ھېساپقا كەلمىگەن پۈتۈن ھىكمەتلەرنى ۋە چەكسىز ۋەزىپىلەرنى مەنىسىز، ھىكمەتسىز، ئورۇنسىز، پايدىسىز ھالدا زايا قىلىۋىتىشى ئۇ قادىرى مۇتلەق بولغان زاتنىڭ چەكسىز كامالەتتىكى قۇدرىتىگە مۇتلەق ئاجىزلىق بەرگىنىدەك، ئۇ مۇتلەق ھەكىم بولغان زاتنىڭ چەكسىز كامالەتتىكى ھىكمىتىگە، چەكسىز دەرىجىدىكى مەنىسىزلىك ۋە پايدىسىزلىقنى؛ ئۇ مۇتلەق رەھىم بولغان زاتنىڭ چەكسىز گۈزەللىكتىكى رەھمىتىگە چەكسىز چىركىنلىكنى؛ ئۇ مۇتلەق ئادىل بولغان زاتنىڭ چەكسىز كامالەتتىكى ئادالىتىگە چەكسىز زۇلۇمنى بېرىش دېمەكتۇر. خۇددى كائىناتتىكى ھەر كىمگە كۆرۈنگەن ھىكمەت، رەھمەت ۋە ئادالەتلەرنى ئىنكار قىلماق ھۆكمىدىدۇر. بۇ بولسا ئەڭ ئاجايىب بىر ئىمكانسىزلىقتۇركى، ئىچىدە چەكسىز باتىللىقلار باردۇر.

  ئەھلى زالالەت كەلسۇن، قارىسۇن! ئۆزى كىرىدىغان ۋە ئويلىغان قەبرىسىدەك، ئازغۇنلۇقىنىڭ نەقەدەر دەھشەتلىك بىر زۇلمەت، بىر قاراڭغۇلۇق ۋە يىلان–چايانلارغا تولغان بىر ئازگال ئىكەنلىكىنى كۆرسۇن. ئاخىرەتكە ئىمان بولسا جەننەتتەك گۈزەل ۋە نۇرانىي بىر يول ئىكەنلىكىنى بىلسۇن، ئىمانغا كىرسۇن.

بەشىنچى نۇقتا: «ئىككى مەسىلە»دۇر:

  بىرىنچى مەسىلە: ئۇلۇغ سەنئەتكار ھەكىم ئىسمىنىڭ تەقەززاسى بىلەن ھەر نەرسىدە ئەڭ يەڭگىل جەھەتنى، ئەڭ قىسقا يولنى، ئەڭ قولاي تەرزنى ۋە ئەڭ پايدىلىق شەكىلنى ئەھمىيەت بىلەن كۆزلىشى كۆرسىتىدۇكى، ئىسراپ، مەنىسىزلىك ۋە پايدىسىزلىقلار يارىتىلىشتا يوقتۇر. ئىسراپ بولسا «ھەكىم» ئىسمىنىڭ زىتى بولغىنىدەك، ئىقتىسادچىللىقمۇ ئۇنىڭ تەقەززاسى ۋە ئاساسى دەستۇرىدۇر.

  ئەي ئىقتىساچىللىقنى بىلمەس ئىسراپخور ئىنسان! پۈتۈن كائىناتنىڭ ئەڭ ئاساسلىق دەستۇرى بولغان ئىقتىسادچىللىقنى قىلمىغانلىقىڭدىن، نەقەدەر ھەقىقەتكە خىلاپ ھەرىكەت قىلغانلىقىڭنى بىل! ﴿كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاَ تُسْرِفُوا﴾ (ئەئراف:31) ئايىتىنىڭ نەقەدەر ئاساسلىق ۋە كەڭرى بىر دەستۇرنى دەرس بېرىدىغانلىقىنى چۈشەن!

  ئىككىنچى مەسىلە: «ھەكەم» ۋە «ھەكىم» ئىسمى بەك ئېنىق دەرىجىدە رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە دەلىل بولۇپ ئۇنى كۆرسىتىدۇ، دېيىشكە بولىدۇ.

  شۇنداق، مادەمكى غايەت مەنىدار بىر كىتاب ئۇنى دەرس بېرىدىغان بىر مۇئەللىمنى خالايدۇ. غايەت گۈزەل بىر جامال ئۆزىنى كۆرىدىغان ۋە كۆرسىتىدىغان بىر ئەينەك تەقەززا قىلىدۇ. غايەت كامالەتتىكى بىر سەنئەت، تەرىپ قىلىدىغان بىر ئېلانچىنى خالايدۇ. ئۇنداقتا، ھەر بىر ھەرىپىدە يۈزلەرچە مەنىلەر، ھىكمەتلەر بولغان بۇ كائىنات چوڭ كىتابىنىڭ مۇخاتابى (خىتاپ قىلىنغۇچىسى) بولغان ئىنسانىيەت ئىچىدە ئەلۋەتتە ئەڭ مۇكەممەل بىر رەھبەر، ئەڭ چوڭ بىر مۇئەللىم بولۇشى لازىم. چۈنكى ئۇ كىتابتىكى مۇقەددەس ھەقىقىي ھىكمەتلەرنى دەرس بېرىدىغان… بەلكى كائىناتتىكى ھىكمەتلەرنىڭ مەۋجۇدلىقىنى بىلدۈرىدىغان… ھەتتا كائىناتنىڭ يارىتىلىشىدىكى رەببانىي مەقسەتلەرنىڭ كۆرۈنىشىگە، بەلكى ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەب بولىدىغان… ھەم ئومۇم كائىناتتا ياراتقۇچى تەرىپىدىن غايەت ئەھمىيەت بىلەن ئىزھار قىلىنىشى ئىرادە قىلىنغان مۇكەممەل سەنئەتلىرىنى، ئىسىملىرىنىڭ گۈزەللىكىنى بىلدۈرىدىغان، ئەينەكدارلىق قىلىدىغان… ھەم ئۇ ياراتقۇچى پۈتۈن مەۋجۇدات ئارقىلىق ئۆزىنى سۆيدۈرۈشنى ۋە ئىدراك ئىگىلىرى بولغان مەخلۇقلاردىن جاۋاب خالىغانلىقتىن، ئۇ ئىدراك ئىگىلىرىنىڭ نامىدىن بىرىسى رۇبۇبىيەتنىڭ ئۇ كەڭ دائىرىلىك كۆرۈنۈشلىرىگە قارىتا كەڭ دائىرىلىك ئىبادەت بىلەن جاۋاب قايتۇرۇپ، قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىزنى زىلزىلىگە كەلتۈرىدىغان، ساماۋات ۋە يەرنى لەرزىگە سالىدىغان بىر تەرىپلەش ۋە ئۇلۇغلاشنىڭ ياڭراق ئاۋازلىرى بىلەن ئۇ ئىدراك ئىگىلىرىنىڭ نەزىرىنى ئۇ سەنئەتلەرنىڭ سەنئەتكارىغا بۇرايدىغان… ھەم مۇقەددەس دەرسلەر ۋە تەلىماتلار ئارقىلىق، پۈتۈن ئەقىل ئىگىلىرىنىڭ قۇلاقلىرىنى ئۆزىگە جەلپ قىلىدىغان شانى ئۇلۇغ بولغان قۇرئان بىلەن ئۇ «ھەكەم» ۋە «ھەكىم» بولغان سەنئەتكارنىڭ ئىلاھىي مەقسەتلىرىنى ئەڭ گۈزەل سۈرەتتە كۆرسىتىدىغان… ھەمدە پۈتۈن نىمەتلەرنىڭ كۆرىنىشىگە، گۈزەللىك ۋە ھەيۋىتىنىڭ ئىپادىلىنىشىگە قارىتا ئەڭ مۇكەممەل بىر جاۋاب بىلەن جاۋاب قايتۇرىدىغان بىر زات قۇياشنىڭ بارلىقىدەكلا بۇ كائىناتقا لازىم ۋە زۆرۈرىيدۇر. شۇنداق قىلغان ۋە ئەڭ مۇكەممەل سۈرەتتە ئۇ ۋەزىپىلەرنى ئورۇنلىغان، ئېنىق كۆرۈنگىنىدەك رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامدۇر.

  ئۇنداقتا، قۇياش يورۇقلۇققا، يورۇقلۇق قۇياشقا دەلىل بولۇش دەرىجىسىدە، كائىناتتىكى ھىكمەتلەرمۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە دەلىلدۇر.

  شۇنداق، «ھەكەم» ۋە «ھەكىم» ئىسمىنىڭ چوڭ جىلۋىسى يۈكسەك دەرىجىدە پەيغەمبىرىمىزنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىقتىزا قىلغاندەك، ئەسمائۇلھۇسنا (گۈزەل ئىسىملار)دىن «ﷲ، رەھمان، رەھىم، ۋەدۇد (سۆيۈلگۈچى)، مۇنئىم (نىمەتلەندۈرگۈچى)، كەرىم، جەمىل (گۈزەل)، رەب»كە ئوخشاش كۆپلىگەن ئىسىملارنىڭ ھەر بىرى كائىناتتا كۆرۈلگەن بىر چوڭ جىلۋە بىلەن يۈكسەك دەرىجىدە ۋە قەتئىي مەرتېۋىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىقتىزا قىلىدۇ.

  مەسىلەن: رەھمان ئىسمىنىڭ جىلۋىسى بولغان غايەت كەڭرىلىكتىكى رەھمەت ئۇ رەھمەتەن لىلئالەمىن (ئالەملەرگە رەھمەت بولغان پەيغەمبىرىمىز) بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ۋەدۇد ئىسمىنىڭ جىلۋىسى بولغان ئىلاھىي سۆيدۈرۈش ۋە رەببانىي تونۇتتۇرۇش ئۇ ھەبىبۇللاھ ئارقىلىق نەتىجە بېرىدۇ، جاۋاپ كۆرىدۇ. جەمىل ئىسمىنىڭ بىر جىلۋىسى بولغان پۈتۈن گۈزەللىكلەر، يەنى زاتىنىڭ گۈزەللىكى، ئىسىملىرىنىڭ گۈزەللىكى، سەنئەتنىڭ گۈزەللىكى ۋە ئەسەرلەرنىڭ گۈزەللىكىمۇ پەيغەمبىرىمىزنىڭ ئەينىكىدە كۆرۈنىدۇ، كۆرسىتىلىدۇ. رۇبۇبىيەت ھەشەمىتى ۋە ئىلاھلىق سەلتەنىتىنىڭ جىلۋىلىرىمۇ ئۇ رۇبۇبىيەت ۋە سەلتەنەتنىڭ ئېلانچىسى بولغان پەيغەمبىرىمىزنىڭ پەيغەمبەرلىكى بىلەن بىلىنىدۇ، كۆرۈنىدۇ، چۈشنىلىدۇ ۋە تەستىق قىلىنىدۇ ۋەھاكازا… بۇ مىساللاردەك، ﷲنىڭ گۈزەل ئىسىملىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ھەر بىرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە بىردىن پارلاق دەلىلدۇر.

  خۇلاسە: كائىنات مەۋجۇد ۋە ئىنكار قىلىنمىغان ئىكەن، ئەلۋەتتە كائىناتنىڭ رەڭلىرى، زىننەتلىرى، زىيالىرى، نۇرلىرى، سەنئەتلىرى، ھاياتلىرى ۋە ئالاقىلىرى ھۆكمىدە بولغان ھىكمەت، ئىنايەت، رەھمەت، جامال، نىزام، مىزان ۋە زىننەتتەك مەلۇم ھەقىقەتلەر ھېچبىر جەھەتتە ئىنكار قىلىنمايدۇ. بۇ سۈپەتلەر ۋە بۇ پېئىللارنىڭ ئىنكار قىلىنىشى مۇمكىن بولمىغان ئىكەن، ئەلۋەتتە ئۇ سۈپەتلەرنىڭ ئىگىسى ۋە ئۇ پېئىللارنىڭ فائىلى (قىلغۇچىسى) ۋە ئۇ نۇرلارنىڭ قۇياشى بولغان ۋاجىبۇل ۋۇجۇد. ھەكىم، كەرىم، رەھىم، جەمىل ۋە ئەدل بولغان زاتمۇ ھېچبىر جەھەتتە ئىنكار قىلىنمايدۇ ۋە ئىنكار قىلىش مۇمكىن ئەمەستۇر. ۋە ئەلۋەتتە ئۇ سۈپەتلەرنىڭ، ئۇ پېئىللارنىڭ كۆرۈنۈشىگە سەۋەب بولغان، بەلكى كامالىتىگە سەۋەب بولغان ھەتتا ئەمەلىيلىشىشىگە سەۋەب بولغان ئەڭ چوڭ رەھبەر، ئەڭ مۇكەممەل مۇئەللىم، ئەڭ ئۇلۇغ ئېلانچى، كائىنات تىلسىمىنىڭ ئاچقۇچىسى، سەمەدانىيەت ئەينىكى^******* ۋە رەھماننىڭ ھەبىبى (سۆيگەن زاتى) بولغان مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكى ھېچبىر جەھەتتە ئىنكار قىلىنمايدۇ. ھەقىقەت ئالىمىنىڭ ۋە كائىنات ھەقىقىتىنىڭ نۇرلىرىدەك، ئۇ زاتنىڭ پەيغەمبەرلىكىمۇ كائىناتنىڭ ئەڭ پارلاق بىر نۇرىدۇر…

عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ اْلاَيَّامِ وَذَرَّاتِ اْلاَنَامِ

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

(بەقەرە:32)

—————————–

* ھەكەم: چەكسىز ھىكمەت ئىگىسى، قىلغان ھەر ئىشىدا مۈكەممەل ھىكمەت ۋە غايە ھەمدە ئەڭ ئۈستۈن مەنپەئەت ۋە نەتىجە كۆزلىگەن ﷲ.

  بىرىنچىسى: كائىناتتا يېيىلغان پۈتۈن نىمەت تۈرلىرىنى ئىنسان ئارقىلىق تەرتىپكە قويۇپ، ئىنساننىڭ مەنپەئەتلىنىش يىپى بىلەن تەسبىھ دانىلىرىدەك ئىنتىزامغا سالىدۇ، نىمەتلەرنىڭ يىپلىرىنىڭ ئۇچلىرىنى ئىنساننىڭ بېشىغا باغلايدۇ، رەھمەت خەزىنىلىرىنىڭ پۈتۈن تۈرلىرىگە ئىنساننى بىر تىزىملىك ھۆكمىگە كەلتۈرگەندۇر.

  ئىككىنچى ۋەزىپىسى: ھەييۇل قەييۇم بولغان زاتنىڭ خىتابلىرىغا مۇجەسسەملىك خۇسۇسىيىتى بىلەن ئەڭ مۇكەممەل مۇخاتاب (خىتاپ قىلىنغۇچى) بولۇش، ھەيرانلىق بىلەن سەنئەت ئەسەرلىرىنى تەقدىرلەش ۋە ئالقىشلاش ئارقىلىق، ئەڭ يۇقىرى سادالىق بىر ئېلانچى بولۇش ۋە ئىدراكلىق بولغان شۈكۈرلەرنىڭ پۈتۈن تۈرلىرى بىلەن پۈتۈن نىمەت تۈرلىرىگە ۋە خىلمۇ–خىل چەكسىزلىگەن ئېھسانلىرىغا شۈكۈر ۋە ھەمدۇ–سانا قىلىشتۇر.

  ئۈچىنچى ۋەزىپىسى: ھايات بىلەن ئۈچ جەھەتتە ھەييۇل قەييۇم بولغان زاتقا، شۇئۇناتىغا ۋە ھەممىنى قورشىغان سۈپەتلىرىگە ئەينەكدارلىق قىلماقتۇر.

  بىرىنچى جەھەتى: ئىنساننىڭ مۇتلەق ئاجىزلىقى بىلەن ياراتقۇچىسىنىڭ مۇتلەق قۇدرىتىنى، ئاجىزلىق دەرىجىلىرى بىلەن قۇدرىتىنىڭ مەرتىۋىلىرىنى ھېس قىلىشىدۇر.

  مۇتلەق پېقىرلىقى بىلەن رەھمىتىنى ۋە رەھمىتىنىڭ دەرىجىلىرىنى ئىدراك قىلىشى، زەئىپلىك بىلەن ئۇنىڭ قۇۋۋىتىنى چۈشىنىشىدۇر ۋەھاكازا… نۇقسانلىق سۈپەتلىرى بىلەن ياراتقۇچىسىنىڭ كامالىي سۈپەتلىرىگە سېلىشتۇرما ئەينەك بولۇشى، كېچىدە نۇرنىڭ تېخىمۇ زىيادە پارلىشىدەك ۋە كېچە قاراڭغۇلىقىنىڭ ئېلېكتىر لامپىلىرىنى كۆرسىتىشكە مۇكەممەل بىر ئەينەك بولغىنىدەك، ئىنسانمۇ شۇ خىل نۇقسانلىق سۈپەتلىرى ئارقىلىق ﷲنىڭ كامالەتلىرىگە ئەينەكدارلىق قىلىشىدۇر.

  ئىككىنچى جەھەت: ئىنسان جۈزئىي ئىرادىسى، ئازغىنا ئىلمى، كىچىككىنە قۇدرىتى، كۆرۈنۈشتىكى ئىگىدارچىلىقى ۋە ئۆزىنىڭ ئۆيىنى بىنا قىلىشى بىلەن بۇ كائىنات ئۇستىسىنىڭ ئىگىدارچىلىقىنى، سەنئىتىنى، ئىرادىسىنى، قۇدرىتىنى ۋە ئىلمىنى كائىناتنىڭ چوڭلۇقى نىسبىتىدە چۈشىنىدۇ، ئەينەكدارلىق قىلىدۇ.

  ئۈچىنچى جەھەتتىكى ئەينەكدارلىقىنىڭ ئىككى يۈزى بار:

  بىرىسى: ئىلاھىي ئىسىملارنىڭ باشقا–باشقا نەقىشلىرىنى ئۆزىدە كۆرسىتىشتۇر. گويا ئىنسان مۇجەسسەملىكى بىلەن كائىناتنىڭ كىچىك بىر مۇندەرىجىسى ۋە بىر كىچىكلىتىلگەن مىسالى ھۆكمىدە بولۇپ، پۈتۈن ئىسىملارنىڭ نەقىشلىرىنى كۆرسىتىدۇ.

  ئىككىنچى يۈزى: ئىلاھىي شۇئۇناتقا ئەينەكدارلىق قىلىدۇ. يەنى، ئۆز ھاياتى بىلەن ھەييۇل قەييۇم بولغان ﷲنىڭ ھاياتىغا ئىشارەت قىلغىنىدەك، ئۆز ھاياتىدىكى قۇلاق ۋە كۆزدەك تۇيغۇلارنىڭ ۋاستىسى بىلەن ھەييۇل قەييۇمنىڭ ئاڭلاش ۋە كۆرۈشتەك سۈپەتلىرىگە ئەينەكدارلىق قىلىدۇ، بىلدۈرىدۇ.

  شۇنداقلا ئىنسان، ئۆزىنڭ ھاياتىدىكى تەرەققىي قىلمىغان، ھېس ۋە سەزگۈ سۈرىتىدە ھاياجانغا كېلىدىغان ۋە بەكمۇ كۆپ سۈرەتتە بولغان ئىنتايىن ئىنچىكە ھاياتىي تۇيغۇلار، مەنىلەر ۋە ھېسلار ۋاستىسى ئارقىلىق زاتى ھەييۇل قەييۇمنىڭ مۇقەددەس شۇئۇناتىغا ئەينەكدارلىق قىلىدۇ. مەسىلەن: ئۇ ھېسلار ئىچىدە سۆيۈش، ئىپتىخارلىنىش، مەمنۇن بولۇش، سۆيۈنۈش، راھەتلىنىشتەك مەنىلەر ئارقىلىق، زاتى ئەقدەسنىڭ مۇقەددەسلىكىگە، مۇتلەق ئىستىغناسىغا مۇناسىپ ۋە لايىق بولۇش شەرتى بىلەن ئۇ تۈردىن دېيىشكە بولىدىغان شۇئۇناتىغا ئەينەكدارلىق قىلىدۇ.

  ھەمدە ئىنسان مۇجەسسەم ھاياتى ئارقىلىق ﷲنىڭ سۈپەت ۋە شۇئۇناتىنى بىر تونۇش ئۆلچىمىدۇر. ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىسىگە بىر مۇندەرىجىدۇر. ۋە ئىدراكلىق بىر ئەينەكتۇر ۋەھاكازا… شۇنىڭغا ئوخشاش كۆپ جەھەتلەردە زاتى ھەييۇل قەييۇمغا ئەينەكدارلىق قىلغاندەك، ئىنسان شۇ كائىنات ھەقىقەتلىرىگە بىر قىياسىي ئۆلچەم بىرلىكىدۇر، بىر مۇندەرىجىدۇر، بىر تارازىدۇر.

  مەسىلەن: كائىناتتا لەۋھۇلمەھفۇزنىڭ بارلىقىغا بەكمۇ قەتئىي بولغان بىر دەلىل ۋە بىر نەمۇنە ئىنساندىكى ئەستە ساقلاش ھېسسىدۇر. مىسال ئالىمىنىڭ بارلىقىغا قەتئىي دەلىل ۋە نەمۇنە خىيال سېزىمىدۇر. (ھاشىيە)^ كائىناتتىكى روھانىلارنىڭ بارلىقىنىڭ بىر دەلىلى ۋە نەمۇنىسى ئىنساندىكى ھېس–تۇيغۇلاردۇر ۋەھاكازا… ئىنسان كىچىك بىر مىقياستا كائىناتتىكى ئىمان ھەقىقەتلىرىنى كۆرگەندەك دەرىجىدە كۆرسىتەلەيدۇ.

  ئىنساننىڭ يۇقىرىدىكى مانا بۇ ۋەزىپىلىرىدەك كۆپلىگەن مۇھىم خىزمەتلىرى بار. باقىي بىر جامالغا ئەينەكتۇر، سەرمەدىي بىر كامالنى كۆرسىتىدىغان ئېلانچىدۇر ۋە ئەبەدىي رەھمەتكە ئېھتىياجلىق شۈكۈر قىلغۇچىدۇر. مادەم جامال، كامال، رەھمەت باقىيدۇر، ئەبەدىيدۇر، ئۇنداقتا ئەلۋەتتە ئۇ باقىي جامالنىڭ ئىشتىياقلىق ئەينىكى، ئۇ سەرمەدىي كامالنىڭ ئاشىق ئېلانچىسى ۋە ئۇ ئەبەدىي رەھمەتنىڭ ئېھتىياجلىق شۈكۈر قىلغۇچىسى بولغان ئىنسان باقىي قېلىش ئۈچۈن بىر باقىيلىق دىيارىغا كىرىدۇ. ئۇ باقىيلارغا ھەمراھ بولۇش ئۈچۈن ئەبەدكە بارىدۇ. ۋە ئۇ ئەبەدىي جامال، سەرمەدىي كامال ۋە دائىمىي رەھمەت بىلەن ئەبەدىلئەبەد بىللە بولۇشى لازىمدۇر، زۆرۈردۇر. چۈنكى ئەبەدىي بىر جامال فانىي بىر ئىشتىياق ئىگىسىگە ۋە زاۋال تاپقۇچى بىر دوستقا رازى بولمايدۇ. چۈنكى جامال ئۆزىنى سۆيگەنلىكى ئۈچۈن سۆيۈشىگە جاۋابەن مۇھەببەت خالايدۇ. زاۋال تېپىش ۋە يوقىلىش بولسا ئۇ مۇھەببەتنى ئاداۋەتكە ئۆزگەرتىۋېتىدۇ. ئەگەر ئىنسان ئەبەدكە يۈزلىنىپ باقىي قالمىسا، يارىتىلىشىدىكى سەرمەدىي جامالغا قارىتا بولغان قۇۋۋەتلىك مۇھەببەت ئورنىدا ئاداۋەت شەكىللىنىدۇ. ئونىنچى سۆزنىڭ ھاشىيەسىدە بايان قىلىنغىنىدەك، بىر زامان بىر دۇنيا گۈزىلى بىر ئاشىقىنى ھۇزۇرىدىن ھەيدەيدۇ. ئۇ ئادەمدىكى ئاشىقلىق بىردىنلا ئاداۋەتكە ئۆزگىرىدۇ ۋە دەيدۇكى: «تۈفى! نەقەدەر سەت!» دەپ ئۆزىگە تەسەللىي تېپىش ئۈچۈن جامالىدىن ئاغرىنىدۇ، گۈزەللىكىنى ئىنكار قىلىدۇ. شۇنداق، ئىنسان بىلمىگەن نەرسىگە دۈشمەن بولغىنىدەك، قولى يېتىشمىگەن ياكى ئېرىشەلمىگەن نەرسىلەرنىڭ قۇسۇرىنى ئاداۋەت بىلەن ئىزدەيدۇ. ھەتتا دۈشمەنلىك قىلىشنى خالايدۇ.

  مادەم پۈتۈن كائىناتنىڭ شاھادىتى بىلەن ھەقىقىي مەھبۇب (سۆيۈلگۈچى) ۋە مۇتلەق گۈزەللىك ئىگىسى بولغان ﷲ پۈتۈن گۈزەل ئەسمائۇل ھۇسناسى بىلەن ئۆزىنى ئىنسانغا سۆيدۈرىدۇ ۋە ئىنسانلارنىڭ ئۇنى سۆيۈشلىرىنى خالايدۇ. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ئۆزىنىڭ ھەم مەھبۇبى ھەم ھەبىبى (ياخشى كۆرگىنى) بولغان ئىنسانغا فىترى (تەبئىي) بىر ئاداۋەتنى بېرىپ ئىچ–ئىچىدىن چوڭقۇر قايغۇغا مۇبتىلا قىلمايدۇ. يارىتىلىشىدىن ھەممىدىن بەك سۆيۈملۈك ۋە مۇھەببەتكە باي، ھەمدە ئىبادەت ئۈچۈن ياراتقان، ئەڭ ئۆزگىچە مەخلۇقى بولغان ئىنساننىڭ روھىغا ئۇنىڭ تەبىئىتىگە تامامەن زىت ھالدا يوشۇرۇن بىر ئاداۋەتنى قويمايدۇ. چۈنكى ئىنسان سۆيگەن ۋە قەدىر–قىممىتىنى ئالقىشلىغان مۇتلەق بىر جامالدىن ئەبەدىي ئايرىلىشتىن كەلگەن چوڭقۇر جاراھىتىنى پەقەتلا ئۇنىڭغا ئاداۋەت قىلىش، ئۇنىڭدىن ئاغرىنىش ۋە ئۇنى ئىنكار قىلىش ئارقىلىق داۋالايدۇ. كاپىرلارنىڭ ﷲنىڭ دۈشمىنى بولۇشى مۇشۇ نۇقتىدىن كېلىپ چىقىدۇ. ئۇنداق بولسا، ئۇ ئەزەلىي جامال ئۆزىنىڭ ئىشتىياقلىق ئەينىكى بولغان ئىنسان بىلەن ئەبەدىلئەبەد يولىدىكى ساياھىتىدە بىللە بولۇش ئۈچۈن ئەلۋەتتە نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بىر باقىي دىياردا ئۇ ئىنساننى بىر باقىي ھاياتقا ئېرىشتۈرىدۇ.

  شۇنداق، مادەم ئىنسان يارىتىلىشىدىن باقىي بىر جامالغا ئاشىق ۋە مۇشتاق بىر سۈرەتتە يارىتىلغاندۇر.

  ۋە مادەم باقىي بىر جامال ئۆتكۈنچى بىر مۇشتاققا رازى بولمايدۇ.

  ۋە مادەم ئىنسان بىلمىگەن، يېتىشمىگەن ياكى ئېرىشەلمىگەن مەقسىتىدىن كەلگەن قايغۇ ۋە ئەلەمدىن تەسەللىي تېپىش ئۈچۈن ئۇ نەرسىنىڭ قۇسۇرىنى تېپىش ئارقىلىق، ھەتتا يوشۇرۇن ئاداۋەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنى تېنچلاندۇرىدۇ.

  ۋە مادەم بۇ كائىنات ئىنسان ئۈچۈن يارىتىلغان، ئىنسان بولسا ﷲنى تونۇش ۋە سۆيۈش ئۈچۈن يارىتىلغان.

  ۋە مادەم بۇ كائىناتنىڭ ياراتقۇچىسى ئىسىملىرى بىلەن بىللە ئەبەدىيدۇر.

  ۋە مادەم ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىلىرى دائىمىي، باقىي ۋە ئەبەدىي بولىدۇ. ئۇنداق بولغانىكەن ئەلۋەتتە ۋە ئەلۋەتتە ئىنسان بىر باقىي دىيارغا بارىدۇ ۋە باقىي بىر ھاياتقا ئىگە بولىدۇ…

  ئىنساننىڭ قىممىتىنى، ۋەزىپىلىرىنى ۋە كامالىتىنى بىلدۈرگەن ئەڭ بۈيۈك رەھبەر، ئەڭ كامىل ئىنسان بولغان مۇھەممەدى ئەرەبى ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالام ئىنسانغا دائىر بىز بايان قىلغان پۈتۈن كامالەتنى ۋە ۋەزىپىلەرنى ئەڭ مۇكەممەل بىر سۈرەتتە ئۆزىدە ۋە دىنىدا كۆرسىتىشى بىلەن كۆرسىتىدۇكى، كائىنات ئىنسان ئۈچۈن يارىتىلغان، ھەمدە كائىناتتىن مەقسۇد (مەقسەت قىلىنغان) ۋە مۇنتەھاب (تاللىنىلغان) مەخلۇق ئىنساندۇر. شۇنىڭدەك ئىنسان ئىچىدىنمۇ ئەڭ بۈيۈك مەقسۇد، ئەڭ قىممەتلىك مۇنتەھاب ۋە ئەڭ پارلاق ئەھەدىيەت ۋە سەمەدىيەت ئەينىكى ئەھمەدى مۇھەممەدتۇر.

عَلَيْهِ وَ عَلَى آلِهِ الصَّلاَةُ و السَّلاَمُ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهِ

(ئۈممىتىنىڭ ساۋاپلىرى سانىچە ئۇنىڭغا ۋە ئائىلە–تاۋاباتلىرىغا

سالاتۇ–سالاملار بولسۇن.)

يَا اَللّهُ يَا رَحْمنُ يَا رَحِيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ

يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ

نَسْئَلُكَ بِحَقِّ فُرْقَانِكَ الْحَكِيمِ وَ بِحُرْمَةِ حَبِيبِكَ اْلاَكْرَمِ

وَ بِحَقِّ اَسْمَائِكَ الْحُسْنَى وَ بِحُرْمَةِ اِسْمِكَ اْلاَعْظَمِ اِحْفَظْنَا مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَ الشَّيْطَانِ وَ مِنْ شَرِّ الْجِنِّ

وَ اْلاِنْسَانِ آمِينَ

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

———————————————————

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

﴿اِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ﴾*

  ناماز ئوقۇش ۋە چوڭ گۇناھلارنى قىلماسلىق ئىنساننىڭ نەقەدەر مۇھىم ۋە ھەقىقى ۋەزىپىسى، ھەمدە ئىنساننىڭ يارىتىلىشىدىكى نەقەدەر مۇناسىپ ۋە تەبىئى نەتىجە ئىكەنلىكىنى چۈشىنىشنى خالىساڭ، شۇ تەمسىلى ھېكايىنى ئاڭلا:

  ئۇرۇش مەزگىلىدە، بىر ھەربى قىسىمدا، بىرى بىلىملىك ۋە ۋەزىپەپەرۋەر، يەنە بىرى نادان ۋە نەفسپەرۋەر ئىككى ئەسكەر بار ئىدى. ۋەزىپەپەرۋەر ئەسكەر ھەربىي تەلىم ۋە جەڭ ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بېرەتتى. رىزىق ۋە تەمىناتىنى ھېچ ئويلىمايتتى، چۈنكى ئۇ چۈشەنگەنكى، ئۇنىڭ قورسىقىنى بېقىش، لازىمەتلىكلىرىنى بېرىش، كېسەل بولۇپ قالسا داۋالاش، ھەتتا لوقمىنى ئاغزىغا سېلىپ قويۇشقا قەدەر ئىشلار دۆلەتنىڭ ۋەزىپىسىدۇر. ئۇنىڭ ھەقىقىي ۋەزىپىسى، ھەربىي تەلىم ۋە جەڭ ئىشلىرىدۇر. بىراق بەزىدە ئوزۇق–تۈلۈك ۋە قورال–ياراققا ئائىت ئىشلاردا ئىشلەيدۇ، قازان قاينىتىدۇ، قاچا–قۇچا يۇيىدۇ. ئۇنىڭدىن:

– نېمە قىلىۋاتىسەن؟ دەپ سورالسا، «ئۆز تېرىكچىلىكىم ئۈچۈن ئىشلەۋاتىمەن» دىمەيدۇ، بەلكى «دۆلەتنىڭ ئىشلىرىنى قىلىۋاتىمەن.» دەيدۇ.

  يەنە بىرى ئاچكۆز ۋە نادان ئەسكەر بولۇپ، ھەربىي تەلىم ۋە جەڭ ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بەرمەيتتى، «ئۇ دېگەن دۆلەتنىڭ ئىشى، مېنىڭ نېمە كارىم!» دەيتتى. دائىم تىرىكچىلىكىنى ئويلىنىپ، ئۇنىڭ ئۈچۈن پالاقشىيتتى. ئارمىيەنى تاشلاپ، بازارغا بېرىپ سودا– سېتىق قىلاتتى.

  بىر كۈنى بىلىملىك دوستى ئۇنىڭغا دېدى:

  –بۇرادەر، ھەقىقى ۋەزىپەڭ ھەربىي تەلىم ۋە جەڭ ئىشلىرىدۇر، سەن ئەنە شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ يەرگە ئېلىپ كېلىنگەنسەن، پادىشاھقا ئىشەن، ئۇ سېنى ئاچ قويمايدۇ، سېنى بېقىش ئۇنىڭ ۋەزىپىسدۇر. يەنە بىر جەھەتتىن سەن بەكلا ئاجىز ۋە پېقىرسەن، ھەر ۋاقىت ھەر يەردە ئۆزۈڭنى باقالمايسەن. ھەم بۇ دېگەن ئۇرۇش مەزگىلى، ئارمىيەنى تەرك قىلساڭ، ساڭا قاچاق دەپ جازا بېرىشىدۇ. قارىساق كۆز ئالدىمىزدا ئىككى خىل ۋەزىپە كۆرۈنىۋاتىدۇ: بىرىسى پادىشاھنىڭ ۋەزىپىسى بولۇپ، (بىز ئۇنىڭ ئورۇنلاشتۇرىشىغا رىئايە قىلساقلا) ئۇنىڭ بىزنى بېقىشىدۇر. يەنە بىرى بىزنىڭ ۋەزىپىمىز بولۇپ، (پادىشاھ بىزگە ئوڭايلىق يارىتىپ ياردەم بېرىدۇكى) ھەربىي تەلىم ۋە جەڭ ئىشلىرىدۇر.

  ئەجەبا شۇ ئەخمەق ئەسكەر ئۇ بىلىملىك پىداكارنىڭ سۆزىگە قۇلاق سالمىسا، قانچىلىك زىيان ۋە خەتەرگە ئۇچرايدىغانلىقى ئەلۋەتتە چۈشىنىشلىك.

  ئەي ھورۇن نەفسىم! ئۇ قالايمىقان ئۇرۇش مەيدانى بولسا، بۇ دولقۇنلۇق دۇنيا ھاياتىدۇر. قىسىملارغا تەقسىم قىلىنغان ئۇ ئارمىيە بولسا، ئىنسانىيەت جەمئىيىتىدۇر. ئۇ قىسىم بولسا شۇ ئەسىردىكى ئىسلام جامائىتىدۇر. ئۇ قىسىمدىكى ئىككى ئەسكەر بولسا، بىرىسى دىنى پەرزلەرنى بىلىپ ئورۇنلىغان ۋە گۇناھلارنى قىلماسلىق ئۈچۈن نەفس ۋە شەيتان بىلەن كۆرەش قىلغان تەقۋادار مۇسۇلماندۇر. يەنە بىرى بولسا، ھەقىقىي رىزىق بەرگۈچى ﷲنىڭ (رىزىق بېرىدىغانلىقىغا) ئىشەنمەسلىك دەرىجىسىدە تىرىكچىلىك دەردىگە شۇڭغۇپ، پەرزلەرنى تەرك قىلىپ تىرىكچىلىك يولىدا ئۇچرىغان گۇناھلارنى قىلىۋەرگەن گۇناھكار پاسىقنىڭ مىسالىدۇر. ئۇ ھەربىي تەلىم بولسا (باشتا ناماز بولۇپ) ئىبادەتتۇر. ئۇ ئۇرۇش بولسا، نەفس، ھەۋايى–ھەۋەس، ھەمدە جىننى ۋە ئىنسى شەيتانلارغا قارشى كۆرەش قىلىپ، قەلب ۋە روھىنى گۇناھلاردىن ۋە رەزىل ئەخلاقلاردىن مۇھاپىزەت قىلىپ ئەبەدىي ھالاكەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن تىرىشىشتۇر. ئۇ ئىككى ۋەزىپە بولسا، بىرىسى، ھاياتلىقنى بېرىپ (ياشىتىپ) بېقىشتۇر. يەنە بىرى ھاياتنى بېرىپ باققۇچىغا (ﷲقا) مۇھەببەت بىلەن يالۋۇرۇشتۇر، ئۇنىڭغا تەۋەككۈل قىلىپ ئىشەنچ باغلاشتۇر.

  شۇنداق، ئەڭ پارلاق بىر سەمەدانىي سەنئەت مۆجىزىسى ۋە ئاجايىپ بىر رەببانىي ھىكمەت ئەسىرى بولغان ھاياتنى كىم بەرگەن بولسا، لايىق رىزىق ئارقىلىق ئۇ ھاياتنى بېقىپ تەمىنلىگەن، ياشىتىپ داۋام قىلدۇرغان يەنە شۇدۇر، باشقىسى بولالمايدۇ…

  چۈنكى قارىساڭ، ئەڭ ئاجىز، ئەڭ ئەقىلسىز ھايۋان ئەڭ ياخشى بېقىلىدۇ (مېۋە قۇرتلىرى ۋە بېلىقلاردەك). ئەڭ قۇۋۋەتسىز، ئەڭ نازۇك مەخلۇق رىزىقنىڭ ئەڭ ياخشىسىنى يەيدۇ (ئىنسان ۋە ھايۋان بالىلىرىدەك). دېمەك، ھالال رىزىق ئىقتىدار ۋە ئىختىيارنىڭ (كۈچلۈكلىكى) نىسبىتىدە ئەمەس، بەلكى ئاجىزلىق ۋە زەئىپلىكنى بىلىش نەتىجىسدە كېلىدىغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يىرتقۇچلار بىلەن ئۇلارنىڭ كىچىك بالىلىرىنى، سېمىز بېلىقلار بىلەن ئورۇق تۈلكىلەرنى، (رىزقى يۈگۈرەپ كېلىدىغان) دەرەخلەر بىلەن (رىزىققا يۈگۈرەيدىغان) ھايۋانلارنى نەزەرگە ئېلىش يېتەرلىكتۇر. (دېمەك رىزىق ﷲتىندۇر.)

  ئەمدى، تىرىكچىلىك دەردى ئۈچۈن نامازنى تاشلىغان كىشى، چېنىقىشنى ۋە قورغاننى تاشلاپ بازاردا تىلەمچىلىك قىلغان ھېلىقى ئەسكەرگە ئوخشايدۇ. بىراق نامازنى ئۆتىگەندىن كېيىن چەكسىز ساخاۋەت ئىگىسى بولغان رىزىق بەرگۈچى ﷲنىڭ رەھمەت خەزىنىسىدىن رىزقىنى ئىزدەش ۋە باشقىلارغا يۈك بولۇپ قالماسلىق ئۈچۈن ئۆزى تېرىشىش ياخشىدۇر، يۈكسەكلىكتۇر، بۇمۇ بىر ئىبادەتتۇر.

  ھەمدە ئىنساننىڭ ئىبادەت ئۈچۈن يارىتىلغانلىقىغا فىترەتى (تەبىئىتى) ۋە مەنىۋى تۈزۈلمىلىرى دەلىلدۇر. چۈنكى دۇنياۋى ھاياتنىڭ تەمىنلىنىشى جەھەتتە ئادەتتىكى بىر قۇشقاچچىلىك بولالمايدۇ. بىراق مەنىۋى ۋە ئاخىرەتلىك ھايات ئۈچۈن لازىم بولغان ئىلىم ئېلىپ، مۇھتاجلىقىنى بىلىپ ﷲقا يالۋۇرۇش ۋە ئىبادەت قىلىش جەھەتتە پۈتۈن ھايۋانلارنىڭ سۇلتانى ۋە قوماندانى ھۆكمىدە بولىدۇ.

 دېمەك، ئەي نەفسىم! ئەگەر دۇنياۋى ھاياتنى بىردىنبىر غايە قىلساڭ ۋە ئۇ بويىچە دائىم تېرىشساڭ، ئەڭ ئادەتتىكى بىر قۇشقاچنىڭ ئەسكىرى دەرىجىسىدە بولىسەن. ئەگەر ئاخىرەتلىك ھاياتنى بىردىنبىر مەقسەت قىلىپ، بۇ ھاياتنى ئۇنىڭ ئۈچۈن ۋاستە قىلساڭ، ھەمدە (ئۇ يەردىكى ھوسۇل ئۈچۈن) ئېتىز ھۆكمىدە كۆرۈپ ئۇ بويىچە تېرىشساڭ، ئۇ چاغدا ھايۋاناتلارنىڭ بۈيۈك بىر قوماندانى، ھەمدە بۇ دۇنيادا ﷲنىڭ سۆيۈملۈك بىر قۇلى ۋە شەرەپلىك بىر مېھمىنى دەرىجىسىگە چىقىسەن.

  مانا ساڭا ئىككى يول، خالىغىنىڭنى تاللىساڭ بولىدۇ. ھىدايەت ۋە تەۋپىقنى ئەرھەمەرراھىمىن بولغان ﷲتىن تىلە…

———————————————-

(بۇ لەمئاغا قىسمەن ھېس ۋە زوق ئارىلاشقاندۇر. ھېس ۋە زوقنىڭ ھاياجانلىرى ئەقىلنىڭ دەستۇرلىرىنى، پىكىرنىڭ مىزانلىرىنى بەك ئاڭلاپ كەتمەيدىغانلىقى ۋە رىئايە قىلمايدىغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۈچىنچى لەمئا مەنتىق مىزانلىرى بىلەن تارتىلماسلىقى لازىم.)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ

تُرْجَعُونَ﴾

(سۈرە قەسەس:88)

ئايىتىنىڭ مەنىسىنى ئىپادە قىلغان يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ❁ يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ئىككى جۈملىسى مۇھىم ئىككى ھەقىقەتنى ئىپادە قىلىدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈندۇركى، نەقشىبەندىي تەرىقىتىنىڭ رەئىسلىرىدىن بىر قىسمى، بۇ ئىككى جۈملە بىلەن ئۆزلىرىگە بىر مەخسۇس خەتمە تۈزگەن بولۈپ، ئۇنى ئىخچام بىر خەتمەئى نەقشىيە ھۆكمىدە تۇتىشىدۇ. مادەم ئۇ ئۇلۇغ ئايەتنىڭ مەنىسىنى بۇ ئىككى جۈملە ئىپادە قىلىدۇ. ئۇنداقتا بىز بۇ ئىككى جۈملە ئىپادە قىلغان ئىككى مۇھىم ھەقىقەتنىڭ بىر قانچە نۇكتەسىنى بايان قىلىمىز.

  بىرىنچى نۇكتە: بىرىنچى قېتىمقى يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى بىر ئوپراتسىيە ھۆكمىدە قەلبنى ماسىۋادىن^* ئايرىيدۇ، كېسىدۇ. يەنى:

  ئىنسان ماھىيىتىنىڭ مۇجەسسەملىكى ئېتىبارى بىلەن مەۋجۇداتنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بىلەن ئالاقىداردۇر. ھەم ئىنساننىڭ مۇجەسسەم ماھىيىتىدە چەكسىز بىر مۇھەببەت قابىلىيىتى ئورۇنلاشتۇرۇلغاندۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىنسانمۇ پۈتكۈل مەۋجۇداتقا قارىتا بىر مۇھەببەت ساقلايدۇ. چوڭ دۇنيانى بىر ئۆيىدەك سۆيىدۇ. ئەبەدىي جەننەتكە باغچىسىدەك مۇھەببەت باغلايدۇ. ھالبۇكى، مۇھەببىتىنى بەرگەن مەۋجۇدات تۇرمايدۇ، كېتىدۇ. ئايرىلىشتىن دائىما ئازاپ چېكىدۇ. ئۇنىڭ ئۇ چەكسىز مۇھەببىتى چەكسىز بىر مەنىۋى ئازاپقا سەۋەب بولىدۇ. ئۇ ئازاپنى چېكىشتە قاباھەت، قۇسۇر ئۇنىڭ ئۆزىگە ئائىتتۇر. چۈنكى قەلبىدىكى چەكسىز مۇھەببەت قابىلىيىتى، باقىي بولغان چەكسىز بىر جامال ئىگىسىگە يۈزلەندۈرۈش ئۈچۈن بېرىلگەندۇر. ئۇ ئىنسان سۈيئىستېمال قىلىپ، ئۇ مۇھەببەتنى فانىي مەۋجۇداتقا سەرپ قىلغانلىق جەھەتى بىلەن خاتالىشىدۇ، خاتاسىنىڭ جازاسىنى ئايرىلىش ئازابى بىلەن چېكىدۇ.

  مانا بۇ قۇسۇردىن پاكلىنىپ، ئۇ فانىي مەھبۇبلاردىن ئالاقىسىنى ئۈزۈشنى ۋە ئۇ مەھبۇبلار ئۇنى تەرك قىلىشتىن بۇرۇن، ئۇ ئۇلارنى تەرك قىلىش ئارقىلىق مۇھەببىتىنى باقىي مەھبۇب بولغان ﷲقىلا خاسلاشتۇرۇشنى ئىپادە قىلغان

يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى

دىن ئىبارەت بىرىنچى جۈملىسى: «ھەقىقىي باقىي پەقەت سەنسەن، سەندىن باشقىلىرى فانىيدۇر. فانىي بولغان ئەلۋەتتە باقىي بىر مۇھەببەتكە، ئەزەلى ۋە ئەبەدىي ئىشىققا، ھەمدە ئەبەد ئۈچۈن يارىتىلغان بىر قەلب بىلەن ئالاقە تۈزۈشكە سەۋەب بولالمايدۇ.» مەنىسىنى ئىپادە قىلىدۇ. يەنى، «مادەم ئۇ چەكسىز مەھبۇبلار فانىيدۇر، مېنى تاشلاپ كېتىۋاتىدۇ. ئۇلار مېنى تاشلىۋېتىشتىن بۇرۇن مەن ئۇلارنى يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى دېيىش ئارقىلىق تاشلايمەن. پەقەت سەن باقىيسەن ۋە سېنىڭ باقىيلەشتۈرۈشۈڭ بىلەن مەۋجۇدات بەقا (باقىيلىق) تاپالايدىغانلىقىنى بىلىپ ئېتىقاد قىلىمەن. ئۇنداق بولسا، ساڭا بولغان مۇھەببەت سايىسىدا ئۇلار سۆيىلىدۇ، بولمىسا قەلبىي ئالاقىگە لايىق ئەمەستۇر» دېگەنلىكتۇر. مانا بۇ ھالەتتە قەلب چەكسىز مەھبۇبلاردىن ۋاز كېچىدۇ. ھۆسىن ۋە جاماللىرى ئۈستىدە فانىيلىق تامغىسىنى كۆرىدۇ، قەلبىي ئالاقىسىنى كېسىدۇ. ئەگەر كەسمىسە، مەھبۇبلىرىنىڭ سانىچىلىك مەنىۋى جاراھەتلەرگە دۇچار بولىدۇ.

  ئىككىنچى جۈملە بولغان يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى ئۇ چەكسىز جاراھەتلەرگە ھەم دورا، ھەم تىرياق بولىدۇ. يەنى: يَا بَاقِى «سەن باقىي بولغانىكەنسەن، كۇپايە؛ ھېچ نەرسە سەن بىلەن تەڭداش بولالمايدۇ. مادەم سەن بار، ئۇنداقتا ھەر نەرسە بار.» شۇنداق، مەۋجۇداتتا مۇھەببەتنىڭ سەۋەبى بولغان ھۆسىن، ئېھسان ۋە كامالەتنىڭ ھەممىسى باقىيى ھەقىقىينىڭ ھۆسىن، ئېھسان ۋە كامالىتىنىڭ ئىشارىتى ۋە كۆپلىگەن پەردىلەردىن ئۆتكەن زەئىپ كۆلەڭگىسىدۇر. بەلكى ﷲنىڭ گۈزەل ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىلىرىنىڭ كۆلەڭگىلىرىنىڭ كۆلەڭگىلىرىدۇر.

  ئىككىنچى نۇكتە: ئىنساننىڭ يارىتىلىشىدا بەقاغا (باقىيلىققا) قارىتا شىددەتلىك بىر ئاشىقلىق بار. ھەتتا ئۆزى سۆيگەن ھەر نەرسىدە خاتا ھالدا بىر تۈرلۈك باقىيلىق خىيال قىلىدۇ، ئاندىن سۆيىدۇ. قاچانكى ئۇنىڭ زاۋال تېپىشىنى ئويلىسا ياكى كۆرسە، ئىچ–ئىچىدىن پەرياد چېكىدۇ. بارلىق ئايرىلىشلاردىن كەلگەن پەريادلار، بەقاغا ئاشىقلىقتىن كەلگەن يىغلاشلارنىڭ تەرجىمانلىرىدۇر. ئەگەر ئۇ خاتا بولغان باقىيلىق خىيالى بولمىسا، مۇھەببەت باغلىيالمايدۇ. ھەتتا دېيىشكە بولىدۇكى، باقىي ئالەمنىڭ ۋە ئەبەدىي جەننەتنىڭ يارىتىلىشىنىڭ بىر سەۋەبى، ئىنساننىڭ ماھىيىتىدىكى ئۇ بەقاغا بولغان شىددەتلىك ئاشىقلىقتىن چىققان غايەت قۇۋۋەتلىك بەقا ئارزۇسى، ھەمدە بەقا ئۈچۈن بولغان فىترىي(تەبىئىي) ۋە ئومۇمىي دۇئاسىدۇركى، باقىي بولغان ئۇلۇغ زات، ئۇ شىددەتلىك، تەۋرەنمەس فىترىي ئارزۇنى، ئۇ تەسىرلىك، قۇۋۋەتلىك ئومۇمىي دۇئانى قوبۇل قىلىپ، فانىي ئىنسانلار ئۈچۈن باقىي بىر ئالەمنى ياراتقاندۇر.

  ھەم فاتىرى كەرىم، خالىقى رەھىم بولغان ﷲ كىچىك ئاشقازاننىڭ كىچىك بىر ئارزۇسىنى ۋە ۋاقىتلىق بىر بەقا ئۈچۈن ئەھۋال تىلى بىلەن قىلغان دۇئاسىنى چەكسىز، خىلمۇ–خىل تائاملارنى يارىتىش بىلەن قوبۇل قىلغان تۇرۇقلۇق، پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ناھايىتى بۈيۈك بىر فىترى ئېھتىياجدىن كەلگەن ناھايىتى شىددەتلىك بىر ئارزۇسىنى، ھەمدە ئومۇمىي ۋە دائىمىي، ھەقلىق ۋە ھەقىقەتلىك، ھالى ۋە تىلى بىلەن قىلغان بەقاغا ئائىت دۇئاسىنى قوبۇل قىلماسلىقى ھېچ مۇمكىنمۇ! ھاشا، يۈز مىڭ قېتىم ھاشا!!! قوبۇل قىلماسلىقى مۇمكىن ئەمەس. ھەم ھىكمەت ۋە ئادالىتىگە، رەھمەت ۋە قۇدرىتىگە ھېچبىر جەھەتتە ياراشمايدۇ.

  ئىنسان بەقاغا ئاشىق بولغانىكەن، ئەلۋەتتە پۈتۈن كامالەتلىرى، لەززەتلىرى بەقاغا باغلىقتۇر. ھەم مادەم بەقا، باقىي بولغان ئۇلۇغ ﷲقا مەخسۇستۇر؛ باقىينىڭ ئىسىملىرى باقىي بولىدۇ، ھەمدە باقىينىڭ ئەينەكلىرى باقىينىڭ رەڭگىنى، ھۆكمىنى ئالىدۇ ۋە بىر تۈرلۈك باقىيلىققا ئىگە بولىدۇ. ئۇنداقتا، ئەلۋەتتە ئىنسانغا ئەڭ لازىم ئىش، ئەڭ مۇھىم ۋەزىپە: ئۇ باقىيغا قارىتا ئالاقە پەيدا قىلىش ۋە ئىسىملىرىغا يېپىشىشتۇر. چۈنكى، باقىي يولىدا سەرپ قىلىنغان ھەر نەرسە، بىر تۈرلۈك باقىيلىققا ئىگە بولىدۇ. مانا بۇ ئىككىنچى يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى جۈملىسى بۇ ھەقىقەتنى ئىپادە قىلىدۇ. ئىنساننىڭ چەكسىز مەنىۋى يارىلىرىنى داۋالاش بىلەن بىللە، يارىتىلىشىدىكى غايەت شىددەتلىك بەقا ئارزۇسىنى ئۇنىڭ بىلەن تويغۇزىدۇ.

  ئۈچىنچى نۇكتە: شۇ دۇنيادا ۋاقىتنىڭ شەيئىلەرنىڭ يوقلۇققا ۋە زاۋالغا يۈزلىنىشىدىكى تەسىرلىرى ناھايىتى پەرقلىقتۇر. مەۋجۇدات بولسا، بىر–بىرىگە كىرىشىپ كەتكەن دائىرىلەرگە ئوخشاش بىر–بىرىنىڭ ئىچىدە بولسىمۇ، زاۋال نۇقتىسىدىكى ھۆكۈملىرى پەرقلىقتۇر. خۇددى سائەتنىڭ سېكۇنتنى ھېساپلايدىغان دائىرىسى بىلەن مىنۇتنى، سائەتنى، كۈنلەرنى ھېساپلايدىغان دائىرىلىرى كۆرۈنۈشتە بىر–بىرىگە ئوخشىسىمۇ، ئەمما تېزلىكتە بىر–بىرىگە ئوخشىمىغاندەك، ئىنساندىكى جىسىم، نەفىس، قەلب، روھ دائىرىلىرى ئەنە شۇنداق پەرقلىقتۇر. مەسىلەن: جىسىمنىڭ بەقاسى، ھاياتى، بارلىقى، ئۆتمۈشى ۋە كېلەچىكى يوق ۋە ئۆلۈك بولسىمۇ، قەلبنىڭ بۈگۈندىن نۇرغۇن كۈن بۇرۇن ۋە نۇرغۇن كۈن كېيىنكى زامانغا قەدەر ۋۇجۇد (بارلىق) ۋە ھايات دائىرىسى كەڭرىدۇر. روھ ئۈچۈن بولسا يىللار ئاۋۋال ۋە يىللار كېيىنكى چوڭ بىر دائىرە، ئۇنىڭ ھايات ۋە ۋۇجۇد دائىرىسىنىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىدۇ.

  مانا بۇ قابىلىيەتكە بىنائەن، قەلب ۋە روھنىڭ ھاياتىغا سەۋەب بولغان مەرىفەتى ئىلاھىييە (ﷲنى تونۇش)، مۇھەببەتى رەببانىييە (رەببىمىزنى سۆيۈش)، ئۇبۇدىيەتى سۇبھانىييە (ئۇنىڭغا ئىبادەت) ۋە مەرزىيەتى رەھمانىييە (رازىلىقىغا ئېرىشىش) جەھەتى بىلەن بۇ دۇنيادىكى فانىي ئۆمۈر، باقىي بىر ئۆمۈرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ ئەبەدىي، باقىي بىر ئۆمۈرنى نەتىجىلەيدۇ؛ ھەمدە باقىي ۋە ئۆلمەس بىر ئۆمۈر ھۆكمىگە ئۆتىدۇ. شۇنداق، ھەقىقىي باقىي بولغان ﷲقا بولغان مۇھەببەت، مەرىفەت ئاساسىدىكى ۋە ئۇنىڭ رىزاسىنى قازىنىش يولىدىكى بىر سېكۇنت، بىر يىلدۇر. ئەگەر ئۇنىڭ يولىدا بولمىسا، بىر يىل بىر سېكۇنتتۇر. بەلكى ئۇنىڭ يولىدا بىر سېكۇنت، دائىمىيلىقتۇر، نۇرغۇن يىللاردۇر. ۋە دۇنيا جەھەتىدە ئەھلى غەپلەتنىڭ يۈز يىلى، بىر سېكۇنت ھۆكمىگە ئۆتىدۇ. مەشھۇر، شۇنداق بىر سۆز باركى:

سِنَةُ الْفِرَاقِ سَنَةٌ وَ سَنَةُ الْوِصَالِ سِنَةٌ

يەنى: «پىراقنىڭ (ئايرىلىشنىڭ) بىر سېكۇنتى، بىر يىلدەك ئۇزۇندۇر ۋە ۋىسالنىڭ بولسا بىر يىلى، بىر سېكۇنتتەك قىسقىدۇر.» مەن بۇ سۆزنىڭ تامامەن ئەكسىگە دەيمەنكى: «ۋىسال، يەنى باقىي بولغان ﷲنىڭ رازىلىقى دائىرىسىدە ﷲ نامىدىن بولغان بىر سېكۇنتلۇق ۋىسال، پەقەت بىر يىل ئەمەس، بەلكى دائىمىي بىر ۋىسال دېرىزىسىدۇر. غەپلەت ۋە زالالەت پىراقى ئىچىدە بولسا، بىر يىللىق ئەمەس، بەلكى مىڭ يىللىق ۋىسال بىر سېكۇنت ھۆكمىدىدۇر.» ئۇ سۆزدىن تېخىمۇ مەشھۇربولغان

اَرْضُ الْفَلاَتِ مَعَ اْلاَعْدَاءِ فِنْجَانٌ سَمُّ الْخِيَاطِ مَعَ اْلاَحْبَابِ مَيْدَانٌ

(دۈشمەن بىلەن بىللە چۆل پىيالىچىلىك تار، دوست بىلەن بىللە يىڭنە تۆشۈگى مەيدانچىلىك كەڭدۇر.)

  دېگەن بۇ سۆز ھۆكۈمىمىزنى قۇۋۋەتلەيدۇ.

  ئاۋۋالقى مەشھۇر سۆزنىڭ توغرا بىر مەنىسى بۇدۇركى: مادەم فانىي مەۋجۇداتنىڭ ۋىسالى فانىيدۇر، ئۇنداقتا نەقەدەر ئۇزۇن بولسىمۇ، يەنىلا قىسقا ھۆكمىدىدۇر. يىلى، بىر سېكۇنتتەكلا ئۆتىدۇ؛ ھەسرەتلىك بىر خىيال، قايغۇلۇق بىر چۈش بولىدۇ. بەقانى خالىغان ئىنسان قەلبى بىر يىللىق ۋىسالدا، پەقەت بىر سېكۇنتتەك ۋاقىتتا بىر زەررىچىلىكلا زوقىنى ئالالايدۇ. پىراقتا بولسا، ئۇنىڭ بىر سېكۇنتى بىر يىل ئەمەس، يىللاردۇر. چۈنكى پىراقنىڭ مەيدانى كەڭرىدۇر. بەقانى خالىغان بىر قەلبكە، پىراق گەرچە بىر سېكۇنت بولسىمۇ، يىللار قەدەر بۇزغۇنچىلىق قىلالايدۇ. چۈنكى، چەكسىز پىراقلارنى خاتىرلىتىدۇ. ماددىي ۋە پەس مۇھەببەتلەر ئۈچۈن پۈتۈن ئۆتكەن زامان ۋە كېلەچەك پىراق بىلەن تولغاندۇر.

  شۇ مەسىلە مۇناسىۋىتى بىلەن دەيمىز: ئەي ئىنسانلار! فانىي، قىسقا، پايدىسىز ئۆمرۈڭلارنى باقىي، ئۇزۇن، پايدىلىق ۋە مېۋىدار قىلىشنى خالامسىلەر؟ مادەم خالاش ئىنسانىيەتنىڭ تەقەززاسىدۇر، ئۇنداقتا باقىي بولغان ﷲنىڭ يولىدا سەرپ قىلىڭلار. چۈنكى، باقىيغا يۈزلەنگەن نەرسە، بەقانىڭ جىلۋىسىگە ئىگە بولىدۇ. مادەم ھەر ئىنسان غايەت شىددەتلىك سۈرەتتە ئۇزۇن بىر ئۆمۈر خالايدۇ، بەقاغا ئاشىقتۇر. ۋە مادەم بۇ فانىي ئۆمۈرنى باقىي ئۆمۈرگە ئۆزگەرتىدىغان بىر چارە بار ۋە مەنىۋى جەھەتتىن ئۇزۇن بىر ئۆمۈرگە ئۆتكۈزۈش مۇمكىندۇر؛ ئۇنداقتا ئەلۋەتتە ئىنسانىيىتى چۆكمىگەن بىر ئىنسان، ئۇ چارىنى ئىزدەيدۇ ۋە ئۇ ئىمكانىيەتنى ئەمەلىيەتكە ئۆزگەرتىشكە تىرىشىدۇ ۋە ئۇ غايىگە مۇناسىپ ھەرىكەت قىلىدۇ. چارە بۇدۇر: ﷲ ئۈچۈن ئىشلەڭلار، ﷲ ئۈچۈن كۆرۈشۈڭلار، ﷲ ئۈچۈن تىرىشىڭلار. «ﷲ ئۈچۈن، ﷲ نامىغا، پەقەت ﷲ ئۈچۈن» ئۇنىڭ رىزاسى دائىرىسىدە ھەرىكەت قىلىڭلار. ئۇ چاغدا ئۆمرۈڭلارنىڭ مىنۇتلىرى يىللار ھۆكمىگە ئۆتىدۇ.

  بۇ ھەقىقەتكە ئىشارەت قىلىپ، قەدىر كېچىسىدەك بىر كېچىنىڭ سەكسەن نەچچە يىلدىن ئىبارەت بولغان مىڭ ئاي ھۆكمىدە بولىدىغانلىقىنى قۇرئاننىڭ ئايىتى كۆرسىتىدۇ. ھەم بۇ ھەقىقەتكە ئىشارەت قىلغان ئەۋلىيالار ۋە ھەقىقەت ئەھلىنىڭ نەزىرىدە بىر ھەق دەستۇر بولغان «بەستى زامان»^** سىرى بىلەن، نۇرغۇن يىللار ھۆكمىدە بولغان بىر قانچە مىنۇتلۇق مىئراج زامانى، بۇ ھەقىقەتنىڭ بارلىقىنى ئىسپات قىلىدۇ ۋە ئەمەلىي بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مىئراجنىڭ بىر قانچە سائەت مۇددىتىنىڭ مىڭلارچە يىللار ھۆكمىدىكى كەڭلىكى، قورشاۋى ۋە ئۇزۇنلۇقى باردۇر. چۈنكى ئۇ مىئراج يولى بىلەن بەقا ئالىمىگە كىردى. بەقا ئالىمىنىڭ بىر قانچە مىنۇتى، شۇ دۇنيانىڭ مىڭلارچە يىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندۇر. ھەم شۇ ھەقىقەت ئۈستىگە قۇرۇلغان، ئەۋلىيالار ئارىسىدا كۆپ كۆرۈلگەن «بەستى زامان» ھادىسىلىرى بار. بەزى ئەۋلىيالار بىر مىنۇتتا بىر كۈنلۈك ئىشنى قىلغان؛ بەزىلىرى بىر سائەتتە بىر يىللىق ۋەىپىسىنى پۈتتۈرگەن؛ بەزىلىرى بىر مىنۇتتا قۇرئاننى بىر قېتىم ئوقۇپ تۈگەتكەنلىكلىرىنى رىۋايەت قىلىپ خەۋەر بېرىدۇ. بۇنداق ھەق ۋە سىدىق (توغرىلىق) ئەھلى بىلىپ تۇرۇپ ئەلۋەتتە يالغانچىلىق پەسلىكىگە چۈشمەيدۇ. ھەم ئۇ دەرىجىدە چەكسىز ۋە كۆپ تەۋاتۈرلەر بىلەن «بەستى زامان» ھەقىقىتىنى ئەينەن كۆرگەنلىكلىرى شۈبھېسىزدۇر. شۇ «بەستى زامان»نىڭ(ھاشىيە)*** ھەر كىم تەستىق قىلىدىغان بىر تۈرى، چۈشتە كۆرۈنىدۇ. بەزەن ئىنسان بىر مىنۇتتا كۆرگەن چۈشىنى، كەچۈرگەن ئەھۋاللارنى، سۆزلىگەن سۆزلىرىنى، كۆرگەن لەززەتلىرى ۋە چەككەن ئەلەملىرىنى كۆرۈش ئۈچۈن ئويغاقلىق ئالىمىدە بىر كۈن، بەلكى كۈنلەر لازىمدۇر.

  خۇلاسە: گەرچە ئىنسان فانىيدۇر. ئەمما بەقا ئۈچۈن يارىتىلغان ۋە باقىي بىر زاتنىڭ ئەينىكى قىلىپ يارىتىلغان ھەمدە باقىي مېۋىلەرنى بېرىدىغان ئىشلارنى قىلىش بىلەن ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن؛ ۋە باقىي بىر زاتنىڭ، باقىي ئىسىملىرىنىڭ جىلۋىلىرىنى ۋە نەقىشلىرىنى ئۆزىدە كۆرسىتىدىغان بىر سۈرەت بېرىلگەندۇر. ئۇنداق بولسا، بىر ئىنساننىڭ ھەقىقىي ۋەزىپىسى ۋە سائادىتى: پۈتۈن تۈزۈلمىلىرى ۋە پۈتۈن قابىلىيەتلىرى بىلەن ئۇ باقىي ۋە سەرمەدىي زاتنىڭ رازىلىقى دائىرىسىدە ئىسىملىرىغا يېپىشىپ، ئەبەد يولىدا ئۇ باقىيغا يۈزلىنىپ مېڭىشتۇر. تىلى

يَا بَاقِى اَنْتَ الْبَاقِى

دېگىنىدەك، قەلبى، روھى، ئەقلى ۋە پۈتۈن تۈيغۇلىرى «پەقەت ئۇلا باقىي، ئۇلا ئەزەلىي ۋە ئەبەدىي، ئۇلا سەرمەدىي، ئۇلا دائىم، ئۇلا مەتلۇب، ئۇلا مەھبۇب، ئۇلا مەقسۇد، ئۇلا مەئبۇد!»  دېيىشى لازىم.

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

﴿رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَاْنَا﴾

(بەقەرە:286)

—————————————————–

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

﴿فَسُبْحَانَ اللّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ ❁ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّموَاتِ وَاْلاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُون﴾^

  ئەي بۇرادەر! مەندىن نامازنىڭ شۇ مۇئەييەن بەش ۋاقىتقا بۆلۈنگەنلىكىنىڭ ھىكمىتىنى سوراۋاتىسەن. ناھايىتى كۆپ ھىكمەتلىرىدىن پەقەتلا بىرىسىگە ئىشارەت قىلىمىز.

  شۇنداق، ھەربىر نامازنىڭ ۋاقتى مۇھىم بىر ئۆزگىرىشنىڭ باشلىنىشى بولغىنىدەك، ﷲنىڭ بۈيۈك بىر تەسەررۇپىنى(باشقۇرىشىنى) ئېنىق كۆرسىتىدىغان ئەينەك، ھەمدە شۇ تەسەررۇپ ئىچىدە ﷲنىڭ ئومۇمى ئېھسانلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان ۋاقىت بولغاچقا، قادىرى زۇلجەلالغا^ ئۇ ۋاقىتلاردا تېخىمۇ كۆپ تەسبىھ (پاك قاراش)، تازىم (ئۇلۇغلاش) ۋە چەكسىز نىئمەتلىرىنىڭ ئىككى ۋاقىت ئوتتۇرىسىدا يىغىلغان يەكۈنىگە قارىتا تېخىمۇ كۆپ شۈكۈر ۋە ھەمدۇ–سانا قىلىش دېمەكتىن ئىبارەت بولغان نامازغا ئەمر قىلىنغاندۇر.

  شۇ ئىنچىكە ۋە چوڭقۇر مەنىنى بىر ئاز چۈشىنىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى «بەش نۇقتا»نى نەفسىم بىلەن ئاڭلاش لازىم:

  بىرىنچى نۇقتا: نامازنىڭ مەنىسى، ﷲقا سۇنۇلغان تەسبىھ، تازىم ۋە شۈكۈردۇر. يەنى، جەلالىغا (قۇسۇرسىز ئۇلۇغلىقىغا) قارىتا سۆز ۋە پېئىل جەھەتتىن «سۇبھاناللاھ» دەپ تەسبىھ قىلىش (پاك قاراش)، چەكسىز كامالىتىگە قارىتا تىل ۋە ئەمەل جەھەتتىن «ﷲ ئەكبەر» دەپ تازىم قىلىش (ئۇلۇغلاش) ۋە چەكسىز جامالىغا (گۈزەللىكىگە) قارىتا قەلب، سۆز ۋە بەدەن جەھەتتىن «ئەلھەمدۇلىللاھ» دەپ شۈكۈر قىلىشتۇر.

  دېمەك، تەسبىھ، تازىم ۋە تەھمىد (شۈكۈر) نامازنىڭ ئۇرۇقلىرى ھۆكمىدىدۇر. شۇنىڭ ئۈچۈندۇركى، نامازنىڭ ھەرىكەت ۋە زىكىرلىرىنىڭ ھەر تەرىپىدە بۇ ئۈچ سۆز بار. يەنە شۇنىڭ ئۈچۈندۇركى، نامازدىن كېيىن نامازنىڭ مەنىسىنى تەكىتلەش ۋە قۇۋۋەتلەش ئۈچۈن شۇ مۇبارەك كەلىمىلەر ئوتتۇز ئۈچ قېتىمدىن زىكىر قىلىنىدۇ، نامازنىڭ مەنىسى شۇ ئىخچام خۇلاسىلەر بىلەن تەكرار قىلىنىدۇ.

  ئىككىنچى نۇقتا: ئىبادەتنىڭ مەنىسى شۇدۇركى، قۇل ﷲنىڭ دەرگاھىدا ئۆزىنىڭ قۇسۇرىنى، ئاجىزلىق ۋە پېقىرلىقىنى چۈشىنىپ قۇسۇرسىز رۇبۇبىيەت^**، ئېھتىياجسىز قۇدرەت ۋە چەكسىز ئىلاھىي رەھمەت ئالدىدا ھەيرانلىق ۋە مۇھەببەت بىلەن سەجدە قىلىشتۇر. يەنى، رۇبۇبىيەتنىڭ سەلتەنىتى، قۇللۇق ۋە ئىتائەتنى خالىغىنىدەك، رۇبۇبىيەتنىڭ مۇقەددەسلىكى ۋە پاكلىقىمۇ قۇلنىڭ ئۆز قۇسۇرىنى بىلىپ ئىستىغفار قىلىش بىلەن بىرگە، رەببىنىڭ بارلىق ئەيىپلەردىن تامامەن پاك ۋە ئالى، ئازغۇنلارنىڭ باتىل پىكىرلىرىدىن چەكسىز يىراق ۋە مۇتلەق خالى، كائىناتتىكى پۈتۈن مەۋجۇداتلارنىڭ پۈتۈن قۇسۇرلىرىدىن مۇقەددەس ۋە مۇنەززەھ ئىكەنلىكىنى تەسبىھ قىلىش ئارقىلىق «سۇبھاناللاھ» دەپ ئېلان قىلىشىنى خالايدۇ.

  ھەم رۇبۇبىيەتنىڭ چەكسىز كامالەتتىكى قۇدرىتىمۇ، قۇلنىڭ ئۆز زەئىپلىكىنى ۋە مەخلۇقاتلارنىڭ ئاجىزلىقىنى چۈشىنىپ، سەمەدانى^***قۇدرەتنىڭ كۆرسىتىۋاتقان ھەشەمەتلىك ئەسەرلىرىگە قاراپ ئالقىش ۋە ھەيرانلىق ئىچىدە «ﷲ ئەكبەر» دەپ، تۆۋەنچىلىك بىلەن رۇكۇغا بېرىپ ئۇنىڭغا ئىلتىجا ۋە تەۋەككۈل قىلىشىنى خالايدۇ.

  ھەمدە رۇبۇبىيەتنىڭ چەكسىز رەھمەت خەزىنىسىمۇ، قۇلنىڭ ئۆز ئېھتىياجىنى ۋە پۈتۈن مەخلۇقاتنىڭ پېقىرلىق ۋە مۇھتاجلىقىنى دۇئا ۋە تەلەپ تىلى ئارقىلىق ئىزھار قىلىش، شۇنداقلا رەببىنىڭ چەكسىز ئېھسان ۋە ئىنئاملىرىنى شۈكۈر ۋە مەدھۇ–سانا ئارقىلىق ئەلھەمدۇلىللاھ دەپ ئېلان قىلىشىنى خالايدۇ. دېمەك، نامازدىكى ھەرىكەت ۋە سۆزلەر بۇ مەنىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن ﷲ تەرىپىدىن ۋەزىپە قىلىپ بەلگىلەنگەندۇر.

  ئۈچىنچى نۇقتا: خۇددى ئىنسان شۇ چوڭ ئالەمنىڭ كىچىكلىتىلگەن مىسالى، فاتىھە سۈرىسى قۇرئان ئەزىيمۇششاننىڭ بىر نۇرانىي نەمۇنىسى بولغىنىدەك، نامازمۇ پۈتۈن ئىبادەتلەرنىڭ نۇرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرانىي خۇلاسە، ھەمدە پۈتۈن مەخلۇقات سىنىپلىرىنىڭ خىلمۇ–خىل ئىبادەتلىرىگە ئىشارەت قىلغان بىر مۇقەددەس خەرىتىدۇر.

  تۆتىنچى نۇقتا: ئالايلۇق، ھەپتىلىك بىر سائەت بار بولسا، ئۇ سائەتنىڭ سېكۇنت، مىنۇت، سائەت ۋە كۈنلىرىنى كۆرسىتىدىغان ئىسترىلكىرى بىر–بىرىگە قارايدۇ، بىر–بىرىنىڭ ئورنىنى ئالىدۇ ۋە بىر–بىرىسىنى ئەسكە ئالدۇرىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاشلا، جانابى ﷲنىڭ چوڭ بىر سائىتى بولغان شۇ دۇنيانىڭ سېكۇنتلىرى ھۆكمىدە بولغان كېچە ۋە كۈندۈزنىڭ ئالمىشىشى… مىنۇتلىرىنى سانىغان يىللار… سائەتلىرىنى سانىغان ئىنساننىڭ ئۆمۈر تەبىقىلىرى ۋە كۈنلىرىنى سانىغان ئالەم ئۆمرىنىڭ دەۋرلىرى بىر–بىرىگە قارايدۇ، بىر–بىرىنىڭ مىسالىدۇر، بىر–بىرىسىنىڭ ئورنىنى ئالىدۇ، بىر–بىرىنى ئەسلىتىدۇ. مەسىلەن:

  بامدات نامىزى، كۈن چىقىشقا قەدەر، بىر يىلدىكى باھارنىڭ ئەۋۋىلىگە، ھەم ئىنساننىڭ ئانا رەھمىگە چۈشكەن ۋاقتىغا، ھەم ئاسمانلار ۋە زېمىننىڭ ئالتە كۈندە يارىتىلىشىنىڭ بىرىنچى كۈنىگە ئوخشايدۇ، ئەسلىتىدۇ ۋە ئۇلاردىكى ئىلاھىي تەسەررۇپنى ئەسكەرتىدۇ.

  پىشىن نامىزى بولسا، بىر كۈننىڭ ئوتتۇرىسى بولغىنىدەك، ياز پەسلىنىڭ ئوتتۇرىسىغا، ھەم ياشلىق كامالىغا، ھەم دۇنيانىڭ ئۆمرىدە ئىنساننىڭ يارىتىلىش دەۋرىگە ئوخشايدۇ، ئۇلارغا ئىشارەت قىلىدۇ، ئۇلاردىكى رەھمەت مېۋىلىرىنى ۋە نىئمەت فەيزلىرىنى ئەسلىتىدۇ.

  ئەسىر ۋاقتى بولسا، كۈز پەسلىگە، ھەم ئىنساننىڭ قېرىلىق ۋاقتىغا، ھەم ئاخىرزامان پەيغەمبىرىنىڭ (س.ئە.ۋ) سائادەت ئەسرىگە ئوخشايدۇ. شۇنداقلا ئۇلاردىكى ئىلاھىي تەسەررۇپ ۋە رەھمانى ئىنئاملارنى ئەسكەرتىدۇ.

  شام نامىزى بولسا، كۈز پەسلىنىڭ ئاخىرلىرىدا كۆپلىگەن مەخلۇقاتلارنىڭ زاۋال تېپىشىنى، ھەم ئىنساننىڭ ۋاپاتىنى، ھەم دۇنيانىڭ قىيامەت باشلىنىشىدىكى خارابىيىتىنى ئەسكەرتىپ، ﷲنىڭ ھەيۋەت جىلۋىلىرىنى ئەسلىتىدۇ، شۇنداقلا ئىنساننى غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغىتدۇ…

  خۇپتەن ۋاقتى بولسا، قاراڭغۇلۇق ئالىمى كۈندۈز ئالىمىنىڭ بارلىق ئەسەرلىرىنى قارا كىپەن بىلەن يېپىشىنى، ھەم قىشنىڭ ئاق كىپەن بىلەن يەر يۈزىنى يېپىشىنى، ھەم ۋاپات قىلغان ئىنساننىڭ قېپقالغان ئەسەرلىرىنىڭمۇ ۋاپات قىلىپ ئۇنتۇلۇش پەردىسى ئاستىغا كىرىشىنى، ھەم بۇ ئىمتىھان دىيارى بولغان دۇنيانىڭ تامامەن يېپىلىشىنى ئەسكەرتىپ قەھھارى (قەھرلىك) زۇلجەلال بولغان ﷲنىڭ ھەيۋەتلىك تەسەررۇپلىرىنى ئېلان قىلىدۇ.

  كېچە ۋاقتى بولسا، ھەم قىشنى ھەم قەبىرنى ھەم بەرزەخ ئالىمىنى ئەسلىتىپ ئىنساننىڭ روھى رەھماننىڭ رەھمىتىگە قانچىلىك مۇھتاج ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرىدۇ. ئۇ كېچىدىكى تەھەججۈد نامىزى بولسا، قەبىر كېچىسىدە ۋە بەرزەخ قاراڭغۇلىقىدا نەقەدەر مۇھىم بىر نۇر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ، ئويغىتىدۇ، ھەمدە پۈتۈن بۇ ئۆزگىرىشلەر ئىچىدە ھەقىقى نىئمەت بەرگۈچى ﷲنىڭ چەكسىز نىئمەتلىرىنى ئەسكە سېلىپ، ئۇنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ھەمدۇ–ساناغا لايىق ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلىدۇ. ئەتىكى تاڭ بولسا، ھەشر (قايتا تىرىلىش) تاڭىنى ئەسلىتىدۇ، شۇنداق، شۇ كېچىنىڭ تاڭى ۋە شۇ قىشنىڭ باھارى نەقەدەر ئەقىلگە ئۇيغۇن، زۆرۈر ۋە قەتئىي ئېنىق بولسا، ھەشر تاڭىمۇ، بەرزەخ باھارىمۇ شۇ قەتئىيلىكتىدۇر.

  دېمەك، بۇ بەش ۋاقىتنىڭ ھەر بىرى بىر مۇھىم ئۆزگىرىش بېشى بولۇپ چوڭ ئۆزگىرىشلەرنى ئەسلەتكىنىدەك، ھەر كۈندىكى سەمەدانىي قۇدرەت تەسەررۇپىنىڭ ئىشارىتى ئارقىلىق ھەم يىللىق ھەم ئەسىرلىك ھەم دەۋرلىك بولغان قۇدرەت مۆجىزىلىرىنى ۋە رەھمەت ھەدىيەلىرىنى ئەسلىتىدۇ. دېمەك، ئىنساننىڭ ھەقىقىي يارىتىلىش ۋەزىپىسى، ئىبادەت ئاساسى ۋە قەتئىي قەرز بولغان پەرز ناماز شۇ ۋاقىتلارغا لايىقتۇر، بەكمۇ مۇۋاپىقتۇر.

  بەشىنچى نۇقتا: ئىنسان يارىتىلىش جەھەتتىن ئىنتايىن زەئىپتۇر، ھالبۇكى ھەر نەرسە ئۇنىڭغا چېقىلىپ قايغۇرتىدۇ، بېسىم بېرىدۇ. ھەم ئىنتايىن ئاجىزدۇر، ھالبۇكى بالالىرى ۋە دۈشمەنلىرى بەك كۆپتۇر. ھەم غايەت دەرىجىدە پېقىردۇر، ھالبۇكى ئېھتىياجلىرى چەكسىزدۇر. ھەمدە ھورۇن ۋە ئىقتىدارسىزدۇر، ھالبۇكى ھاياتنىڭ يۈكلىرى بەكمۇ ئېغىردۇر. ھەم ئىنسانلىق ئۇنى كائىناتتىكى كۆپ نەرسىلەر بىلەن ئالاقىدار قىلغاندۇر، ھالبۇكى سۆيگەن ۋە كۆنگەن نەرسىلەرنىڭ پىراق بىلەن زاۋاللىققا يۈز تۇتىشى دائىم ئۇنى ئازاپلايدۇ. ھەم ئەقىل ئۇنىڭغا يۈكسەك مەقسەتلەرنى، دائىمىي مېۋىلەرنى كۆرسىتىدۇ، ھالبۇكى قولى قىسقا، ئۆمرى قىسقا، ئىقتىدارى قىسقا ۋە سەبرى قىسقىدۇر.

  مانا شۇنداق ۋەزىيەتتىكى بىر روھنىڭ بامدات ۋاقتىدا ھەممىگە قادىر ئۇلۇغ ئاللاھىنىڭ، ھەممىدىن مېھرىبان شەپقەتلىك رەببىنىڭ دەرگاھىغا دۇئا ۋە ناماز بىلەن مۇراجىئەت قىلىپ، ئۆز ھالىنى ئىزھار قىلىشى، تەۋپىق ۋە مەدەت تىلىشىنىڭ نەقەدەر زۆرۈر ئىكەنلىكى، شۇنداقلا ئالدىدىكى كۈندۈز ئالىمىدە بېشىغا كېلىدىغان، بېلىگە يۈكلىنىدىغان ئىشلىرىنى، ۋەزىپىلىرىنى كۆتۈرۈش، تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن نەقەدەر مۇھىم بىر تايانچ كۈچ ئىكەنلىكى ناھايىتى ئېنىق چۈشىنىلىدۇ.

  پىشىن ۋاقتى، بۇ ۋاقىت كۈندۈزنىڭ تولغان ۋە قۇياشنىڭ قىيسىشقا مايىل بولغان، كۈندىلىك ئىشلارنىڭ مۇكەممەل ھالغا كەلگەن، مەشغۇلىيەتنىڭ بېسىملىرىدىن ۋاقىتلىق بىر تەنەپپۇسقا چىقىش زامانى… شۇنداقلا فانىي دۇنيانىڭ داۋامسىز ۋە ئېغىر ئىشلىرى بەرگەن غەپلەت ۋە مەنىۋى ھارغۇنلۇقتىنمۇ روھنىڭ ئارامغا ئېھتىياج ۋاقتى… ھەمدە ﷲنىڭ ئىنئاملىرى ئوتتۇرىغا چىققان بىر چاغدۇر.

  مانا بۇ چاغدا ئىنسان روھى ئۇ بېسملاردىن قۇتۇلۇپ، ئۇ غەپلەتتىن سىيرىلىپ چىقىپ، ئۇ مەنىسىز ۋە داۋامسىز ئىشلاردىن ئايرىلىپ، قەييۇمى^ باقىي بولغان ھەقىقىي نىئمەت بەرگۈچىنىڭ دەرگاھىغا چىقىپ، قول باغلاپ، بەرگەن نىئمەتلىرىگە شۈكۈر ۋە ھەمد ئېيتىپ ياردەم تىلىمەك، چەكسىز بۈيۈكلىكىگە ۋە ھەيۋىتىگە قارىتا سەجدە قىلىپ ئۆزىنىڭ ھەيرانلىقىنى، مۇھەببىتىنى، ئەرزىمەسلىكىنى ئېلان قىلماقتىن ئىبارەت پىشىن نامىزىنى ئوقۇش نە قەدەر يۈكسەك، نە قەدەر ھۇزۇرلۇق، نە قەدەر زۆرۈر ۋە مۇناسىپ ئىش ئىكەنلىكىنى چۈشەنمىگەن ئىنسان ئىنسان ئەمەس…

  ئەسىر ۋاقتى بولسا، ئۇ ۋاقىت قايغۇلۇق كۈز پەسلىنى، ئىنساننىڭ ئەلەملىك قېرىلىق ھالىتىنى ۋە ئاخىرزاماننىڭ پەرىشان ئەسرىنى ئەسكە سالىدۇ، ھەم كۈندىلىك ئىشلار نەتىجىلىنىپ ئۇ كۈنى ئېرىشكەن سالامەتلىك، خاتىرجەملىك ۋە خەيرلىك خىزمەتتەك ئىلاھىي نىئمەتلەرنىڭ بىر چوڭ يەكۈن ھاسىل قىلغان ۋە شۇنداقلا بۇ يوغان قۇياشنىڭ پېتىشقا مايىل بولۇشىنىڭ ئىشارىتى بىلەن، بۇ ۋەزىپىدار ئىنساننىڭ بۇ دۇنيادا بىر مېھمان ئىكەنلىكى ۋە ھەر نەرسىنىڭ ئۆتكۈنچى، تۇراقسىز ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلىدىغان زاماندۇر. ئەمدى، ئەبەد خالىغان، ئەبەد ئۈچۈن يارىتىلغان، ئېھسانغا ئاشىق بولغان ۋە ئايرىلىشتىن ئىزتىراپ چەككەن ئىنساننىڭ روھى، ئورنىدىن تۇرۇپ تاھارەت ئېلىپ شۇ ۋاقىتتا ئەسىر نامىزى ئوقۇش ئۈچۈن ئەزەلى ۋە باقى، ئەبەدى ۋە قەييۇم بولغان ﷲنىڭ سەمەدانى دەرگاھىغا دۇئا–تىلەكتە بولۇپ، چەكسىز ۋە زاۋالسىز بولغان رەھمىتىنىڭ ئىلتىپاتىغا ئىلتىجا قىلىپ، ھېساپسىز نىئمەتلىرىگە شۈكۈر ۋە ھەمدۇ–ساناسىنى ئىپادىلەپ، رۇبۇبىيتىنىڭ ئىززىتى ئالدىدا تۆۋەنچىلىك بىلەن رۇكۇغا بېرىپ، ئەبەدىي ئۇلۇغلىقىغا قارىتا يوقلۇق ھالىتىدە سەجدە قىلىپ، قەلبى ئۈچۈن ھەقىقى بىر تەسەللى، روھى ئۈچۈن ھەقىقى بىر راھەت تېپىپ، ھەشەمەتلىك ھۇزۇرىدا ئۆز قۇللۇقىنى ئىپادىلەش دېمەكتىن ئىبارەت بولغان ئەسىر نامىزىنى ئوقۇشنىڭ قانچىلىك يۈكسەك بىر ۋەزىپە، قانچىلىك مۇناسىپ بىر خىزمەت، نە قەدەر ئۇيغۇن بىر يارىتىلىش قەرزىنى ئادا قىلغانلىق، ھەتتا بەكمۇ ھۇزۇرلۇق بىر بەخت–سائادەت تاپقانلىق بولىدىغانلىقىنى ئىنسان بولغان چۈشىنىدۇ.

  شام ۋاقتى بولسا، ئۇ ۋاقىت قىش پەسلى باشلىنىپ ياز ۋە كۈز ئالىمىنىڭ نازىنىن ۋە گۈزەل مەخلۇقاتلىرىنىڭ قايغۇلۇق بىر ۋىدا بىلەن پاتماق زامانىنى ئەسلىتىدۇ. ھەم، ئىنساننىڭ ۋاپات قىلىپ بارلىق دوست–يېقىنلىرىدىن بىر ئەلەملىك پىراق ئىچىدە ئايرىلىپ قەبىرگە كىرىش زامانىنى ئەسكە سالىدۇ. ھەم، دۇنيانىڭ سەكرات بىلەن تەۋرىنىش ئىچىدە ۋاپات قىلىپ پۈتكۈل ئاھالىسىنىڭ باشقا ئالەملەرگە كۆچىدىغان ۋە بۇ ئىمتىھان دىيارى لامپىسىنىڭ ئۆچىدىغان زامانىنى ھېس قىلدۇرىدۇ. شۇنداقلا زاۋاللىققا يۈز تۇتقۇچى مەھبۇبلارغا (سۆيۈلگۈچىلەرگە) ئاشىق بولغانلارنى قاتتىق ئويغىتىدىغان زاماندۇر. مانا شۇنداق بىر زاماندا، شام نامىزى ئوقۇش ئۈچۈن يارىتىلىشىدىن باقىي بولغان ئىلاھىي جامالغا ئىشتىياقلىق بىر ئەينەك بولغان ئىنسان روھى، شۇ قەدەر بۈيۈك ئىشلارنى قىلىۋاتقان، بۇ ھەشەمەتلىك ئالەملەرنى باشقۇرۇپ ئالماشتۇرىۋاتقان ئەزەلى ۋە زاۋالسىز زاتنىڭ ئۇلۇغلۇق ئەرشىگە يۈزىنى بۇراپ، بۇ فانىيلەر دائىرىسىدە «ﷲ ئەكبەر» دەپ ئۇلاردىن قوللىرىنى تارتىپ، ئۇلۇغ خوجىسىنىڭ خىزمىتى ئۈچۈن قول باغلاپ، ھۇزۇرىدا قىيامدا تۇرۇپ «ئەلھەمدۇلىللاھ» دېيىش بىلەن، ئۇ دائىمى باقىينىڭ قۇسۇرسىز كامالىغا، مىسىلسىز جامالىغا ۋە چەكسىز رەھمىتىگە ھەمدۇ–سانا ئوقۇماق؛ ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾^*****دېيىش بىلەن شېرىكسز ئۇلۇغلىقىغا، ياردەمچىسىز رۇبۇبىيىتىگە ۋە ۋەزىرسىز سەلتەنىتىگە قارىتا قۇللۇقىنى تەقدىم قىلىپ مەدەت سورىماق، ھەم چەكسىز بۈيۈكلىكىگە، چەكسىز قۇدرىتىگە ۋە نۇقسانسىز ئىززىتىگە قارىتا رۇكۇغا بېرىپ، پۈتۈن كائىناتتىكى مەۋجۇداتلار بىلەن بىللە زەئىپلىكىنى ۋە ئاجىزلىقىنى، پېقىر ۋە پەسلىكىنى ئىزھار قىلماق؛ سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظِيمِ^****** دېيىش بىلەن بۈيۈك بولغان رەببى ئەزىيمىنى تەسبىھ قىلىپ؛ ئۇ زاتنىڭ زاۋالسىز جامالىغا، ئۆزگەرمەس مۇقەددەس سۈپەتلىرىگە، ئالماشماس ئەبەدىي كامالىغا قارىتا سەجدە قىلىش بىلەن ھەيرانلىق ۋە تۆۋەنچىلىك ئىچىدە ئۇنىڭدىن غەيرىسىنى تەرك قىلىش ئارقىلىق مۇھەببەت ۋە قۇللۇقىنى ئىزھار قىلىپ، پۈتۈن فانىيلەرنىڭ ئورنىغا بىر باقىي بولغان جامال ساھىبىنى، بىر ئەبەدىي رەھمەت ئىگىسىنى تېپىپ سُبْحَانَ رَبِّىَ اْلاَعْلَى******^دەپ زاۋال تېپىشتىن مۇقەددەس، پۈتۈن قۇسۇردىن پاك بولغان رەببى ئەئلاسىنى مۇقەددەسلىمەك؛ كېيىن تەشەھھۇتتا ئولتۇرۇپ پۈتۈن مەخلۇقاتلارنىڭ مۇبارەك ھايات ھەدىيەلىرىنى ۋە خالىس دۇئا–ئىبادەتلىرىنى ئۆز نامىدىن ئۇ زاۋالسىز بولغان چەكسىز جامال ۋە ھەيۋەت ئىگىسىگە ھەدىيە قىلماق؛ ئۇ شەرەپلىك رەسۇلىغا سالام كەلتۈرۈش ئارقىلىق بەيئىتىنى يېڭىلاپ، ئۇنىڭ ئەمرىگە ئىتائىتىنى ئېلان قىلماق؛ ھەمدە ئىمانىنى يېڭىلاپ تېخىمۇ نۇرلاندۇرۇش ئۈچۈن شۇ كائىنات قەسرىدىكى چەكسىز ھىكمەتكە تولغان ئىنتىزاملارنى كۆرۈپ ئۇ ئۇلۇغ سەنئەتكارىنىڭ بىرلىكىگە شاھادەت كەلتۈرمەك، شۇنداقلا رۇبۇبىيەت سەلتەنىتىنىڭ تەبلىغچىسى، ئىلاھىي رازىلىقنىڭ ۋاستىچىسى ۋە كائىنات كىتابىنىڭ ئايەتلىرىنىڭ تەرجىمانى بولغان مۇھەممەدى ئەرەبى ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىگىمۇ شاھادەت كەلتۈرمەك دېيىشلەردىن ئىبارەت بولغان شام نامىزىنى ئوقۇشنىڭ نەقەدەر يۈكسەك، نەقەدەر ئېسىل بىر ئىبادەت ئىكەنلىكىنى، نەقەدەر مۇھىم بىر ھەقىقەت، ھەمدە بۇ فانىي مېھمانخانىدا باقىيلارچە بىر سۆھبەت ۋە دائىمىيلارچە بىر سائادەت ئىكەنلىكىنى چۈشەنمىگەن ئىنسان قانداق ئىنسان بولالايدۇ؟!

  خۇپتەن ۋاقتى بولسا، ئۇ ۋاقىت كۈندۈزنىڭ ئۇپۇقتا قېپقالغان ئەسەرلىرىمۇ يوقىلىپ، كېچە ئالىمىنى قاراڭغۇلۇق قاپلايدۇ. ﴿مُقَلِّبُ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ﴾ (كېچە ۋە كۈندۈزنى ئالماشتۇرغۇچى) بولغان چەكسىز قۇدرەت ۋە ھەيۋەت ئىگىسىنىڭ ئۇ ئاق سەھىپىنى بۇ قارا سەھىپىگە ئايلاندۇرۇشىدىكى ئىلاھىي تەسەررۇپى بىلەن بىرگە، يازنىڭ زىننەتلىك يېشىل سەھىپىسىنى قىشنىڭ سوغۇق ئاق سەھىپىسىگە ئۆزگەرتىشىدىكى ﴿مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَر﴾ (قۇياش ۋە ئاينى بويسۇندۇرغۇچى) بولغان چەكسىز ھىكمەت ۋە كامال ئىگىسىنىڭ ئىلاھىي ئىجرائىيىتىنى ئەسلىتىدۇ. ھەم زاماننىڭ ئۆزگىرىشى بىلەن قەبىرگە كىرىپ كەتكەنلەرنىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن ئەسەرلىرىنىڭمۇ بۇ دۇنيادىن ئالاقىسى كېسىلىپ تامامەن باشقا ئالەمگە ئۆتۈپ كېتىشىدىكى ھايات ۋە ئۆلۈمنىڭ ياراتقۇچىسىنىڭ ئۇلۇغ پائالىيەتلىرىنى ئەسكە سالىدۇ. شۇنداقلا، تار، فانىي، پەس دۇنيانىڭ تامامەن خاراپ بولۇپ، دەھشەتلىك سەكرات بىلەن ۋاپات قىلىپ، كەڭرى، ھەشەمەتلىك بولغان ئاخىرەت ئالىمىنىڭ ئېچىلىشىدىكى يەر ۋە ساماۋاتنىڭ ياراتقۇچىسىنىڭ ھەيۋەتلىك تەسەررۇپلىرىنى ۋە چەكسىز گۈزەللىكىنىڭ جىلۋىلىنىشلىرىنى ئەسلىتىدىغان بىر زاماندۇر.

  شۇنداق، شۇ كائىناتتىكى مەخلۇقاتنىڭ ھەقىقى مالىكى ۋە باشقۇرغۇچىسى، ھەقىقى مەبۇدى ۋە مەھبۇبى پەقەتلا كېچە ۋە كۈندۈزنى، ياز ۋە قىشنى، دۇنيا ۋە ئاخىرەتنى خۇددى بىر كىتابنىڭ سەھىپىلىرىدەك ئوڭايلىق بىلەن ئۆرۈيدىغان، يېزىپ ئۆچۈرىدىغان ۋە ئۆزگەرتەلەيدىغان زات بولالايدۇ. مانا بۇ ۋاقىت پۈتكۈل شۇ ئىشلارغا ھۆكۈم يۈرگۈزىدىغان ھەممىگە قادىر بىر ﷲنىڭ دەل ئەنە شۇ زات ئىكەنلىكىنى ئىسپات قىلىدىغان بىر ۋەزىيەتتۇر.

  ئەمدى چەكسىز دەرىجىدە ئاجىز، زەئىپ، چەكسىز دەرىجىدە پېقىر، مۇھتاج بولغان، چەكسىز بىر ئىستىقبال قاراڭغۇلىقىغا شۇڭغىۋاتقان ۋە چەكسىز ھادىسىلەرنىڭ دولقۇنلىرى ئىچىدە چالقىنىۋاتقان ئىنسان روھى خۇپتەن نامىزىنى ئوقۇش ئۈچۈن ئەنە شۇ مەنىلەردىكى بۇ ۋاقىتتا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدەك ﴿لاَ اُحِبُّ اْلآفِلِينَ﴾ (زاۋال تاپقۇچىلارنى سۆيمەيمەن) دەپ ئۆلۈمى بولمىغان مەھبۇب، زاۋالى بولمىغان مەبۇدىنىڭ دەرگاھىغا ناماز بىلەن ئىلتىجا قىلىپ، شۇ فانىي ئالەمدە، فانىي ئۆمۈردە، زۇلمەتلىك دۇنيادا ۋە قاراڭغۇ ئىستىقبالدا بىر ئەبەدىي ۋە باقىي زاتقا ئىلتىجا قىلىپ بىر ئاز باقىيچە سۆھبەتتە بولۇپ، بىر قانچە مىنۇتلۇق بىر باقى  ئۆمۈر ئىچىدە ئۆز دۇنياسىغا نۇر چاچىدىغان، ئىستىقبالىنى پارلىتىدىغان، مەۋجۇداتنىڭ ۋە دوست–يېقىنلىرىنىڭ زاۋال ۋە پىراق ئىچىدە ئايرىلىشىدىن ھاسىل بولغان يارىلىرىغا مەلھەم سۈرىدىغان رەھمانىررەھىمنىڭ شەپقەتلىك ئىلتىپاتىنى ۋە ھىدايەت نۇرىنى كۆرۈپ ئارزۇ قىلماق، ھەم ۋاقتىنچە ئۇنى ئۇنۇتقان ۋە يۇشۇرۇنغان دۇنيانى ئۇمۇ ئۇنۇتۇپ، قەلبىنىڭ يىغلىشى بىلەن رەھمەت دەرگاھىدا دەرت تۆكۈپ… ھەم ئۆلۈمگە ئوخشايدىغان ئۇيقۇغا كىرشتىن بۇرۇن ھەر ئېھتىمالغا قارشى ئاخىرقى ئىبادەت ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ، كۈندىلىك ئەمەل دەپتىرىنى «گۈزەل خاتىمە» بىلەن ئاياقلاشتۇرۇش ئۈچۈن نامازغا تۇرماق؛ يەنى، فانىي بولغان بارلىق ياخشى كۆرگەنلىرىنىڭ ئورنىغا باقىي بولغان بىر مەبۇد ۋە مەھبۇبنىڭ، تىلەمچىلىك قىلىۋاتقان بارلىق ئاجىزلارنىڭ ئورنىغا چەكسىز سېخى بولغان بىر قادىرنىڭ، قورقۇپ تىترەۋاتقان بارلىق زىيان سالغۇچىلارنىڭ شەررىدىن (يامانلىقىدىن) قۇتۇلۇش ئۈچۈن مۇھاپىزەت قىلغۇچى بىر رەھىمنىڭ ھۇزۇرىغا چىقماق؛ ھەمدە فاتىھە بىلەن باشلاپ، ھېچ نەرسىگە يارىمىغان، تۇراقسىز بولغان نۇقسانلىق، پېقىر مەخلۇقاتلارغا مەدھۇ–سانا ۋە مىننەتدارلىق قىلىشنىڭ ئورنىغا بىر مۇتلەق كامال ئىگىسى، مۇتلەق بايلىق ئىگىسى ۋە چەكسىز شەپقەت ۋە ساخاۋەت ئىگىسى بولغان ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارىنى ھەمدۇ–سانا قىلماق؛ ھەم ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ﴾ خىتابىغا تەرەققى قىلىپ، يەنى ئۆزى كىچىك، ئەرزىمەس، بىچارە بولسىمۇ، ئەزەل ۋە ئەبەد سۇلتانى بولغان قىيامەت كۈنىنىڭ ئىگىسىگە باغلىنىش ئارقىلىق شۇ كائىناتتىكى نازلىق بىر مېھمان ۋە مۇھىم بىر ۋەزىپىدار دەرىجىسىگە چىقىپ ﴿اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ دېيىش ئارقىلىق پۈتۈن مەخلۇقات نامىدىن كائىناتنىڭ ھەشەمەتلىك جامائىتى ۋە بۈيۈك جەمئىيىتىدىكى ئىبادەت ۋە مەدەت سوراشلارنى ئۇنىڭغا تەقدىم قىلماق؛ ھەم ﴿اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ﴾*******^دېيىش ئارقىلىق، ئىستىقبال قاراڭغۇلۇقى ئىچىدە ئەبەدى سائادەتكە تۇتىشىدىغان سىراتەل مۇستەقىم بولغان نۇرانىي يولغا ھىدايەت قىلىنىشىنى خالىماق؛ ھەم، ھازىر ياتقان ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋاناتلارغا ئوخشاش، يوشۇرۇنغان قۇياشلار، ئويغاق يۇلتۇزلارمۇ ئۆزىنىڭ بىردىن ئەسكىرىدەك ئەمرىگە ئىتائەتچان بولغان، بۇ ئالەم مېھمانخانىسىغا (ئۇلارنى) بىردىن لامپا ۋە خىزمەتكار قىلغان بۈيۈك ﷲنىڭ ھەيۋىتىنى ئويلاپ «ﷲ ئەكبەر» دەپ رۇكۇغا بارماق… ھەم، پۈتۈن مەخلۇقاتنىڭ بەكمۇ چۇڭلۇقتىكى سەجدىسىنى ئويلىنىپ، يەنى، شۇ كىچىدە ياتقان مەخلۇقاتلاردەكلا ھەر يىل ۋە ھەر ئەسىردىكى تۈرلۈك مەۋجۇدات، ھەتتا يەر شارى، ھەتتا دۇنيا خۇددى بىردىن مۇنتىزىم ئارمىيىدەك، بەلكى بىردىن ئىتائەتلىك ئەسكەردەكلا دۇنياۋى ئىبادەت ۋەزىپىسىدىن ﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾ ئەمرى بىلەن بوشانغان چاغدا، يەنى، غەيب ئالىمىگە ئەۋەتىلگەن ۋاقىتتا، چەكسىز دەرىجىدە بىر ئىنتىزام بىلەن «زاۋال تېپىپ پاتماق» جاينامىزىدا «ﷲ ئەكبەر» دەپ «سەجدە» قىلىشلىرىدەك، ھەمدە يەنە ﴿كُنْ فَيَكُونُ﴾ ئەمرىدىن كەلگەن بىر ئويغىتىش ۋە قايتا تىرىلىش ساداسى بىلەن يېڭى باھاردا تەكرار يا ئەينى شەكىلدە يا ئوخشىشىپ كەتكەن شەكىلدە قايتا تىرىلىپ، قىيامدا تۇرۇپ رەببىنىڭ خىزمىتى ئۈچۈن ھازىر بولۇشلىرىغا ئوخشاش، شۇ كىچىككىنە ئىنسانمۇ ئۇلارغا ئەگىشىپ، ئۇ چەكسىز كامال ئىگىسى بولغان رەھماننىڭ، ئۇ چەكسىز جامال ئىگىسى بولغان رەھىمنىڭ ئالى ھۇزۇرىدا ھەيرانلىق ئىچىدىكى بىر مۇھەببەت، باقىيلىق ئىچىدىكى بىر يوقلۇق، ئىززەت–شەرەپ ئىچىدىكى بىر تۆۋەنچىلىك بىلەن «ﷲ ئەكبەر» دەپ سەجدىگە بارماق، يەنى بىرخىل مىراجغا چىقماقتىن ئىبارەت بولغان خۇپتەن نامىزىنى ئوقۇشنىڭ نەقەدەر ئېسىل، نەقەدەر شېرىن، نەقەدەر يۈكسەك، نەقەدەر ئەزىز، نەقەدەر مۇناسىپ ۋە نەقەدەر ئەقىلگە مۇۋاپىق بولغان بىر خىل ۋەزىپە، بىر خىل خىزمەت، بىر خىل ئىبادەت، بىر خىل مۇھىم ھەقىقەت ئىكەنلىكىنى ئەلۋەتتە چۈشەندىڭ.

  دېمەك، شۇ بەش ۋاقىتنىڭ ھەر بىرى بىردىن چوڭ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئىشارەتلىرى، ئۇلۇغ تەسەررۇپلارنىڭ ئالامەتلىرى ۋە ئومۇمى ئىنئاملارنىڭ نىشانلىرى بولغانلىقتىن، بۇرچ ۋە قەرز بولغان پەرز نامازلارنىڭ ئاشۇ ۋاقىتلارغا تەقسىماتى چەكسىز دەرىجىدە ھىكمەتلىكتۇر.

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى مَنْ اَرْسَلْتَهُ مُعَلِّمًا لِعِبَادِكَ لِيُعَلِّمَهُمْ كَيْفِيَّةَ مَعْرِفَتِكَ وَ الْعُبُودِيَّةَ لَكَ وَ مُعَرِّفًا لِكُنُوزِ اَسْمَائِكَ وَ تَرْجُمَانًا ِلآيَاتِ كِتَابِ كَائِنَاتِكَ وَ مِرْآتًا بِعُبُودِيَّتِهِ لِجَمَالِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ آمِينَ بِرَحْمَتِكَ يَا