نامازنىڭ نەقەدەر قىممەتلىك ۋە مۇھىم ئىكەنلىكىنى، نەقەدەر يەڭگىل ۋە ئاز بىر دەسمايە بىلەن قولغا كېلىدىغانلىقىنى، ھەم نامازسىز ئادەمنىڭ نەقەدەر ئەقىلسىزلىق ۋە تولىمۇ چوڭ يوقىتىش ئىچىدە ئىكەنلىكىنى، ئىككى كەرە ئىككى تۆت بولۇش دەرىجىسىدە ئېنىق چۈشىنىشنى خالىساڭ، شۇ تەمسىلىي ھېكايىگە قارا، كۆر
بىر زامان بۈيۈك بىر ھۆكۈمدار ئىككى خىزمەتكارىنى -ھەر بىرىگە يىگىرمە تۆت ئالتۇن بېرىپ- ئىككى ئايلىق ئۇزاقلىقتىكى خاس ۋە گۈزەل بىر بېغىغا ئولتۇراقلىشىش ئۈچۈن ئەۋەتىدۇ. ھەم ئۇلارغا ئەمر قىلىدۇكى: «شۇ پۇلنى يول ۋە بېلەت ئۈچۈن سەرپ قىلىڭلار، ھەم بارىدىغان يېرىڭلاردا كېرەكلىك بولىدىغان لازىمەتلىكلەرنى سېتىۋېلىڭلار. بىر كۈنلۈك مۇساپىدىن كېيىن بىر ئىستانسا بار، ئۇ يەردە ماشىنا، كېمە، پويىز ۋە ئايروپىلان قاتارلىق قاتناش قوراللىرى بار بولۇپ، دەسمايەڭلەرگە قارىتا چىقىسىلەر
ئۇ ئىككى خىزمەتكار بۇ ئەمرنى ئالغاندىن كېيىن يولغا چىقىدۇ. بىرى بەختىيار ئىدىكى، ئىستانسىغا بارغىچە پۇلنىڭ بىر قىسمىنى سەرپ قىلىدۇ، ئەمما خوجايىنىنى مەمنۇن قىلىدىغان بىر تىجارەتكە ئىشلىتىدۇكى دەسمايىسى بىردىن مىڭغا چىقىدۇ. يەنە بىر خىزمەتكار بەدبەخت ۋە باشباشتاق بولغانلىقتىن ئىستانسىغا بارغىچە يىگىرمە ئۈچ ئالتۇننى خەجلىۋېتىدۇ. قىمارغا ئوخشاش ئويۇن-تاماشالارغا ئىشلىتىپ زايا قىلىدۇ ۋە بىرلا ئالتۇنى قالىدۇ. كېيىن ئاۋۋالقى خىزمەتكار ئۇنىڭغا دەيدۇ
-«بۇرادەر، شۇ قېپقالغان بىرتال ئالتۇنىڭنى بولسىمۇ بىر بېلەت ئۈچۈن ئىشلەت، شۇندىلا بۇ ئۇزۇن يولدا ئاچ ۋە پىيادە قالمايسەن. ھەم بىزنىڭ خوجايىنىمىز بەك مەرتتۇر، ئىلتىپات قىلىپ سەھۋەنلىكلىرىڭنى ئەپۇ قىلىۋېتىشى ۋە سېنىمۇ ئايروپىلانغا چىقىرىشى مۇمكىن.بەلكى بىر كۈندىلا مەنزىلىمىزگە بېرىۋالىمز. بولمىسا ئىككى ئايلىق بۇ چۆلدە ئاچ، پىيادە ۋە يالغۇز مېڭىشقا مەجبۇر بولىسەن
ئەجەبا ئۇ ئادەم جاھىللق قىلىپ، شۇ بىر تال ئالتۇننى بىر خەزىنىنىڭ ئاچقۇچى ھۆكمىدىكى بېلەتكە سەرپ قىلماي، ۋاقىتلىق لەززەت ئۈچۈن كەيپ-ساپاغا سەرپ قىلسا، تولىمۇ ئەقىلسىزلىق قىلىدىغانلىقىنى ۋە بەختسىزلىك ئىچىدە زىيان ۋە ھەسرەتكە قالىدىغانلىقىنى ئەڭ ئەقىلسىز ئادەممۇ چۈشەنمەمدۇ؟
ئەي نامازسىز ئادەم، ئەي نامازدىن ھوزۇر ئالالمايۋاتقان نەفسىم!
ئۇ ھۆكۈمدار رەببىمىزدۇر، ياراتقۇچىمىزدۇر. ئۇ ئىككى خىزمەتكار يولۇچى بولسا، بىرى تەقۋا ۋە نامىزىنى ئىشتىياق بىلەن ئوقۇيدىغان؛ يەنە بىرى غاپىل ۋە نامازسىز ئىنسانلاردۇر. ئۇ يىگىرمە تۆت ئالتۇن بولسا، ھەر كۈندىكى يىگرمە تۆت سائەتلىك ئۆمۈردۇر. ئۇ خاس باغ بولسا جەننەتتۇر. ئۇ ئىستانسا بولسا قەبرىدۇر. ئۇ ساياھەت بولسا، قەبرىگە، ھەشرگە ۋە ئەبەدكە بارىدىغان ئىنسانىيەت سەپىرىدۇر. ھەركىم ئەمىلىگە ۋە تەقۋا قۇۋۋىتىگە قارىتا ئۇ ئۇزۇن يولنى ئوخشىمىغان دەرىجىلەردە بېسىپ ئۆتىدۇ. بىر قىسىم ئەھلى تەقۋا چاقماق تېزلىكىدە مىڭ يىللىق يولنى بىر كۈندە باسىدۇ؛ يەنە بىر قىسمى بولسا خىيال تېزلىكىدە ئەللىك مىڭ يىللىق مۇساپىنى بىر كۈندە تۈگىتىدۇ. قۇرئانى ئازىيمۇششان شۇ ھەقىقەتكە ئىككى ئايەت بىلەن ئىشارەت قىلىدۇ. ئۇ بېلەت بولسا نامازدۇر، پەقەت بىر سائەت ۋاقىت بەش ۋاقىت ناماز ئۈچۈن -تاھارەت بىلەن- يېتەرلىكتۇر
ئەجەبا ھەر كۈنلۈك ئۆمرىنىڭ يىگىرمە ئۈچ سائىتىنى شۇ قىسقىغىنە دۇنيا ھاياتىغا سەرپ قىلىپ، ئۇزۇن ئەبەدىي ھاياتىغا بىر سائىتىنىمۇ سەرپ قىلمىغان ئادەم، نەقەدەر زىيان تارتىدۇ، نەقەدەر ئۆزىگە زۇلۇم قىلىدۇ، نەقەدەر ئەقىلگە زىت ھەرىكەت قىلغان بولىدۇ. چۈنكى، مىڭ ئادەم قاتناشقان بىر لاتارىيە ئويۇنىغا -ئۇتۇش ئېھتىماللىقى مىڭدا بىر بولسىمۇ- مېلىنىڭ يېرىمىنى سەرپ قىلىشنى ئەقىل قوبۇل قىلىدۇ. ئەجەبا، مېلىنىڭ يىگىرمە تۆتتىن بىرىنى -ئۇتۇش ئېھتىماللىقى يۈزدە توقسان توققۇز مۇقەررەر بولغان- ئەبەدىي بىر خەزىنىگە سەرپ قىلماسلىقنىڭ نەقەدەر ئەقىل ۋە ھېكمەتكە خىلاپ ۋە نەقەدەر ئەقىلدىن يىراق ئىكەنلىكىنى ئۆزىنى ئاقىل ھېساپلىغان ئادەم چۈشەنمەمدۇ؟
ھالبۇكى نامازدا روھ، قەلب ۋە ئەقىلنىڭ بۈيۈك راھىتى بار؛ ھەم جىسمانىي جەھەتتىنمۇ ئۇنچىلىك ئېغىر بىر ئىش ئەمەس. ھەم ناماز ئوقۇغان كىشىنىڭ باشقا مۇباھ(ساۋاپمۇ گۇناھمۇ بولمايدىغان) دۇنياۋى ئىشلىرىمۇ -ساغلام بىر نىيەت بىلەن- ئىبادەت ھۆكمىگە ئۆتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، پۈتكۈل ئۆمۈر دەسمايىسىنى ئاخىرەت سائادىتى ئۈچۈن ۋاستە قىلالايدۇ. فانى ئۆمرىنى بىر ھېساپتا باقىيلەشتۈرگەن بولىدۇ

  بىرىنچى سوئال: چەكلىك بىر ھاياتتا، چەكلىك گۇناھلارغا قارىتا چەكسىز بىر ئازاپ ۋە چەكسىز بىر جەھەننەم قانداق ئادالەت بولىدۇ؟

  جاۋاب: يۇقىرىدىكى ئىشارەتلەردە، بولۇپمۇ بۇ ئىشارەتنىڭ ئالدىدىكى ئون بىرىنچى ئىشارەتتە قەتئىييەن چۈشىنىلدىكى، كۇفۇر ۋە زالالەت جىنايىتى چەكسىز بىر جىنايەتتۇر ۋە چەكسىز بىر ھوقۇققا تاجاۋۇزدۇر.

  ئىككىنچى سوئال: شەرىئەتتە دېيىلگەنكى: «جەھەننەم ئەمەلنىڭ جازاسىدۇر؛ ئەمما جەننەت بولسا ﷲنىڭ پەزلى (ئارتۇق ئىھسانى) بىلەندۇر.» بۇنىڭ ھىكمىتى نېمىدۇر؟

  جاۋاب: يۇقىرىقى ئىشارەتلەردە ئېنىق بولدىكى: ئىنسان ئىجادسىز(ھېچ ئىش قىلالمايدىغان) بىر جۈزئىي ئىختىيارى بىلەن ۋە جۈزئىي بىر كەسب بىلەن، بىر ئەدەمىي ھەرىكەت ئارقىلىق ۋەياكى ئېتىبارى ئىشنى شەكىللەندۈرۈش بىلەن ۋە مۇقىملاشتۇرۇش ئارقىلىق مۇدھىش بۇزغۇنچىلىقلارغا ۋە شەرلەرگە سەۋەب بولغىنىدەك، نەفىس ۋە ھەۋاسى دائىما شەرلەرگە ۋە زەرەرلەرگە مايىل بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ كىچىك كەسبنىڭ نەتىجىسىدىن ھاسىل بولغان يامانلىقنىڭ مەسئۇلىيىتىنى ئۇ ئۈستىگە ئالىدۇ. چۈنكى ئۇنىڭ نەفسى خالىدى ۋە ئۆز كەسبى بىلەن سەۋەب بولدى. شەر ئەدەمىي بولغانلىقى ئۈچۈن قۇل ئۇنىڭغا فائىل(قىلغۇچى) بولدى. جانابى ھەقمۇ ياراتتى. ئەلۋەتتە ئۇ چەكسىز جىنايەتنىڭ مەسئۇلىيىتىنى چەكسىز بىر ئازاب بىلەن چېكىشكە لايىق بولىدۇ.

  ئەمما ياخشىلىقلار ۋە خەيرلەر بولسا، ۋۇجۇدىي بولغانلىقى ئۈچۈن ئىنساننىڭ كەسبى ۋە جۈزئىي ئىختىيارى ئۇلارنىڭ بار بولىشىنىڭ بىردىنبىر سەۋەبى بولالمايدۇ. ئىنسان ئۇنىڭدا ھەقىقىي فائىل بولالمايدۇ. ھەمدە نەفسى ئەممارىسىمۇ ياخشىلىقلارغا تەرەپدار ئەمەستۇر. بەلكى ﷲنىڭ رەھمىتى ئۇلارنى خالايدۇ ۋە ﷲنىڭ قۇدرىتى يارىتىدۇ. پەقەتلا ئىنسان، ئىمان بىلەن، ئارزۇ بىلەن، نىيەت بىلەن ئىگە بولالايدۇ. ئىگە چىققاندىن كېيىن، ئۇ ياخشىلىقلارنىڭ، ئۇنىڭغا ئالدىن بېرىلگەن ۋۇجۇد ۋە ئىمان نىمەتلىرىگە ئوخشاش ﷲنىڭ بۇرۇنقى چەكسىز نىمەتلىرىگە بىر شۈكۈر بولۇپ ئۆتكەن نىمەتلەرگە قارايدىغانلىقىنى بىلىش لازىم. ﷲنىڭ ۋەدىسى بىلەن بېرىلىدىغان جەننەت بولسا، ﷲنىڭ پەزلى بىلەن بېرىلىدۇ. كۆرۈنۈشتە بىر مۇكاپاتتۇر، ھەقىقەتتە پەزىلدۇر. دېمەك يامانلىقتا سەۋەب نەفىستۇر، جازاغا دەل لايىقتۇر. ياخشىلىقلاردا سەۋەب ھەق(ﷲ)تىندۇر. ئىللەتمۇ(يارىتىشقا كېرەكلىك پۈتۈن شارائىتلارمۇ) ﷲتىندۇر. پەقەت ئىنسان ئىمان بىلەن ئىگە بولىدۇ. «مۇكاپاتىنى خالايمەن» دېيەلمەيدۇ؛ «پەزلىنى تىلەيمەن» دېيەلەيدۇ.

  ئۈچىنچى سوئال: يۇقىرىقى بايانلاردىن چۈشىنىلىدۇكى، يامانلىقلار تارقىلىش ۋە تاجاۋۇز(دەخلى–تەرۇز) بىلەن كۆپىيىدىغانلىقى ئۈچۈن، بىر يامانلىق مىڭ يېزىلىشى؛ ياخشىلىق بولسا ۋۇجۇدىي بولغانلىقى ئۈچۈن ماددىي جەھەتتىن كۆپەيمەيدىغانلىقى، ھەمدە قۇلنىڭ ئىجادى ۋە نەفىسنىڭ ئارزۇسى بىلەن بولمايدىغانلىقى ئۈچۈن يېزىلماسلىقى ياكى بىر يېزىلىشى كېرەك ئىدى. نېمىشقا يامانلىق بىر يېزىلىدۇ، ياخشىلىق ئون ۋە بەزەن مىڭ يېزىلىدۇ؟

  جاۋاپ: جانابى ھەق، كامالى رەھمىتىنى ۋە مېھرىبانلىقىنىڭ گۈزەللىكىنى ئۇ سۈرەتتە كۆرسىتىدۇ.

  تۆتىنچى سوئال: ئەھلى زالالەتنىڭ قازانغان مۇۋەپپەقىيەتلىرى ۋە كۆرسەتكەن قۇۋۋەتلىرى، ھەمدە ئەھلى ھىدايەتكە قارشى غالىبىيەتلىرى كۆرسىتىدۇكى، ئۇلار بىر قۇۋۋەتكە ۋە بىر ھەقىقەتكە تايىنىۋاتىدۇ. دېمەك يا ئەھلى ھىدايەتتە زەئىپلىك بار، ياكى ئۇلاردا بىر ھەقىقەت بار؟(دېيىش توغرىمۇ؟)

  جاۋاب: ھاشا… ئۇلاردىمۇ ھەقىقەت يوق ۋە ئەھلى ھەقتىمۇ زەئىپلىك يوق. ئەپسۇسكى، نەزەر دائىرىسى تار، مۇھاكىمىسىز بىر قىسىم ئاۋام خەلق ئىككىلىنىپ ۋەسۋەسىگە چۈشۈۋاتىدۇ ۋە ئەقىدىلىرىگە زىيان يېتىۋاتىدۇ. چۈنكى دەيدۇكى: «ئەگەر ئەھلى ھەقتە تامامەن ھەق ۋە ھەقىقەت بولغان بولسا، بۇ قەدەر مەغلۇپ بولمايتتى ۋە خورلۇق تارتمايتتى. چۈنكى ھەقىقەت قۇۋۋەتلىكتۇر. اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلاَ يُعْلَى عَلَيْهِ^ دېگەن ئاساسىي قائىدىگە بىنائەن، قۇۋۋەت ھەقتىدۇر. ئەگەر ئۇ ئەھلى ھەققە قارشى غالىب كەلگەن ئەھلى زالالەتنىڭ ھەقىقىي بىر قۇۋۋىتى ۋە بىر تايىنىش نۇقتىسى بولمىغان بولسا، بۇ دەرىجىدە غەلىبە ۋە مۇۋەپپەقىيەتكە ئېرىشەلمەسلىكى كېرەك ئىدى»؟

  جاۋاب: ئەھلى ھەقنىڭ مەغلۇبىيىتى قۇۋۋەتسىزلىكتىن، ھەقىقەتسىزلىكتىن كەلمىگەنلىكى يۇقىرىقى ئىشارەتلەردە قەتئىي ئىسپات قىلىنغىنىدەك، ئەھلى زالالەتنىڭ غەلىبىسى قۇۋۋەتلىرىدىن، ئىقتىدارلىرىدىن ۋە تايىنىش نۇقتىسى تاپقانلىقىدىن كەلمىگەنلىكى يەنە ئۇ ئىشارەتلەردە قەتئىي ئىسپات قىلىنغانلىقتىن بۇ سوئالنىڭ جاۋابى يۇقىرىقى ئىشارەتلەرنىڭ خۇلاسىسىدۇر. پەقەت بۇ يەردە بەزى ھىيلىلىرىگە ۋە قوللانغان بىر قىسىم قوراللىرىغا ئىشارەت قىلىمىز:

  مەن ئۆزۈم قايتا–قايتا كۆردۈمكى، يۈزدە ئون بۇزغۇنچى يۈزدە توقسان سالىھ ئىنسانلارنى مەغلۇپ قىلىۋاتاتتى. ھەيرانلىق بىلەن قىزىقتىم. تەتقىق قىلغاندىن كېيىن قەتئىييەن چۈشەندىمكى، ئۇ غەلىبە قۇۋۋەتتىن، قۇدرەتتىن كەلمەيۋاتىدۇ، بەلكى بۇزۇشتىن، پەسلىكتىن، پىتنە–پاساتتىن ۋە ئەھلى ھەقنىڭ ئىچىدىكى ئىختىلاپتىن پايدىلنىشتىن، ھەمدە ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئىختىلاپ تۇغدۇرۇشتىن ۋە ئۇلارنىڭ ئاجىز ھېسسىياتلىرىنى ئىشلىتىشتىن، مەنفىي تەلقىنلەردىن، ھەمدە نەفسانىي ھېسلىرىنى ۋە شەخسىي غەرەزلەرنى ھەرىكەتكە كەلتۈرۈشتىن، ئىنساننىڭ ماھىيىتىدىكى زىيانلىق مەدەنلەر ھۆكمىدە بولغان ناچار قابىلىيەتلەرنى ئىشلەتكۈزۈشتىن، شان–شەرەپ نامىدىن رىياكارلىق بىلەن نەفىسنىڭ فىرئەۋىنلىقىنى پەپىلەشتىن، شۇنداقلا ۋىجدانسىزلارچە بۇزغۇنچىلىقلىرىنى كۆرۈپ ھەممە ئادەمنىڭ قورقۇشىدىن كېلىۋاتىدۇ. ھەم شۇنىڭغا ئوخشاش شەيتانىي ھىيلىلەر ۋاستىسى بىلەن ۋاقتىنچە ئەھلى ھەق ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. ئەمما ﴿وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ﴾(ئاقىۋەت تەقۋادارلارغا مەنسۇپ) سىرى بىلەن، اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلاَ يُعْلَى عَلَيْهِ دەستۇرى بىلەن: ئۇلارنىڭ ئۇ ۋاقىتلىق غەلبىلىرى، مەنپەئەت جەھەتتىن ئۇلار ئۈچۈن ئەھمىيەتسىز بولۇش بىلەن بىللە، جەھەننەمنى ئۆزلىرىگە، جەننەتنى ئەھلى ھەققە قازاندۇرۇشلىرىغا سەۋەبتۇر.

  مانا زالالەتتە، ئىقتىدارسىزلارنىڭ كۈچلۈك كۆرۈنۈشلىرى ۋە ئەھمىيەتسىزلەرنىڭ شۆھرەت قازىنىدىغانلىقلىرى ئۈچۈندۇركى، مەنمەنچى، شۆھرەتپەرەست، رىياكار ئىنسانلار ئاز بىر ئىش بىلەن ئىقتىدارلىرىنى كۆرسىتىش ۋە قورقۇتۇش ياكى زىيانغا ئۇچرىتىش جەھەتىدىن بىر مەرتىۋە قازىنىش نىيىتى بىلەن، نەتىجىدە كۆرۈنۈش ۋە دىققەت–نەزەرلەرنى ئۆزىگە مەزكەزلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئەھلى ھەققە مۇخالىپلىق ۋەزىيىتىگە كىرىدۇ. ئىقتىدار ۋە قۇدرەت بىلەن ئەمەس، بەلكى تەرك قىلىپلا ۋەياكى بىر ئەھمىيەتلىك ئىش قىلمايلا تېرىغان بۇزغۇنچىلىقلار ئۇنىڭ نامىدىن دېيىلىپ، ھەممە ئادەم ئۇنىڭ گېپىنى قىلسۇن ئۈچۈنمۇ ئەھلى ھەق بىلەن قارشىلىشىدۇ. شۇنداق شۆھرەت ساراڭلىرىدىن بىرىسى نامازگاھنى ناپاك قىلىپتۇ، مەقسىدى ھەممە ئادەم ئۇنى تىلغا ئېلىپ گېپىنى قىلىشى ئىكەن. ھەتتا كىشىلەر لەنەتلەر بىلەن ئۇنىڭ گېپىنى قىلىشقان بولسىمۇ، شۆھرەتپەرەستلىك ھېسسى بىلەن بۇ لەنەتلىك شۆھرەتتىن سۆيۈنگەنىكەن، دەپ بۇ مىسال تىللاردا كېزىپ يۈرىدۇ.

  ئەي باقىي ئالەم ئۈچۈن يارىتىلغان ۋە فانىي ئالەمگە مۇپتىلا بولغان ئىنسان! ﴿فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَ اْلاَرْضُ﴾(دۇخان:29) ئايىتىنىڭ سىرىغا دىققەت قىل، قۇلاق سال! نېمە دەۋەتقانلىقىغا قارا! ئېنىق مەنىسى بىلەن پەرمان قىلىدۇكى: «زالالەت ئەھلىنىڭ ئۆلىشى بىلەن ئىنسان بىلەن ئالاقىدار بولغان ئاسمانلار ۋە زېمىن ئۇلارنىڭ مىيىتلىرى ئۈستىدە يىغلىمايدۇ، يەنى ئۇلارنىڭ ئۆلىشى بىلەن مەمنۇن بولىدۇ.» ئەمما ئىشارىي مەنىسى بىلەن ئىپادە قىلىدۇكى: «ھىدايەت ئەھلىنىڭ ئۆلىشى بىلەن ئاسمانلار ۋە زېمىن ئۇلارنىڭ مىيىتلىرى ئۈستىدە يىغلايدۇ، ئۇلارنىڭ پىراقىنى خالىمايدۇ.» چۈنكى، ئەھلى ئىمان بىلەن پۈتكۈل كائىنات ئالاقىداردۇر ۋە ئۇنىڭدىن مەمنۇن بولىدۇ. ئىمان بىلەن كائىناتنىڭ ياراتقۇچىسىنى بىلگەنلىكى ئۈچۈن، كائىناتنىڭ(مەۋجۇداتىنىڭ) قىممىتىنى تەقدىرلەپ، ھۆرمەت ۋە مۇھەببەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. زالالەت ئەھلىگە ئوخشاش ھاقارەت قىلمايدۇ، مەنىۋى ئاداۋەت ساقلىمايدۇ.

  ئەي ئىنسان، ئويلان! سەن خالىساڭمۇ، خالىمىساڭمۇ ئۆلىسەن. ئەگەر نەفىس ۋە شەيتانغا ئەگەشسەڭ، سېنىڭ قوشنىلىرىڭ، بەلكى ئۇرۇق–تۇغقانلىرىڭ سېنىڭ يامانلىقىڭدىن قۇتۇلۇشتىن خۇشال بولىدۇ. ئەگەر ئەئۇزۇ بىللاھى مىنەششەيتانىررەجىم دەپ، قۇرئان ۋە ھەبىبى رەھمانغا (ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالام) ئەگەشسەڭ، ئۇ چاغدا ئاسمانلار ۋە زېمىن ۋە مەۋجۇداتلار (ھەركىمنىڭ دەرىجىسىگە نىسبەتەن بولغىنىدەك)، سېنىڭ دەرىجەڭگە قارىتا سېنىڭ دۇنيادىن كېتىشىڭدىن ئازاپلىنىپ، مەنەن يىغلايدۇ. ئۇلۇغ بىر ماتەم بىلەن، ھەشەمەتلىك بىر ئاق يول تىلەش ئارقىلىق قەبىر ئىشىكى ئارقىلىق كىرگەن باقىي ئالەمدە سېنىڭ دەرىجەڭگە قارىتا سەن ئۈچۈن بىر گۈزەل ئىستىقبال بار ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىشىدۇ.

————————————————

  كۇففارلارنىڭ ۋە ئەھلى زالالەتنىڭ بىر ئىمان ھەقىقىتىنى ئىنكار قىلىشى ۋە يوققا چىقىرىشلىرىدا قۇۋۋەت يوقتۇر. چۈنكى ئىنكار سىرى بىلەن ئىتتىپاقلىرى قۇۋۋەتسىزدۇر. مىڭ ئىنكار قىلغۇچى يالغۇز بىر ھۆكمىدىدۇر. مەسىلەن: پۈتۈن ئىستانبۇل ئاھالىسى رامىزاننىڭ بېشىدا ئاينى كۆرمىگەنلىكى ئۈچۈن ئىنكار قىلسا، ئىككى شاھىتنىڭ ئىسپات قىلىشى بىلەن ئۇ كۆپچىلىكنىڭ ئىنكارى ۋە ئىتتىپاقى ئەمەلدىن قالىدۇ. مادەم كۇفۇرنىڭ ۋە زالالەتنىڭ ماھىيىتى ئىنكار قىلىشتۇر، جاھالەتتۇر ۋە ئەدەمىيدۇر(يوقلۇقتۇر). شۇڭا كۇففارلارنىڭ كۆپ سانلىق بىلەن بىرلىشىشى ئەھمىيەتسىزدۇر. ئەھلى ھەقنىڭ ھەق، تۇراقلىق ۋە تۇراقلىقلىقى ئىسپات قىلىنغان ئىمانىي مەسلىلەردە شۇھۇدقا(كۆرۈشكە) تايانغان ئىككى مۆئمىننىڭ ھۆكۈمى ئۇ چەكسىز ئەھلى زالالەتنىڭ بىرلىشىشىدىن ئۈستۈن بولىدۇ، غالىپ كېلىدۇ. بۇ ھەقىقەتنىڭ سىرى شۇدۇركى: ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ دەۋالىرى كۆرىنىشتە بىر بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ھەر خىلدۇر. بىر–بىرى بىلەن بىرلىشەلمەيدىغانلىقى ئۈچۈن قۇۋۋەت تاپالمايدۇ. ئىسپات قىلغۇچىلارنىڭ دەۋالىرى بىرلىشىدۇ، بىر–بىرىدىن قۇۋۋەت ئالىدۇ. چۈنكى ئاسماندىكى (رامىزاننىڭ) ھىلال ئېيىنى كۆرمىگەن ئادەم دەيدۇكى: «مېنىڭ نەزىرىمدە ئاي يوق، مېنىڭ يېنىمدا كۆرۈنمەيۋاتىدۇ». يەنە بىرسى«نەزىرىمدە يوق» دەيدۇ. يەنە باشقا بىرسىمۇ شۇنداق دەيدۇ. ھەربىرسى ئۆز نەزىرىدە «يوق» دەيدۇ. ھەربىرىنىڭ نەزەرلىرى ئايرىم–ئايرىم ۋە نەزەرگە پەردە بولغان سەۋەبمۇ ئايرىم–ئايرىم بولۇش ئېھتىماللىقى بولغانلىقى ئۈچۈن، دەۋالىرىمۇ ئايرىم–ئايرىم بولىدۇ؛ بىر–بىرىگە قۇۋۋەت بېرەلمەيدۇ. ئەمما ئىسپات قىلغۇچىلار دېمەيدۇكى: «مېنىڭ نەزىرىمدە ۋە كۆزۈمدە ھىلال ئاي بار.» بەلكى «ئەمەلىيەتتە، ئاسمان يۈزىدە ھىلال ئاي بار، كۆرىنىۋاتىدۇ.» دەيدۇ. كۆرگەنلەرنىڭ ھەممىسى ئەينى دەۋانى قىلىپ ۋە «ئەمەلىيەتتە بار» دەيدۇ. دېمەك پۈتۈن دەۋالىرى بىردۇر. ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ نەزەرلىرى ئايرىم–ئايرىم بولغانلىقى ئۈچۈن، دەۋالىرىمۇ ئايرىم–ئايرىم بولىدۇ. ئەمەلىيەتكە ھۆكۈم قىلالمايدۇ. چۈنكى ئومۇمغا قارىغان ئىنكار ئىسپات قىلىنمايدۇ. چۈنكى قورشاش لازىمدۇر. وَ الْعَدَمُ الْمُطْلَقُ لاَ يُثْبِتُ اِلاَّ بِمُشْكِلاَتٍ عَظِيمَةٍ بىر ئاساسلىق قائىدىدۇر. شۇنداق، دۇنيادا بىر نەرسىنى بار دېسەڭ، پەقەت ئۇ نەرسىنى كۆرسىتىش يېتەرلىكتۇر. ئەگەر يوق دەپ ئىنكار قىلساڭ، ئۇ ئىنكارنى ئىسپات قىلىش ئۈچۈن پۈتۈن دۇنيانى ئەلگەكلەپ يوقلۇقىنى كۆرسىتىش لازىم كېلىدۇ.

  مانا بۇ سىرغا بىنائەن، ئەھلى كۇفۇرنىڭ بىر ھەقىقەتنى ئىنكار قىلىشى بولسا، بىر مەسىلىنى ھەل قىلىش ۋەياكى تار بىر تۆشۈكتىن ئۆتۈش ۋەياكى بىر خەندەكتىن ئاتلاشقا ئوخشايدۇكى، مىڭىمۇ، بىرىمۇ بىردۇر. چۈنكى بىر–بىرىگە ياردەمچى بولالمايدۇ. ئەمما ئىسپات قىلغۇچىلار ئەمەلىيەتتە ئىشنىڭ ئەسلى ھەقىقىتىگە قارىغانلىقى ئۈچۈن، مۇددىئالىرى بىرلىشىدۇ. قۇۋۋەتلىرى بىر–بىرىگە ياردەم قىلىدۇ. چوڭ بىر تاشنىڭ كۆتۈرۈلىشىگە ئوخشايدۇكى، قانچىلىك قوللار يېپىشسا كۆتۈرۈلىشى تېخىمۇ بەكرەك ئاسان بولىدۇ ۋە بىر–بىرىدىن قۇۋۋەت ئالىدۇ.

  شەيتان بۇ ھىيلىسىگە ئوخشايدىغان يەنە بىر خىل ھىيلە بىلەن، ئىنساننىڭ ساغلام پىكرىنى بۇزۇشقا تىرىشىدۇ. ئىمان ھەقىقەتلىرىگە قارىتا توغرا چۈشەنچىلەردىن ئازدۇرىدۇ ۋە ئىستىقامەتلىك پىكىرلەرنى ۋەيران قىلىدۇ. يەنى:

  بىر ئىمان ھەقىقىتىگە دائىر يۈزلەرچە دەلىل–ئىسپاتلارنىڭ ھۆكۈمىنى، ئۇنى ئىنكار قىلىدىغان بىر ئەمارە(دەلىل) بىلەنلا يوققا چىقىرىشنى خالايدۇ. ھالبۇكى، مۇقەررەر بىر قائىدە باركى: «بىر ئىسپات قىلغۇچى نۇرغۇن ئىنكار قىلغۇچىلاردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ.» بىر دەۋانى ئىسپات قىلىدىغان بىر شاھىتنىڭ ھۆكۈمى، يۈز ئىنكار قىلغۇچىلارنىڭ ھۆكۈمىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ. بۇ ھەقىقەتكە تۆۋەندىكى تەمسىل بىلەن قارا:

  يۈزلەرچە ئىشكى بولغان بىر ساراي بار. پەقەت بىر ئىشكىنىڭ ئېچىلىشى بىلەن ئۇ سارايغا كىرگىلى بولىدۇ، باشقا ئىشىكلەرمۇ ئېچىلىدۇ. ئەگەر پۈتۈن ئىشىكلەر ئوچۇق بولسا، بىر–ئىككى دانىسى تاقاقلىق بولسا، ئۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، دېيىلمەيدۇ.

  ئىمان ھەقىقەتلىرى ئۇ سارايدۇر. ھەربىر دەلىل بىر ئاچقۇچتۇر، ئىسپات قىلىدۇ، ئىشىكنى ئاچىدۇ. يالغۇز بىر ئىشىكنىڭ تاقاقلىق بولىشى بىلەن ئۇ ئىمان ھەقىقەتلىرىدىن ۋاز كېچىلمەيدۇ، ئىنكار قىلىنمايدۇ. شەيتان بولسا، بەزى سەۋەبلەرگە بىنائەن يا غەپلەت ۋەياكى جاھالەت ۋاستىسى بىلەن تاقاقلىق قالغان ئۇ بىر ئىشكنى كۆرسىتىدۇ، ئىسپات قىلغۇچى پۈتۈن دەلىللەرنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. «مانا، بۇ سارايغا كىرگىلى بولمايدۇ، ئىچىدە ھېچنېمە يوقتۇر» دەيدۇ، ئالدايدۇ.

  ئەي شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىگە مۇپتىلا بولغان بىچارە ئىنسان! دىنىي ھايات، شەخسىي ھايات ۋە ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ سالامەت بولىشىنى تىلىسەڭ؛ ھەمدە ساغلام پىكىر، توغرا نەزەر ۋە دۇرۇست قەلب خالىساڭ: قۇرئانىي مۇھكەمات(ھۆكۈمى ئېنىق ئايەتلەرنىڭ) مىزانلىرى بىلەن ۋە سۈننەتى سەنىييەنىڭ تارازىلىرى بىلەن ئەمەل ۋە ئوي–پىكىرلىرىڭنى تارت ۋە قۇرئاننى ۋە سۈننەتى سەنىييەنى دائىما رەھبەر قىل ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم دە، جانابى ھەققە ئىلتىجا قىل.

  مانا بۇ ئون ئۈچ ئىشارەت ئون ئۈچ ئاچقۇچتۇر. قۇرئانى مۆجىزۇلباياننىڭ ئەڭ ئاخىرقى سۈرىسى ۋە اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم نىڭ تەپسىلىيسى ۋە مەنبەسى بولغان

اَسْتَعِيذُ بِاللّهِ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

﴿قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ❀ مَلِكِ النَّاسِ❀ اِلهِ النَّاسِ❀ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ❀ الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ❀ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ﴾

سۈرىسىنىڭ مۇداپىئە قورغىنى ۋە مۇستەھكەم قەلئەسىنىڭ ئىشىكىنى بۇ ئون ئۈچ ئاچقۇچ بىلەن ئاچ، كىر، سالامەت تاپ!

﴿سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا اِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ﴾

﴿رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ❀ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ﴾

ولسلام

——————————————————–

ئاياللارنىڭ يۈزىنى يېپىشىنىڭ ۋاجىپ ئىكەنلىكىگە دائىر ئالىملارنىڭ كۆرۈشلىرى:

  ئەۋۋەلا: ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزى جانابى ھەقنىڭ «يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ » ئايىتىنى شۇنداق تەپسىر قىلغانىكەن: «يەنى باشلىرىنى ۋە يۈزلىرىنى ياپسۇن، تاكى ھۆر ئىكەنلىكى بىلىنسۇن ۋە تەھلىكلىلەرگە(خەتەر ۋە يامانلىقلارغا) دۇچار بولمىسۇن.»« جىلباپ »تىن مۇرات:- ئىبنى قۇتەيبە دېگەن ئىكەن: «ئەل ئەردىيەت(يەنى كافتان، چارشاپ) دېگەنلىكتۇر.»(زادۇل مەسىر، 6-جىلىت(ج)،422-ساھىپە(س).)

  ئىككىنچىسى: ئەبۇ ھەييان، «بەھرى مۇھىت» ئاتلىق تەپسىرىدە شۇنداق دېگەنىكەن: « قەۋلى ئىلاھى(ئاللاھنىڭ سۆزى) «يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ » دىكى مۇرات– ئايال كىشىنىڭ پۈتۈن بەدىنىگە شامىل(يەنى پۈتۈن بەدىنىنى– ۋۇجۇدىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ)بولىدۇ. يەنى ئايال كىشى جىلباپلىرى بىلەن باشتىن ئاياققىچە پۈتۈن بەدەنلىرىنى ياپسۇن دېگەنلىكتۇر.» «عَلَيْهِنَّ» قەۋلىدىن(كەلىمىسىدىن) مۇرات:-يەنى يۈزلىرى ئۈستىگە چارشاپلىرىنى ياپسۇن دېگەنلىكتۇر. چۈنكى جاھىلىيەت دەۋرىدە ئايال كىشىلەرنىڭ ئوچۇق تەرىپى پەقەتلا يۈز قىسمى ئىدى.(يەنى يۈزىدىن سىرىت باشقا ئەزالىرى يېپىلغان بولۇش بىلەن بىرگە يۈزلىرىگە دىققەت قىلماي ئوچۇق قويغانلىقى ئۈچۈن، جانابى ھەق يۈزلىرىنىمۇ ياپسۇن دەپ ئەمىر قىلغان.(ئەل بەھرۇل مۇھىت،ج:7، س:250.)

  ئۈچىنچىسى: ئەبۇس سۇئۇد شۇنداق دېگەن ئىكەن: «ئايەتنىڭ مەنىسى، ئايال كىشىنىڭ ھەر قانداق بىر ئىھتىياجى ئۈچۈن سىرىتقا ۋە كوچىغا چىققاندا جىلباپ دېيىلگەن چارشاپى بىلەن يۈزىنى ۋە بەدىنىنىڭ پۈتۈنلەي ھەممىسىنى ياپسۇن دېگەنلىكتۇر. ئەس سۇئۇد دېگەن ئىكەن: ’ ئايال كىشى بىر كۆزىنى ۋە پىشانىسىنى ۋە يۈزىنىىڭ بىر تەرىپىنى ياپىدۇ، پەقەت ۋە پەقەت بىرلا كۆزىنى ئوچۇق قويالايدۇ.‘»(تەپسىرۇ ئەبىس سۇئۇد،ج:6،س:80)

  تۆتىنچىسى: جاسساس نامىنى ئالغان مەشھۇر بولغان ئەبۇ بەكىر ئەر رازى دېگەنىكەن: «يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ » بۇ ئايەتى جەلىلىدە شۇنداق بىر دالالەت باردۇركى: ياش ئاياللار(پىرى پانى(قېرى تارتۇق) بولمىغان ئاياللار) سىرىتقا چىققان ۋاقىتلىرىدا، نامەھرەم ئەركىشىلەرگە(ئېرى ۋە مەھرىمى بولمىغان ئەركىشلەرگە) قارشى يۈزلىرىنى يېپىش بىلەن مۇكەللەپ بولىدۇ يەنى ۋەزىپىداردۇر. مۇشۇنداق قىلىپ تەسەتتۈرگە رىئايەت قىلىش ئارقىلىقلا ئىپپىەتلىرىنى ساقلىشى كىرەك. تاكى بۇزۇق ئەركىشىلەرنىڭ شەررىدىن ئۆزىنى مۇھاپىزەت قىلىش مەقسىتىگە ئېرىشسۇن.(ئەھكامۇل قۇرئان،ج:3،س:372)

  بەشىنچىسى: تەپسىرى جەلالىيىندە شۇنداق ئوتتۇرىغا قويۇلغان: «جەلابىب» جىلباپ كەلىمىسىنىڭ جەمئىسىدۇر. جىلباپ بولسا مۇلائەت(يەنى چار ۋە چارشاپ) دېيىلىدىغان بىر يېپىنچا بولۇپ، ئايال كىشى ئۇنىڭ بىلەن پۈتۈن ۋۇجۇدىنى ياپىدۇ.

  ئىبنى ئابباس(رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دېگەن ئىكەن: «مۆئمىنلەرنىڭ ئاياللىرى، ھىجاپ ئايىتىدىن كىيىن باشلىرىنى ۋە يۈزلىرىنى جىلباپلىرى بىلەن يېپىشقا ئەمىر قىلىندى. پەقەت بىرلا كۆزىنى ئوچۇق قويۇشتى، تاكى بۇ تەسەتتۈرلىرى سايىسىدا ھۆر ئىكەنلىكى بىلىنسۇن ۋە ئەركىشىلەرنىڭ شەررىدىن مەھپۇز قالسۇن يەنى ئامان قالسۇن.» (تەپسىرۇل جەلالىيىن)

    ئالتىنچىسى: تەپسىرى تابەرىدە بولسا شۇنداق بىر چۈشەندۈرۈش بار ئىكەن: «ئىبنى سىيرىن رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ شۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنغاندۇر: ’’يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّۜ ‘‘ ئايىتى ھەققىدە ئۇبەيدە ئەس سەلمانىدىن سورىدىم، شۇنداق چۈشەندۈرۈش بەرگەن ئىدى: ’’ئۈستىگە يېپىۋالغان مىلھاپىنى(يەنى، چار ۋە چارشاپ يەنى كافتاننى)كۆتۈرۈپ، ئۇنىڭ بىلەن باشتىن ئاياققىچە پۈتۈن بەدىنىنى ۋە پۈتۈن يۈزىنى ياپتى. يالغۇز يۈزدىكى يېپىنچىنىڭ سول تەرىپىدىن سول كۆزىنى سىرتىغا چىقارىتتى، يەنى بېشىنى ۋە يۈزىنى پۈتۈنلەي يېپىپ پەقەتلا سول كۆزىنى ئوچۇق قويدى.‘‘ » (ئىبنى سىيرىن بۇ شەكىلدە ئايەتى كەرىمىدە تىلغا ئېلىنغان تەسەتتۈرنىڭ شەكلى– كىيىنىلىشىنى تەرىپلەپ بىرىشنى خالىغان.)(تەپسىرى تابەرى)

  يەتتىنچىسى: ئىبنى ئابباس(رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) ئەھزاپ سۇرىسى59-ئايەتى كەرىمىسى ھەققىدە شۇنداق دېگەن ئىكەن: «ئاللاھ جەللە جەلالۇھۇ پۈتۈن مۆئمىنلەرنىڭ خانىملىرىغا ئىھتىياجلىرى ئۈچۈن ئۆيلىرىدىن چىققاندا، باشلىرىنىڭ ئۈستىدىن جىلباپلىرىنى چۈشۈرۈپ ئورۇنۇپ، يۈزىنى قۇشۇپ بىر كۆزىدىن باشقا ھەممە يىرىنى يېپىشنى ئەمىر قىلدۇ.»

  ئۈممۈ سەلەمە رەزىيەنلاھۇ ئەنھۇدىن شۇنداق دېگىنىكەن: « بۇ ئايەتى كەرىمە نازىل بولىشى ھامان، ئەنسارى ئاياللىرى ئۆيلىرىدىن چىققاندا باشلىرىدا قارا يېپنجىسى بىلەن ئورىنىپ چىققان ئىدى. گوياكى باشلىرى ئۈستىدە قارا قاغىلار بار ئىدى.»

  سەئىد بىن جۈبەيىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: «جىلباپلىرىنى ئۈسىتى بېشىغا ياپسۇن» ئايىتىنى شۇنداق چۈشەندۈرگەن ئىكەن: «يەنى نۇرمال باش ياغلىقىدىن باشقا چارشاپ(بىر پارچە رەخىت) بىلەن ئورۇنسۇن. مۇسۇلمان بىر ئايالغا باش ياغلىقىدىن باشقا جىلباپ(چارشاپ) كەيمەستىن نامەھرەم بىرسىنىڭ قارىشى ھالال ئەمەستۇر. نۇرمال باش ياغلىقىدىن باشقا جىلباپ بىلەن يۆگىنىپ ھەم بېشىنى، ھەمدە كۆكسىنى مەھكەم ياپقاندىن كېيىن ئاندىن نامەھرەم ئەركەكلەر ئايال كىشىنى كۆرەلەيدۇ.»( تەپسىرۇ ئىبنى ئەبى خاتىم،ج:10،س:3145)

  ئۇ زامان كۆردۈمكى، سۈننەتى سەنىييەنىڭ مەسىلىلىرىنى، ھەتتا كىچىك ئەدەپلىرىنى، كېمىلەردە يۆنىلىش كۆرسىتىدىغان قىبلىنامىلىك بىر كومپاستەك، چەكسىز دەرىجىدە زىيانلىق، زۇلمەتلىك يوللار ئىچىدە بىر ھەل قىلغۇچ ئاچقۇچ ھۆكمىدە كۆرەتتىم. ھەم ئۇ روھىي ساياھەتتە ئۆزۈمنى نۇرغۇن بېسىملار ئاستىدا، ئېغىر يۈكلەر يۈكلەنگەن ۋەزىيەتتە كۆرگەن ۋاقىتتا، سۈننەتى سەنىييەنىڭ ئۇ ۋەزىيەتكە ئالاقىدار مەسىلىلىرىگە ئەگەشكەنچە مېنىڭ پۈتۈن ئېغىرلىقلىرىمنى ئالغاندەك يەڭگىللەپ قالاتتىم. بىر تەسلىمىيەت نەتىجىسىدە، ھەرخىل شۈبھىلەردىن ۋە ۋەسۋەسىلەردىن، يەنى: «ئەجەبا مۇشۇنداق قىلىش دۇرۇستمۇ؟ مۇۋاپىقمۇ؟» دېگەندەك ئەندىشىلەردىن قۇتۇلاتتىم. قاچانكى قولۇمنى يىغىپ قارىسام، بېسىم كۆپ، نەگە بارىدىغانلىقى ئېنىق بولمىغان يوللار بار، يۈك ئېغىر، مەن ئىنتايىن ئاجىز، نەزىرىممۇ قىسقا، يول ھەم قاراڭغۇ، قاچانكى سۈننەتكە يېپىشسام، يول ئايدىڭلىشىپ، ساغلام چىقىش يولى كۆرىنەتتى. يۈك يەڭگىللىشىپ، بېسىملار تۈگەۋاتقاندەك بىر ھالەت ھېس قىلاتتىم. ئۇ زامانلىرىمدا ئىمامى رەببانىينىڭ ھۆكۈمىنى بىلمۇشاھىدە(كۆرگەن ھالدا) تەستىقلىدىم.

اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ

(قوغلاندى قىلىنغان  شەيتاننىڭ شەررىدىن ئاللاھقا سېغىنىپ پاناھ تىلەيمەن)

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم

(ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان اﷲ نىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن)

﴾وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ ❀ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ﴿

(مۇئمىنۇن:97-98)

ئېيتقىنكى، «پەرۋەردىگارىم! ساڭا سېغىنىپ شەيتانلارنىڭ ۋەسۋەسىلىرىدىن پاناھ تىلەيمەن [97]. پەرۋەردىگارىم! ساڭا سېغىنىپ شەيتانلارنىڭ ماڭا ھەمراھ بولۇشىدىن پاناھ تىلەيمەن» [98]

  (شەيتاندىن ئىستىئازە^* سىرىغا دائىردۇر. «ئون ئۈچ ئىشارەت» يېزىلىدۇ. ئۇ ئىشارەتلەرنىڭ بىر قىسىمى ئايرىم–ئايرىم ھالدا يىگىرمە ئالتىنچى سۆزگە ئوخشاش بىر قىسىم رىسالىلەردە بايان ۋە ئىسپات قىلىنغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە قىسقىچىلا سۆزلىنىدۇ.)

  بىرىنچى ئىشارەت: سوئال: شەيتانلارنىڭ كائىناتتا يارىتىش جەھەتتە ھېچبىر تەسىرلىرى بولمىغانلىقى، ھەم جانابى ھەق(ﷲ) رەھمەت ۋە ئىنايىتى بىلەن ئەھلى ھەققە تەرەپدار ئىكەنلىكى، ھەمدە ھەق ۋە ھەقىقەتنىڭ جەزبىدار گۈزەللىك ۋە خاسىيەتلىرى ئەھلى ھەققە مەدەت بېرىپ ئۇلارنى ئۆزىگە قىزىقتۇرىدىغانلىقى؛ ھەمدە زالالەتنىڭ يىرگىنچ چىركىنلىكلىرى ئەھلى زالالەتنى نەپرەتلەندۈرىدىغانلىقى ئېنىق تۇرسا، ھىزبۇششەيتاننىڭ (شەيتان يولىدىكىلەرنىڭ) كۆپ قېتىم غەلىبە قىلىشىنىڭ ھىكمىتى نېمە؟ ۋە ئەھلى ھەقنىڭ ھەر ۋاقىت شەيتاننىڭ شەررىدىن(يامانلىقىدىن) جانابى ھەققە سېغىنىشىنىڭ سىرى نېمە؟

  جاۋاب: ھىكمىتى ۋە سىرى شۇدۇركى: مۇتلەق كۆپ ساندىكى زالالەت ۋە شەر ـــ مەنفىيدۇر، بۇزغۇنچىلىقتۇر، ئەدەمىيدۇر (يوقىتىشتۇر) ۋە بۇزۇشتۇر. مۇتلەق كۆپ ساندىكى ھىدايەت ۋە خەير بولسا مۇسبەتتۇر، ۋۇجۇدىيدۇر(بارلىقتۇر)، قۇرۇشتۇر ۋە ئوڭشاشتۇر. ھەممەيلەنگە مەلۇمدۇركى، يىگىرمە ئادەم يىگىرمە كۈندە ياسىغان بىنانى بىر ئادەم بىر كۈندە بۇزالايدۇ. شۇنداق، پۈتۈن ئاساسىي ئەزالارنىڭ ۋە ھايات شارائىتلىرىنىڭ بار بولۇشى بىلەن مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان ئىنسان ھاياتى، خالىقى زۇلجالالنىڭ قۇدرىتىگە مەخسۇس بولسىمۇ، بىر زالىم، بىر ئەزانى كېسىش بىلەنلا، ھاياتقا نىسبەتەن يوقىلىش بولغان ئۆلۈمگە ئۇ ئىنساننى دۇچار قىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن «ئەتتەخرىبۇ ئەسھەل» (بۇزۇش ئاسان) دېگەن سۆز ماقال–تەمسىل ئورنىغا ئۆتكەندۇر.

  بۇ سىرغا بىنائەن، ئەھلى زالالەت تولىمۇ زەئىپ بولغان بىر قۇۋۋەت بىلەنمۇ بەزىدە ناھايىتى قۇۋۋەتلىك بولغان ئەھلى ھەق ئۈستىدىن غەلىبە قىلىدۇ. ئەمما ئەھلى ھەقنىڭ شۇنداق مەھكەم بىر قەلئەسى باردۇركى، ئۇنىڭغا سېغىنغان ۋاقىتلىرىدا، ئۇ مۇدھىش دۈشمەنلەر يېقىن كېلەلمەيدۇ، ھەم ھېچنېمە قىلالمايدۇ. ئەگەر ۋاقىتلىق بىر زىيان بەرگەن تەقدىردىمۇ 

﴿ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقٖينَ﴾

(ياخشى ئاقىۋەت تەقۋادارلارغا مەنسۇپ، سۇرە ئەئراف:128)  

 سىرى بىلەن ئەبەدىي بىر ساۋاپ ۋە مەنپەئەت بىلەن ئۇ زىياننىڭ ئورنى تولدۇرىلىدۇ. ئۇ مۇستەھكەم قەلئە بولسا، شەرىئەت ۋە سۈننەتى مۇھەممەدىيەدۇر (ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالام-ئە.س. ۋ).

  ئىككىنچى ئىشارەت: سوئال: پۈتۈنلەي شەر(يامان) بولغان شەيتانلارنىڭ يارىتىلىشى، ئەھلى ئىمانغا بولغان ھۇجۇملىرى ۋە ئۇلارنىڭ سەۋەبىدىن نۇرغۇن ئىنسانلارنىڭ كۇفۇرغا كىرىپ، جەھەننەمگە كېتىشلىرى ناھايىتى مۇدھىش ۋە چىركىن كۆرۈنىۋاتىدۇ. ئەجەبا جەمىلىي ئالەل ئىتلاق ۋە رەھىمىي مۇتلەق ۋە رەھمانى بىلھەقنىڭ(مۇتلەق گۈزەل ۋە شەپقەتلىك ﷲنىڭ) رەھمەت ۋە جامالى، بۇ چەكسىز چىركىنلىكنىڭ ۋە دەھشەتلىك بالا–مۇسىبەتنىڭ مەيدانغا چىقىشىغا قانداق يول قويىدۇ ۋە قانداق رۇخسەت قىلىدۇ؟

  (شۇ مەسىلە كۆپ ئادەم تەرىپىدىن سورالغان ۋە كۆپلىرىنىڭ خىيالىغا كېلىدۇ.)

  جاۋاب: شەيتاننىڭ بار بولىشىدا جۈزئىي(قىسمەن) شەرلەر بىلەن بىللە نۇرغۇنلىغان كۈللىي(ئومۇمىي) خەيرلىك مەقسەتلەر ۋە ئىنسانىي كامالەتلەر باردۇر. شۇنداق، بىر ئۇرۇقتىن چوڭ بىر دەرەخقىچە نەقەدەر دەرىجىلەر بار بولسا، ئىنساننىڭ ماھىيىتىدىكى قابىلىيىتىدىمۇ ئۇنىڭدىن تېخىمۇ كۆپ مەرتىبىلەر(دەرىجىلەر) بار. بەلكى زەررىدىن قۇياشقا قەدەر دەرىجىلىرى بار. بۇ قابىلىيەتلەرنىڭ ئىنكىشافى (ئېچىلىشى)، ئەلۋەتتە بىر ھەرىكەت خالايدۇ ۋە بىر مۇئامىلە ئىقتىزا(تەلەپ) قىلىدۇ. ھەمدە ئۇ مۇئامىلىدىكى تەرەققىيات مىخانىزىمىنىڭ ھەرىكىتى كۈرەش ئارقىلىق بولىدۇ. ئۇ كۈرەش بولسا، شەيتانلارنىڭ ۋە زىيانداش نەرسىلەرنىڭ بار بولۇشى بىلەن بولىدۇ. بولمىسا مالائىكىلەرگە ئوخشاش ئىنسانلارنىڭمۇ دەرىجىسى تۇراقلىق بولۇپ قالاتتى. ئۇ ھالدا ئىنسان تۈرىدە مىڭلارچە تۈرلەر ھۆكمىدە سىنىپلار بولمايتتى. بىر جۈزئىي شەرنىڭ كەلمەسلىكى ئۈچۈن مىڭ خەيرنى تەرك قىلىش ھىكمەت ۋە ئادالەتكە زىتتۇر. گەرچە شەيتان سەۋەبىدىن كۆپىنچە ئىنسانلار زالالەتكە كېرىپ كېتىدۇ. ئەمما ئەھمىيەت ۋە قىممەت كۆپىنچە سۈپەتكە قارايدۇ، سانغا ئاز قارايدۇ ياكى قارىمايدۇ. مەسىلەن: بىرمىڭ ئون تال ئۇرۇقى بولغان بىر كىشى ئۇ ئۇرۇقلارنى تۇپراق ئاستىدا بىر خېمىيىۋى رېئاكسىيەگە ئىگە قىلسا، ئۇنىڭدىن ئون دانىسى دەرەخ بولۇپ، مىڭى بۇزۇلغان بولسا؛ دەرەخ بولغان ئۇ ئون ئۇرۇقنىڭ ئۇ ئادەمگە بەرگەن مەنپەئەتى ئەلۋەتتە بۇزۇلغان مىڭ دانە ئۇرۇقنىڭ زىيىنىنى يوققا چىقىرىدۇ.

  شۇنىڭدەكلا نەفىس ۋە شەيتانلارغا قارشى كۆرەش قىلىش ئارقىلىق، ئىنسانىيەتنى شەرەپلەندۈرگەن ۋە نۇرلاندۇرغان يۇلتۇزلاردەك بولغان ئون كامىل ئىنسان سەۋەبىدىن ئىنسانىيەت تۈرىگە كەلگەن مەنپەئەت، شەرەپ ۋە قىممەت، ئەلۋەتتە ھاشارەت تۈرىدىن سانىلىدىغان دەرىجىدىكى پەس ئەھلى زالالەتنىڭ كۇفۇرغا كىرىپ كېتىشى نەتىجىسىدە ئىنسان تۈرىگە بېرىدىغان زىيىنىنى يوققا چىقىرىپ كۆزگە كۆرسەتمىگەنلىكى ئۈچۈن ﷲنىڭ رەھمەت، ھىكمەت ۋە ئادالىتى شەيتاننىڭ بولىشىغا رۇخسەت قىلىپ، ھۇجۇملىرىغا يول قويغاندۇر.

  ئەي ئەھلى ئىمان! بۇ مۇدھىش دۈشمەنلىرىڭلارغا قارشى ساۋۇتىڭلار قۇرئان دەستىگاھىدا ياسالغان تەقۋالىقتۇر. قالقىنىڭلار رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامنىڭ سۇننەتى سەنىييەسىدۇر** ۋە قورالىڭلار ئستىئازە ۋە ئىستىغپار ۋە ﷲنىڭ مۇھاپىزىتىگە ئىلتىجادۇر.

  ئۈچىنچى ئىشارەت: سوئال: قۇرئانى ھەكىمنىڭ ئەھلى زالالەتكە قارشى بۈيۈك غەزەپلىرى، كۆپلىگەن قارشىلىقلىرى ۋە شىددەتلىك تەھدىتلىرى ئەقىلنىڭ زاھىرى قارىشى بويىچە مۇۋازىنەتلىك ۋە ماس بولغان بالاغىتىگە ۋە ئۇسلۇبىدىكى يۈكسەك ئۇيغۇنلۇق ۋە ئىستىقامىتىگە(توغرىلىقىغا) مۇناسىپ كەلمەيدۇ. خۇددى بىر ئادەمگە قوشۇنلارنى قارشى چىقارغاندەك، ئۇنىڭ(ئازغۇنلارنىڭ) جۈزئىي بىر ھەرىكىتى ئۈچۈن مىڭلارچە جىنايەت ئۆتكۈزگەندەك تەھدىت قىلىدۇ. ھېچ نەرسىسى يوق ۋە ھۆكۈمرانلىقتا ھېچبىر جەھەتتە ئۈلۈشى بولمىسىمۇ تاجاۋۇز قىلغۇچى بىر شېرىككە ئوخشاش تۇتۇپ، ئۇنىڭغا غەزەپلىنىدۇ. بۇنىڭ سىرى ۋە ھىكمىتى نېمىدۇر؟

  جاۋاب: ئۇنىڭ سىر ۋە ھىكمىتى شۇدۇركى، شەيتانلار ۋە شەيتانلارغا ئەگەشكەنلەر زالالەت يولىدا بولغانلىقى ئۈچۈن، كىچىك بىر ھەرىكەت بىلەن نۇرغۇن بۇزغۇنچىلىقلارنى قىلالايدۇ. ھەمدە نۇرغۇن مەخلۇقاتلارنىڭ ھوقۇقىغا ئاز بىر ھەرىكەت بىلەن كۆپ زىيانلارنى سېلىشىدۇ.

  مەسىلەن: بىر سۇلتاننىڭ چوڭ بىر تىجارەت كېمىسىدە بىر ئادەم ئاز بىر ھەرىكەت بىلەن، بەلكى كىچىك بىر ۋەزىپىنى تەرك قىلىش بىلەن ئۇ كېمە بىلەن ئالاقىدار بارلىق ۋەزىپىدارلارنىڭ ئەمگەك مېۋىلىرىنىڭ ۋە خىزمەت نەتىجىلىرىنىڭ يوقىلىشىغا ۋە بۇزىلىشىغا سەۋەب بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ كېمىنىڭ شانلىق سۇلتانى ئۇ ئاسىيدىن ئۇ كېمە بىلەن ئالاقىدار بولغان بارلىق پۇقرالىرى نامىدىن ئېغىر دەرىجىدە ئاغرىنىپ دەھشەتلىك تەھدىت قىلىدۇ. ھەمدە ئۇنىڭ ئۇ جۈزئىي ھەرىكىتىنى ئەمەس، بەلكى ئۇ ھەرىكەتنىڭ مۇدھىش نەتىجىلىرىنى نەزەرگە ئېلىپ تۇرۇپ ۋە ئۆزىنىڭ شەرىپىنى دەپ ئەمەس، بەلكى پۇقرالىرىنىڭ ھوقۇقى نامىدىن دەھشەتلىك بىر جازا بىرىدۇ.

  شۇنىڭدەكلا، سۇلتانى ئەزەل ۋە ئەبەدمۇ(ﷲمۇ) يەرشارى كېمىسىدە ئەھلى ھىدايەت بىلەن بىللە تۇرىدىغان، ئەھلى زالالەت بولغان ھىزبۇششەيتاننىڭ كۆرۈنۈشتىكى جۈزئىي خاتالىرى ۋە ئىسيانلىرى ئارقىلىق ناھايىتى نۇرغۇن مەخلۇقاتلارنىڭ ھوقۇقىغا تاجاۋۇز قىلغانلىقى ۋە مەۋجۇداتنىڭ ئالىي ۋەزىپىلىرىنىڭ ۋە خىزمەت نەتىجىلىرىنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارغا بۈيۈك غەزەپ ۋە دەھشەتلىك تەھدىت كۆرسىتىش ۋە بۇزغۇنچىلىقلىرىغا ناھايىتى ئەھمىيەت بىلەن قارشى چىقىش دەل بالاغەت ئىچىدىكى ھەقىقىي ھىكمەتتۇر ۋە غايەت مۇناسىپ ۋە مۇۋاپىقتۇر. ھەمدە بالاغەتنىڭ تەرىپى ۋە ئاساسى بولغان «ھالنىڭ تەلىپىگە دەل ئۇيغۇنلۇقتۇر». بۇ جەھەتتىمۇ (قۇرئان) سۆز ئىسىراپچىلىقى بولغان مۇبالىغىدىن پاكتۇر. مەلۇمدۇركى بۇ خىل ئاز بىر ھەرىكەت بىلەن كۆپ بۇزغۇنچىلىقلارنى قىلغان دەھشەتلىك دۈشمەنگە قارشى غايەت مۇستەھكەم قەلئەگە ئىلتىجا قىلمىغان ئادەم كۆپ پەرىشان بولىدۇ.

  ئەي ئەھلى ئىمان! ئۇ پولات قەلئە ۋە ساماۋىي قورغان قۇرئاندۇر. ئىچىگە كىرىڭلار، قۇتۇلۇڭلار...

  تۆتىنچى ئىشارەت: ئەدەمنىڭ (يوقلۇقنىڭ) دەل(ھەقىقىي) شەر ۋە ۋۇجۇدنىڭ(بارلىقنىڭ) دەل خەير بولغانلىقى توغرىسىدا ئەھلى تەھقىق ۋە ئەسھابى كەشىف(ئالىملار) بىرلىككە كەلگەندۇر. شۇنداق، مۇتلەق كۆپ سانلىق خەير ۋە گۈزەللىكلەر ۋە كامالەت ۋۇجۇدقا تايىنىدۇ ۋە ئۇنىڭغا يۈزلىنىدۇ. كۆرىنىشتە مەنفىي ۋە ئەدەمىي بولسىمۇ، ئاساسى مۇسبەت ۋە ۋۇجۇدىيدۇر. زالالەت ۋە شەر بالا–مۇسىيبەتلەر ۋە گۇناھلارغا ئوخشاش پۈتۈن چىركىنلىكلەرنىڭ ئاساسى، مەنبەسى ئەدەمدۇر، مەنفىيدۇر. ئۇلاردىكى يامانلىق ۋە چىركىنلىك ئەدەمدىن كېلىدۇ. گەرچە سىرتقى كۆرۈنىشتە مۇسبەت ۋە ۋۇجۇدىي كۆرۈنسىمۇ ئاساسى ئەدەمدۇر، مەنفىيدۇر. ھەم بىلمۇشاھەدە (كۆرۈلگىنىدەك) ئېنىقتۇركى، بىناغا ئوخشاش بىر نەرسىنىڭ ۋۇجۇدى پۈتۈن بۆلەكلەرنىڭ مەۋجۇتلىقى بىلەن بار بولىدۇ. ھالبۇكى ئۇنىڭ خاراپ بولىشى ۋە يوقىلىشى بىر ئاساسىنىڭ يوق بولۇشى بىلەنلا ھاسىل بولىدۇ. ھەم ۋۇجۇد ئەلبەتتە مەۋجۇت بىر ئىللەت(سەۋەب) خالايدۇ، مۇھەققەق بىر سەۋەبكە تايىنىدۇ. ئەدەم بولسا، ئەدەمىي نەرسىلەرگە تايىنىۋېرىدۇ. ئەدەمىي بىر نەرسە يوقلۇققا ھەقىقىي سەۋەب بولىدۇ.

   مانا بۇ ئىككى قائىدىگە بىنائەن: ئىنسىي ۋە جننىي شەيتانلارنىڭ كائىناتتىكى مۇدھىش بۇزغۇنچىلىقلارنى ۋە خىلمۇ–خىل كۇفۇر، زالالەت، شەر ۋە ھالاكەتلەرنى پەيدا قىلسىمۇ، يارىتىشقا زەررىچىلىك ئارىلىشىشى بولالمايدىغىنىدەك، ئىلاھىي ھۆكۈمرانلىقتىمۇ ھېچبىر ئىشتىراك ئورنى يوقتۇر. ھەمدە ئۇ ئىشلارنى بىر ئىقتىدار ۋە قۇدرەت بىلەن قىلمايدۇ، بەلكى نۇرغۇن ئىشلىرىنىڭ ئاساسى ئىقتىدار ۋە ھەرىكەت ئەمەس، بەلكى تەرك قىلىش ۋە يوقلۇقتۇر. خەيرنى(ياخشىلىقنى) قىلغۇزماسلىق بىلەن شەرلەرنى قىلىدۇ. يەنى شەرلەر ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. چۈنكى زىيانلار ۋە شەرلەر بۇزغۇنچىلىق تۈرىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىللەتلىرى(سەۋەبلىرى) مەۋجۇت بىر ئىقتىدار ۋە ۋۇجۇتقا چىقارغۇچى بىر قۇۋۋەت بولۇشى لازىم بولمايدۇ. بەلكى بىر ئەدەمىي ئىش بىلەن ۋە بىر شەرتنىڭ بۇزۇلىشى بىلەن چوڭ بىر بۇزغۇنچىلىق پەيدا بولىدۇ.

  مانا بۇ سىر مەجۇسىيلارغا مەلۇم بولمىغانلىقى ئۈچۈن، كائىناتتا «يەزدان» ئىسىملىك بىر ياخشىلىق ئىلاھى ۋە «ئەھرىمەن» ئىسملىك بىر يامانلىق(شەر) ئىلاھى بار دەپ ئېتىقاد قىلغاندۇر. ھالبۇكى ئۇلارنىڭ «ئەھرىمەن» دەۋالغان مەۋھۇم يامانلىق ئىلاھى، بىر جۇزئىي ئىختىيارى^** بىلەن ۋە ئىجادسىز بىر كەسب**** بىلەن يامانلىقلارغا سەۋەب بولغان مەلۇم شەيتاندۇر.

  ئەي ئەھلى ئىمان! شەيتانلارنىڭ بۇ مۇدھىش بۇزغۇنچىلىقلىرىغا قارشى ئەڭ مۇھىم قورالىڭلار ۋە تۈزىتىش ئەسلىھەلىرىڭلار ئىستىغپار قىلىش ۋە «ئەئۇزۇبىللاھ» دېيىش بىلەن جانابى ھەققە ئىلتىجا قىلىشتۇر. قەلئەيىڭلار بولسا سۈننەتى سەنىييەدۇر.

  بەشىنچى ئىشارەت: جانابى ھەق ساماۋىي كىتابلاردا ئىنسانلارغا جەننەتكە ئوخشاش بۈيۈك مۇكاپات ۋە جەھەننەمگە ئوخشاش دەھشەتلىك جازالارنى كۆرسىتىش بىلەن بىللە، نۇرغۇنلىغان ئىرشاد، ئاگاھ، ئەسكەرتىش، تەھدىت ۋە بىشارەتلەرنى قىلغان تۇرسا، ئەھلى ئىماننىڭ بۇ قەدەر ھىدايەت ۋە ئىستىقامەت سەۋەبلىرىنى كۆرۈپ تۇرۇپ، ھىزبۇششەيتاننىڭ مۇكاپاتسىز، چىركىن، زەئىپ ھىيلىلىرىگە قارشى مەغلۇپ بولۇشلىرى بىر چاغلاردا مېنى كۆپ ئويلاندۇردى. ئەجەبا ئىمانى بار تۇرۇپ جانابى ھەقنىڭ ئۇ قەدەر شىددەتلىك تەھدىتلىرىگە ئەھمىيەت بەرمىسە قانداق بولىدۇ؟ ئىمان قانداق ساقلىنىپ قالىدۇ؟ ﴿اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا﴾(نىسا:76) سىرى بىلەن شەيتاننىڭ غايەت زەئىپ ھىيلىلىرىگە ئالدىنىپ، ﷲقا ئىسىيان قىلىنامدۇ؟ (دەپ ئويلايتتىم.) ھەتتا مېنىڭ يولداشلىرىمدىن بەزىلىرى يۈز ھەقىقەت دەرسىنى قەلبەن تەستىق قىلىش بىلەن بىللە مەندىن ئاڭلىغان ۋە ماڭا قارىتا زىيادە ھۆسنى زەننى(ئۈستۈن قارىشى) ۋە ئالاقىدارلىقى تۇرۇقلۇق، قەلبسىز ۋە بۇزۇق بىر ئادەمنىڭ ئەھمىيەتسىز ۋە رىياكارانە ئىلتىپاتىغا ئالداندى، ئۇنىڭغا بولىشىپ ماڭا قارشى تۇرىدىغان بىر ۋەزىيەتكە كىردى. فەسسۇبھاناللاھ! دېدىم. ئىنساندا بۇ قەدەر چۆكۈش بولامدۇ؟ نېمىدىگەن ھەققانىيەتسىز ئىنسان ئىكەن دەپ ئۇ بىچارىنىڭ غەيۋىتىنى قىلدىم، گۇناھكار بولدۇم. كېيىن ئالدىنقى ئىشارەتلەردىكى ھەقىقەت ئېچىلدى، نۇرغۇن قاراڭغۇلۇقلارنى يورۇتتى. ﷲقا شۈكۈر، ئۇ نۇر ئارقىلىق ھەم قۇرئانى ھەكىمنىڭ بۈيۈك تەرغىبات ۋە بىشارەتلىرىنىڭ تامامەن ئورۇنلۇق ئىكەنلىكىنى، ھەمدە ئەھلى ئىماننىڭ بەزىدە شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىگە ئالدىنىشلىرىنىڭ ئىمانسىزلىقتىن ۋە ئىماننىڭ زەئىپلىكىدىن ئەمەسلىكىنى ۋە چوڭ گۇناھلارنى قىلغان ئادەمنىڭ كۇفۇرغا كىرمەيدىغانلىقىنى، ھەمدە مۇئتەزىلە مەزھىبى ۋە بىر قىسىم خاۋارىج مەزھىبى^**** «چوڭ گۇناھلارنى قىلغان ئادەم كاپىر بولىدۇ ياكى ئىمان بىلەن كۇفۇرنىڭ ئوتتۇرىسىدا قالىدۇ» دېگەن ھۆكۈملىرىدە خاتالاشقانلىقلىرىنى، شۇنداقلا مېنىڭ ئۇ بىچارە يولدىشىمنىڭمۇ يۈز ھەقىقەت دەرسىنى بىر ئەخمەقنىڭ ئىلتىپاتى ئۈچۈن پىدا قىلىۋېتىشى ئويلىغىنىمدەك ئېغىر بىر چۆكۈش ۋە دەھشەتلىك بىر پەسلىك ئەمەسلىكىنى چۈشەندىم، جانابى ھەققە شۈكۈر قىلدىم، ئۇ خەتەردىن قۇتۇلدىم. چۈنكى، يۇقىرىدا ئېيتقىنىمىزدەك، شەيتان جۈزئىي بىر ئەدەمىي ئىش بىلەن ئىنساننى چوڭ ھالاكەتلەرگە دۇچار قىلىدۇ. ھەم ئىنساندىكى نەفىس بولسا شەيتاننىڭ گېپىنى ھەر ۋاقىت ئاڭلايدۇ. قۇۋۋەئى شەھەۋىيەيە^***** ۋە قۇۋۋەئى غەزەبىيەيە******* بولسا شەيتاننىڭ ھىيلىلىرىنى ھەم قوبۇل قىلغۇچى ھەم يەتكۈزگۈچى بولغان ئىككى ھېس ھۆكمىدىدۇر.

   مانا بۇنىڭ ئۈچۈندۇركى جانابى ھەقنىڭ «غەفۇر»(كەچۈرگۈچى)، «رەھىم»(مېھرىبان)غا ئوخشاش ئىككى ئىسمى بۈيۈك جىلۋىسى بىلەن ئەھلى ئىمانغا قارايدۇ. ھەمدە قۇرئانى ھەكىمدە پەيغەمبەرلەرگە بولغان ئەڭ مۇھىم ئىھسانىنىڭ مەغفىرەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ ۋە ئۇلارنى ئىستىغفار ئېيتىشقا دەۋەت قىلىدۇ. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم مۇقەددەس كەلىمىسىنى ھەر سۈرىنىڭ بېشىدا تەكرارلاش بىلەن ۋە ھەر مۇبارەك ئىشلاردا زىكىر قىلىشقا ئەمر قىلىش ئارقىلىق، كائىناتنى قورشىغان چەكسىز رەھمىتىنى سېغىنىلىدىغان پاناگاھ قىلىپ كۆرسىتىدۇ ۋە فَاسْتَعِذْ ئەمرى بىلەن اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ كەلىمىسىنى قالقان قىلىپ بېرىدۇ.

———————————————-

”بىللە ئولتۇرغان دوسىتلىرىڭىزنىڭ ئىچىدە ئەڭ خەيىرلىكى، كۆرگەندە ئاللاھنى ئەسلەتكەن، سۆھبىتى بىلەن سىزنىڭ گۈزەل ئىلىملىرىڭىزنى زىيادىلەشتۈرگەن، سالىھ ئەمەللىرى بىلەن(ياخشى ئىش ھەركىتى ۋە مۇئامىلىلىرى بىلەن) سىزگە ئاخىرەتنى ئەسلەتكەن كىشىدۇر.“(سۇيۇتى، جامىئۇسسەغىر،2/14)

لېكىن «ھەق يول مېنىڭلا يولۇمدۇر» دېيىشكە ھەققىڭ يوقتۇر.

بِاسْمِهِ

﴿وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ﴾

^{(كائىناتتا) ﷲنى مەدھىيىلەپ تەسبىھ ئېيتمايدىغان ھېچ نەرسە يوقتۇر.}

^{(سۈرە بەنى ئىسرائىل: 44)}

يىگىرمە ئىككىنچى مەكتۇپ

بۇ مەكتۇپ ئىككى قىسىمدۇر

(بىرىنچى قىسىم ئەھلى ئىماننى قېرىنداشلىققا ۋە مۇھەببەتكە دەۋەت قىلىدۇ.)

بىرىنچى قىسىم

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

   اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُمْ ٭ اِدْفَعْ بِالَّتِى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيمٌ ٭ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ

وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

^{مۆئمىنلەر ھەقىقەتەن (دىندا) قېرىنداشلاردۇر، (ئۇرۇشۇپ قالسا) قېرىندىشىڭلارنىڭ ئارىسىنى تۈزەڭلار. (سۈرە ھۇجۇرات: 10)،ياخشى خىسلەت ئارقىلىق (يامان خىسلەتكە) تاقابىل تۇرغىن، (شۇنداق قىلساڭ) سەن بىلەن ئۆزىنىڭ ئارىسىدا ئاداۋەت بار ئادەم گويا سىرداش دوستۇڭدەك بولۇپ قالىدۇ. (سۈرە فۇسسىلەت: 34)،(ئۇلار ئۆچ ئېلىشقا قادىر تۇرۇپ) ئاچچىقىنى يۇتىدىغانلار، كىشىلەرنى كەچۈرىدىغانلاردۇر. ﷲ ياخشىلىق قىلغۇچىلارنى دوست تۇتىدۇ. (سۈرە ئال ئىمران: 134)}

   مۆئمىنلەردە ئىتتىپاقسىزلىق ۋە بۆلگۈنچىلىككە، ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىشىشكە سەۋەب بولغان تەرەپۋازلىق، تالاش–تارتىش ۋە ھەسەتخورلۇقلار ھەقىقەت بويىچە، ھېكمەت بويىچە، ئىنسانىيەتى كۇبرا (چوڭ ئىنسانىيەت) دېيىلىدىغان ئىسلامىيەت بويىچە، شۇنداقلا شەخسى ھايات، ئىجتىمائى ھايات ۋە مەنىۋى ھايات بويىچە يىرگىنچلىك ۋە ناچار ئىللەتلەر بولۇپ زىيانلىق ۋە زۇلۇم ھېساپلىنىدۇ. ھەمدە ئىنسانىيەت ھاياتى ئۈچۈنمۇ زەھەردۇر. شۇ ھەقىقەتنىڭ ناھايىتى كۆپ تەرەپلىرىدىن ئالتە جەھەتنى بايان قىلىمىز.

   بىرىنچى جەھەت: ھەقىقەت نۇقتى نەزىرىدە زۇلۇمدۇر.

   ئەي مۆئمىنگە ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىك قىلغان ئىنساپسىز ئىنسان! سەن بىر كېمىدە ياكى بىر ئۆيدە بولغان بولساڭ، سەن بىلەن بىللە توققۇز گۇناھسىز ۋە بىر قاراقچى بولسا، ئۇ كېمىنى غەرق قىلىشقا ياكى ئۇ ئۆيگە ئوت قويۇپ بېرىشكە ئۇرۇنغان بىر كىشىنىڭ نەقەدەر زۇلۇم قىلىۋاتقانلىقىنى بىلىسەن ۋە زالىملىقىنى ئاسمانغا ئاڭلانغۇدەك دەرىجىدە توۋلاپ ئېلان قىلىسەن. ھەتتا بىرلا گۇناھسىز توققۇز قاراقچى بولغان تەقدىردىمۇ، يەنىلا ئۇ كېمە ھېچبىر ئادالەت قانۇنى بويىچە چۆكتۈرۈلمەيدۇ.

   دەل مۇشۇ مىسالغا ئوخشاش، ﷲنىڭ بىر ئۆيى ۋە بىر كېمىسى ھۆكمىدە بولغان بىر مۆئمىننىڭ تېنىدە ئىمان، ئىسلامىيەت ۋە قوشنىدارچىلىقتەك توققۇز ئەمەس، بەلكى يىگىرمىدەك گۇناھسىز سۈپەتلىرى بار تۇرسا، ساڭا زىيانلىق بولغان ياكى ياقمىغان بىر يامان سۈپىتى يۈزىدىن ئۇنىڭغا ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىك قىلىش بىلەن، مەنىۋى ئۆي ھۆكمىدىكى ئۇ تەننى، مەنىۋى جەھەتتىن غەرق قىلىۋېتىشكە، كۆيدۈرىۋېتىشكە ۋە چۆكتۈرۈپ ۋەيران قىلىۋېتىشكە ئۇرۇنۇشۇڭ ياكى ئارزۇ قىلىشىڭ يۇقىرىقى مىسالدىكىدەكلا ناھايىتى ئېچىنىشلىق زۇلۇمدۇر.

    ئىككىنچى جەھەت: ھېكمەت جەھەتتىمۇ زۇلۇمدۇر.

   مەلۇمدۇركى، ئاداۋەت بىلەن مۇھەببەت، نۇر بىلەن قاراڭغۇلۇققا ئوخشاش بىر ـ بىرىگە زىتتۇر. ئىككىسى ھەقىقىي مەنىسى بويىچە بىللە جەم بولالمايدۇ. ئەگەر مۇھەببەت، ئۆزىنى نەتىجىلەندۈرىدىغان سەۋەبلەرنىڭ ئۈستۈنلىكىگە قارىتا ھەقىقىي ھالدا بىر قەلبدە بولغان بولسا، ئۇ ۋاقىت ئاداۋەت ھەقىقىي بولمايدۇ، ئىچ ئاغرىتىش شەكلىگە ئۆزگىرىدۇ. شۇنداق، مۆئمىن كىشى قېرىندىشىنى سۆيىدۇ ۋە سۆيىشى كېرەك. لېكىن يامانلىقى ئۈچۈن پەقەتلا ئىچ ئاغرىتىدۇ. ھۆكۈمرانلىق بىلەن ئەمەس، بەلكى ئىلتىپات بىلەن تۈزىلىشىگە تىرىشىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ھەدىستە دېيىلگەن: «مۆئمىن مۆئمىنگە قېيداپ ئۈچ كۈندىن ئارتۇق گەپلەشمەسلىككە بولمايدۇ.»

   ئەگەر ئاداۋەت ھەقىقىي ھالدا بىر قەلبتە بولسا، ئۇ ۋاقىت مۇھەببەت ھەقىقىي بولمايدۇ، ياسالمىچىلىق، ھىيلىگەرلىك شەكلىگە كىرىدۇ.

   ئەي ئىنساپسىز ئىنسان! مۆئمىن قېرىندىشىڭغا ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىكنىڭ نەقەدەر زۇلۇم ئىكەنلىكىگە قاراكى، سەن ئاددى كىچىك تاشلارنى كەئبىدىنمۇ قىممەتلىك ۋە ئۇھۇد تېغىدىنمۇ چوڭ دېسەڭ بەكمۇ ئەقىلسىزلىق قىلغان بولىسەن. دەل شۇنىڭغا ئوخشاش، كەئبە ھۆرمىتىدە بولغان ئىماندەك ۋە ئۇھۇد تېغى چوڭلىقىدا بولغان ئىسلامىيەتتەك كۆپلىگەن ئىسلامىي سۈپەتلەر، مۇھەببەتنى ۋە ئىتتىپاقلىقنى تەلەپ قىلسىمۇ، مۆئمىنلەرگە قارشى ئاداۋەتكە سەۋەب بولغان ئاددى تاشلار ھۆكمىدىكى بەزى قۇسۇرلارنى، ئىمان ۋە ئىسلامىيەتتىن ئۈستۈن بىلىشنىڭ، ئاشۇ دەرىجىدە ئىنساپسىزلىق ۋە ئەقىلسىزلىق، ھەمدە ناھايىتى چوڭ بىر زۇلۇم بولىدىغانلىقىنى ئەقلىڭ بولسا چۈشىنىسەن.

   شۇنداق، ئىماننىڭ بىردەكلىكى ئەلۋەتتە قەلبلەرنىڭ بىرلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنداقلا ئېتىقاد بىرلىكىمۇ، جەميەتنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى كېرەك قىلىدۇ. ئىنكار قىلالمايسەنكى، سەن بىرىسى بىلەن بىر ئارمىيەدە بىللە بولغان بولساڭ، ئۇ كىشىگە قارىتا دوستانە بىر مۇناسىۋەت ھېس قىلىسەن. بىر قۇمانداننىڭ ئەمرى ئاستىدا بولغانلىقىڭلاردىن بىر قېرىنداشلارچە ئالاقە پەيدا بولىدۇ. ھەمدە بىر شەھەردە بىللە بولۇش بىلەن تۇغقانلارچە بىر مۇناسىۋەت ھېس قىلىسەن. ھالبۇكى ئاراڭلاردا، ئىمان ساڭا كۆرسەتكەن ۋە بىلدۈرگەن ئىلاھىي ئىسىملار سانىچە، ئۇ تەمىن قىلغان نۇر ۋە زېھىن ئارقىلىق ھېس قىلىنىدىغان بىرلىك ئالاقىلىرى، ئىتتىپاقلىق باغلىرى ۋە قېرىنداشلىق مۇناسىۋەتلىرى بار.

    مەسىلەن، ھەر ئىككىڭلارنىڭ ياراتقۇچىڭلار بىر، مالىكىڭلار بىر، مەبۇدىڭلار بىر، رىزىق بەرگۈچىڭلار بىر… بىر بىر مىڭغا قەدەر بىر بىر. ھەمدە پەيغەمبىرىڭلار بىر، دىنىڭلار بىر، قىبلەڭلار بىر… بىر بىر يۈزگە قەدەر بىر بىر. ئاندىن يېزاڭلار بىر، ۋەتىنىڭلار بىر ۋە شەھرىڭلار بىر… ئونغا قەدەر بىر بىر. بۇ قەدەر بىر بىرلار بىرلىكنى، بىرلىشىشنى، ئىتتىپاقلىقنى، مۇھەببەت ۋە قېرىنداشلىقنى كېرەك قىلىپ تۇرسا، ھەمدە پۈتۈن مەۋجۇداتنى ۋە يۇلتۇزلارنى بىر–بىرىگە باغلايدىغان مەنىۋى زەنجىرلەر تۇرغان يەردە، ئىتتىپاقسىزلىق ۋە بۆلگۈنچىلىككە، ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىشىشكە سەۋەب بولغان ئۆمۈچۈك تورىدەك ئەھمىيەتسىز ۋە ئەرزىمەس نەرسىلەرنى ئۇلاردىن ئۈستۈن كۆرۈپ، مۆئمىنگە قارشى ھەقىقىي دۈشمەنلىك قىلىش ۋە ئاداۋەت تۇتۇش ئۇ بىرلىك باغلىنىشلىرىغا قانچىلىك بىر ھۆرمەتسىزلىك، ئۇ مۇھەببەت سەۋەبلىرىگە قارشى قانچىلىك بىر ھاقارەت ۋە ئۇ قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە قارشى نەقەدەر زۇلۇم ۋە ھەقسىزلىق بولىدىغانلىقىنى قەلبىڭ ئۆلمىگەن بولسا، ئەقلىڭ ئۆچمىگەن بولسا چۈشىنىسەن.

  ئۈچىنچى جەھەت: مۇتلەق ئادالەتنى ئىپادە قىلغان

﴿وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرَى﴾

بىر گۇناھكار ئادەم باشقىسىنىڭ گۇناھىغا جاۋابكار ئەمەس. (سۈرە ئەنئام: 164)

سىرىغا بىنائەن، بىر مۆئمىندىكى بىر يامان سۈپەت يۈزىدىن، باشقا ياخشى سۈپەتلىرىنى يوققا چىقىرىۋېتىش ھۆكمىدە بولغان دۈشمەنلىك ۋە ئاداۋەت قىلىش نەقەدەر چەكسىز بىر زۇلۇم بولىدىغانلىقىنى، بولۇپمۇ بىر مۆئمىننىڭ بىر يامان سۈپىتىدىن قېيىداپ، ئۇ مۆئمىننىڭ تۇغقىنىغىمۇ ئاداۋەت قىلىشنىڭ

﴿اِنَّ اْلاِنْسَانَ لَظَلُومٌ﴾

^{ھەقىقەتەن ئىنسان ئىنتايىن زۇلۇم قىلغۇچىدۇر}. ^{(سۈرە ئىبراھىم: 34)}

سىرى بويىچە مۇبالىغىلىق تەبىر بىلەن ئىنتايىن چوڭ بىر زۇلۇم بولىدىغانلىقىنى ھەقىقەت، شەرىئەت ۋە ئىسلامىيەت ھىكمىتى ئەسكەرتىپ تۇرسا، ئۆزۈڭنى قانداقمۇ ھەقلىق دەپ تونۇيسەن؟ مېنىڭ ھەققىم بار دەيسەن؟ ھەقىقەت نۇقتىئىنەزىرىدە ئاداۋەتكە ۋە شەرگە(يامانلىققا) سەۋەب بولغان يامانلىقلار، شەر ۋە تۇپراقتەك قاراڭغۇ، نۇرسىز بولۇپ، باشقىسىغا يۇقماسلىقى ۋە ئەكس ئەتمەسلىكى كېرەك. باشقىسى ئۇنىڭدىن ئۆگىنىپ يامانلىق قىلسا ئۇ باشقا مەسىلە. مۇھەببەتنىڭ سەۋەبى بولغان ياخشىلىقلار مۇھەببەتكە ئوخشاش نۇردۇر، يۇقۇش ۋە ئەكس ئېتىش ئۆزىنىڭ ئالاھىدىلىكىدۇر. شۇڭلاشقا «دوستنىڭ دوستى دوستتۇر» سۆزى مەشھۇر ماقال قاتارىغا ئۆتكەن. ھەمدە «بىر كۆزنىڭ يۈزى ئۈچۈن، كۆپ كۆزلەر سۆيىلىدۇ» سۆزىمۇ ھەممىنىڭ تىلىدا ئېيتىلىپ تۇرىشى مانا شۇنىڭ ئۈچۈندۇر.

   ئەي ئىنساپسىز ئىنسان! ھەقىقەت ئەنە شۇنداق قارايدۇ. ئۇنداقتا سەن سۆيمىگەن بىر كىشىنىڭ سۆيۈملۈك بىر قېرىندىشىغا ۋە ئۇنىڭ يېقىنلىرىغا ئاداۋەت قىلىشنىڭ نەقەدەر ھەقىقەتكە زىت ئىكەنلىكىنى ھەقىقەتچىل بولساڭ چۈشىنىسەن.

   تۆتىنچى جەھەت: ئاداۋەتلىشىش شەخسىي ھايات جەھەتتىن قارىغاندىمۇ زۇلۇمدۇر. شۇ تۆتىنچى جەھەتنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە بىر قانچە دەستۇرنى ئاڭلا.

  بىرىنچىسى: سەن يولۇڭنى ۋە پىكرىڭنى ھەق دەپ بىلگىنىڭدە، «يولۇم ھەق ياكى تېخىمۇ ياخشى» دېيىشكە ھەققىڭ بار، لېكىن «ھەق يول مېنىڭلا يولۇمدۇر» دېيىشكە ھەققىڭ يوقتۇر.

وَعَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلِيلَةٌ

وَلكِنَّ عَيْنَ السُّخْطِ تُبْدِى الْمَسَاوِيَا^

سىرى بويىچە ئىنساپسىز نەزىرىڭ ۋە ئاددى پىكرىڭ ھەكەم (ھەق–ناھەقنى ئايرىغۇچى) بولالمايدۇ، باشقىسىنىڭ يولىنى خاتا دەپ ھۆكۈم چىقىرالمايدۇ.

  ئىككىنچى دەستۇر: ھەر سۆزلىگىنىڭ ھەق بولسۇن، بىراق ھەر قانداق ھەقنى سۆزلەشكە سېنىڭ ھەققىڭ يوقتۇر. ھەر دېگىنىڭ توغرا بولىشى كېرەك. بىراق ھەر قانداق توغرىنى دىيىش توغرا ئەمەس. لېكىن ساڭا ئوخشاش نىيىتى خالىس بولمىغان بەزىدە نەسىھەتنى زىتىغا تەككۈزۈپ ئېيتىپ، ئەكسىچە نەتىجە چىقىرىدۇ.

  ئۈچىنچى دەستۇر: ئاداۋەت قىلىشنى خالىساڭ، قەلبىڭدىكى ئاداۋەتكە ئاداۋەت قىل، ئۇنى يوقىتىشقا تىرىش. ساڭا ئەڭ كۆپ زىيان بەرگەن نەفسى ئەممارەڭگە^، ھاۋايى–نەفسىڭگە ئاداۋەت قىل، تۈزىلىشىگە ھەرىكەت قىل. ئۇ زىيانداش نەفىسنىڭ يۈزى ئۈچۈن مۆئمىنلەرگە ئاداۋەت قىلما. ئەگەر دۈشمەنلىك قىلىشنى خالىساڭ، كاپىرلار، دىنسىزلار كۆپ، ئۇلارغا ئاداۋەت قىل. شۇنداق، مۇھەببەت سۈپىتى مۇھەببەتكە لايىق بولغىنىدەك، ئاداۋەت سۈپىتىمۇ ئاداۋەتكە لايىقتۇر. ئەگەر رەقىبىڭنى مەغلۇپ قىلىشنى خالىساڭ يامانلىقىغا قارىتا ياخشىلىق قىل. ئەگەر يامانلىق بىلەن جاۋاب قايتۇرساڭ خۇسۇمەت (دۈشمەنلىك) تېخىمۇ كۈچىيىدۇ. كۆرىنىشتە مەغلۇپ بولسىمۇ قەلبىدە غۇم ساقلايدۇ، ئاداۋەت داۋاملىشىدۇ. ئەگەر ياخشىلىق بىلەن جاۋاب قايتۇرساڭ پۇشايمان قىلىدۇ، ساڭا دوست بولىدۇ…

اِذَا اَنْتَ اَكْرَمْتَ الْكَرِيمَ مَلَكْتَهُ

وَ اِنْ اَنْتَ اَكْرَمْتَ اللَّئِيمَ تَمَرَّدًا

ھۆكۈمى بويىچە، كەڭ قورساقلىق مۆئمىننىڭ شەنىدۇر. سېنىڭ ئىلتىپاتىڭ بىلەن ساڭا بويسۇنىدۇ. كۆرىنىشتە ئىچى تار بولسىمۇ ئىمان جەھەتتە كەڭرىدۇر.

  شۇنداق، بىر يامان كىشىگە ياخشى، ياخشى دەپ مۇئامىلە قىلساڭ ياخشى بولۇپ كېتىشى ۋە بىر ياخشى كىشىگە يامان، يامان دېسەڭ، يامان بولۇپ كېتىشى كۆپ ئۇچرايدۇ. ئۇنداقتا

﴿وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا﴾** ❁

﴿وَاِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾***

دەك قۇرئاننىڭ مۇقەددەس دەستۇرلىرىغا قۇلاق سال، بەخت ۋە راھەتچىلىك ئۇنىڭدا.

  تۆتىنچى دەستۇر: خۇسۇمەتچىلەر ۋە ئاداۋەتخورلار ھەم ئۆزىگە ھەم مۆئمىن قېرىندىشىغا ھەم ﷲنىڭ رەھمىتىگە^*** زۇلۇم قىلىپ، ھەددىدىن ئاشىدۇ. ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىك بىلەن ئۆزىنى قايغۇلۇق بىر ئازابقا قويىدۇ. دۈشمىنىگە كەلگەن نىئمەتلەر سەۋەبلىك ئازاپلارنى، ئۇنىڭدىن قورقۇشتىن كەلگەن ئەلەملەرنى ئۆز نەفسىگە تارتقۇزىدۇ، ئۆزىگە زۇلۇم قىلىدۇ. ئەگەر ئاداۋەت ھەسەتخورلۇقتىن كەلسە، ئۇ تامامەن ئازاپتۇر. چۈنكى ھەسەتخورلۇق ئەڭ ئاۋۋال ھەسەتخورنى ئېزىدۇ، ئۆلتۈرىدۇ، كۆيدۈرىدۇ. ھەسەت قىلىنغۇچىغا بولسا زىيان يا ئاز بولىدۇ ۋە ياكى ھېچ بولمايدۇ.

  ھەسەتخورلۇقنى يوق قىلىشنىڭ چارىسى: ھەسەتخور كىشى كۆرەلمەيۋاتقان نەرسىلەرنىڭ ئاقىۋىتىنى ئويلىسۇن ۋە چۈشەنسۇنكى، دۈشمىنىدىكى دۇنياۋى گۈزەللىك، قۇۋۋەت، مەرتىۋە ۋە بايلىقلار فانىيدۇر (ۋاقىتلىقتۇر)، پايدىسى ئاز، زەخمىتى كۆپتۇر. ئەگەر ئاخىرەتلىك ئارتۇقچىلىقلار بار بولسا، ئۇنىڭغا ھەسەتخورلۇق قىلىنمايدۇ. ئەگەر ئۇلارغىمۇ ھەسەتخورلۇق قىلسا يا ئۆزى رىياكاردۇر، ئاخىرەت مېلىنى دۇنيادا يوق قىلىشنى خالايدۇ ياكى قارشى تەرەپنى رىياكار دەپ بىلىدۇ، ھەقسىزلىق قىلىدۇ، زۇلۇم قىلىدۇ. ھەمدە ئۇنىڭغا كەلگەن بالاـ مۇسىبەتلەردىن مەمنۇن بولۇپ، نىئمەتلەردىن قايغۇرسا، ئۇنىڭغا قىلىنغان ياخشىلىقلار سەۋەبلىك ﷲنىڭ تەقدىرى ۋە رەھمىتىدىن ئاغرىنسا تەقدىرنى تەنقىد قىلىپ، رەھمىتىگە ئېتىراز بىلدۈرگەنلىك بولىدۇ، ئۇ ھالدا تەقدىرنى تەنقىت قىلغان، بېشىنى تاشقا ئۇرۇپ يارىدۇ، رەھمىتىگە ئېتىراز بىلدۈرگەن رەھمەتتىن مەھرۇم قالىدۇ.

  ئەجىبا بىر كۈن ئاداۋەت ساقلاشقا ئەرزىمىگەن بىر نەرسىگە بىر يىل ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىك قىلىشنى قايسى ئىنساپ قوبۇل قىلىدۇ؟ قايسى بۇزۇلمىغان ۋىجدانغا مۇۋاپىق كېلىدۇ؟ ھالبۇكى، مۆئمىن قېرىندىشىڭدىن ساڭا كەلگەن بىر يامانلىقنى پۈتۈنلەي ئۇنىڭدىن كۆرۈپ، ئۇ بويىچە ھۆكۈم قىلالمايسەن. چۈنكى بىرىنچىدىن، تەقدىرنىڭ بىر ئۈلۈشى بار، ئۇنى چىقار. ئىككىنچىدىن، نەفىس ۋە شەيتاننىڭ ئۈلۈشىنىمۇ ئايرىپ، ئۇ كىشىگە ئاداۋەت ئەمەس، بەلكى نەفسىگە مەغلۇپ بولغانلىقىدىن ئىچ ئاغرىت ۋە پۇشايمان قىلىشىنى كۈت. ئۈچىنچىدىن، سەن ئۆز نەفسىڭدىكى كۆرمىگەن ۋە كۆرۈشنى خالىمايۋاتقان قۇسۇرۇڭنىمۇ كۆر، بىر ئۈلۈشنى ئۇنىڭغىمۇ چىقار. كېيىن قېپقالغان كىچىك بىر ئۈلۈشكە قارىتا، ئەڭ ساغلام ۋە رەقىبىڭنى ئەڭ تېز مەغلۇپ قىلىدىغان ئەپۇ ۋە كەچۈرۈم قىلىش بىلەن، ئالىيجاناپلىق بىلەن جاۋاب قايتۇرساڭ زۇلۇمدىن ۋە زىياندىن قۇتۇلىسەن. بولمىسا، ئەينەك ۋە مۇز پارچىلىرىنى ئالماس قىممىتىدە ئالغان مەست ۋە ئەخمەق جەۋھەرچى يەھۇدىيگە ئوخشاش، بەش تىيىنگە ئەرزىمىگەن فانى، ئۆتكۈنچى، ۋاقىتلىق، ئەھمىيەتسىز دۇنياۋى ئىشلارغا، خۇددى بۇ دۇنيادا ئەبەدى تۇرۇپ ئەبەدىي بىللە قالىدىغاندەك كۈچلۈك بىر ھېرىسمەنلىك بىلەن ۋە دائىمىي بىر ئاداۋەت ۋە دۈشمەنلىك بىلەن جاۋاب قايتۇرۇش، مۇبالىغىلىق تەبىر بىلەن ئېيىتقاندا بىر زۇلۇمدۇر ياكى بىر مەستلىكتۇر ۋە بىر خىل ئەخمەقلىقتۇر.

  ئەگەر شەخسىڭنى سۆيسەڭ شەخسى ھايات جەھەتتىن بۇ قەدەر زىيانلىق بولغان ئاداۋەت ۋە ئىنتىقام پىكرىنىڭ قەلبىڭگە كىرىشىگە ھېچ يول قويما. ئەگەر قەلبىڭگە كىرگەن بولسا، ئۇنىڭ سۆزىنى ئاڭلىما. بۇ ھەقتە ھەقىقەتپەرۋەر ھافىز شىرازىنىڭ بۇ سۆزىنى ئاڭلا: دُنْيَا نَه مَتَاعِيسْتِى كِه اَرْزَدْ بَنِزَاعِى يەنى: «دۇنيا ئۇنچە تالىشىشقا ئەرزىگۈدەك قىممەتلىك تاۋار ئەمەس». چۈنكى فانى ۋە ئۆتكۈنچى بولغانلىقى ئۈچۈن قىممەتسىزدۇر. چوڭ دۇنيا بۇنداق تۇرسا، دۇنيانىڭ كىچىك ئىشلىرى نەقەدەر ئەھمىيەتسىز ئىكەنلىكىنى چۈشىنىسەن. ئۇ يەنە مۇنداق دېگەن:

آسَايِشِ دُو گِيتِى تَفْسِيرِ اِينْ دُو حَرْفَسْتْ

بَا دُوسِتَانْ مُرُوَّتْ بَا دُشْمَنَانْ مُدَارَ

  يەنى: «ئىككى جاھاننىڭ راھەت ۋە ئامانلىقىنى ئىككى ھەرپ تەسۋىرلەپ بېرىدۇ ۋە قازاندۇرىدۇ: دوستلىرىغا قارىتا مەرتلىك بىلەن مۇناسىۋەت، دۈشمەنلىرىگە سۈلھى بىلەن مۇئامىلە قىلىشتۇر.»

  ئەگەردە مۇنداق دېسەڭ: ئىختىيار مېنىڭ قولۇمدا ئەمەس، تەبىئىتىمدە ئاداۋەت بار. ھەمدە كۆڭلۈمنى ئاغرىتقانلىقىدىن ئۇنىڭدىن ۋاز كىچەلمىسەم قانداق قىلىمەن؟

  جاۋاب: يامان خۇي ۋە ناچار مىجەز ئەسىرى كۆرسىتىلمىسە ۋە غەيۋەتكە ئوخشىغان ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك نەرسىلەر بىلەن ئەمەل قىلىنمىسا، ھەمدە قۇسۇرىنىمۇ بىلسە زىيىنى يوق. ئىختىيار سېنىڭ قولۇڭدا بولمىغانلىقتىن ۋاز كېچەلمەيۋاتقان بولساڭ، سېنىڭ مەنىۋى بىر پۇشايمان، يوشۇرۇن بىر تۆۋبە ـ ئىستىغفار ھۆكمىدە بولغان قۇسۇرۇڭنى بىلىشىڭ ۋە ئۇ مىجەز بويىچە ھەقسىز ئىكەنلىكىڭنى چۈشىنىشىڭ ئۇنىڭ زىيىنىدىن سېنى قۇتقۇزىدۇ. بۇ مەكتۇبنىڭ يېزىلىش سەۋەبىمۇ، بۇ مەنىۋى ئىستىغفارنى قىلدۇرۇش، ھەقسىزلىكنى ھەق بىلمەسلىك، ھەقلىق رەقىبىنى ھەقسىز كۆرسەتمەسلىك ئۈچۈندۇر.

  دىققەت تارتىدىغان بىر ھادىسە: بىر ۋاقىت غەرەزكارلارچە تەرەپۋازلىق نەتىجىسى بولغان بىر مۇئامىلە كۆردۈمكى، دىندار بىر ئالىم ئۆزىنىڭ سىياسەت پىكرىگە قارشى بولغان تەقۋادار بىر ئالىمنى كاپىرلىققا چىقارغۇدەك دەرىجىدە ھاقارەت قىلدى. ئۆز پىكرىدە بولغان بىر مۇناپىقنى بولسا ھۆرمەت بىلەن ماختىدى. سىياسەتنىڭ مانا مۇشۇنداق ناچار نەتىجىلىرىدىن ئۈركۈپ اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ دېدىم. شۇ ۋاقىتتىن بېرى سىياسەت ھاياتىدىن ئۆزۈمنى تارتتىم.

  بەشىنچى جەھەت: ئىجتىمائى ھايات بويىچە تەكەببۇرلۇق ۋە تەرەپۋازلىقنىڭ ناھايىتى زىيانلىق ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ئەگەر مۇنداق دەپ سورالسا:

  ھەدىستە اِخْتِلاَفُ اُمَّتِى رَحْمَةٌ^**** دېيىلگەن. ئىختىلاپ بولسا تەرەپۋازلىقنى كېرەك قىلىدۇ. تەرەپۋازلىق كېسەللىكى، ئىزىلگەن ئاۋامنى زالىم كىشىلەرنىڭ زىيىنىدىن قۇتقۇزىدۇ. چۈنكى بىر رايۇننىڭ ياكى بىر يېزىنىڭ چوڭلىرى ئىتتىپاقلىشىۋالسا، ئاۋام خەلقنى ئېزىدۇ. ئەگەر تەرەپۋازلىقلار بولسا، ئېزىلگەن كىشى بىر تەرەپكە ئىلتىجا قىلىپ ئۆزىنى قۇتقۇزىدۇ، ھەمدە پىكىر مۇنازىرىلرىدىن ۋە ئەقىل زىددىيەتلىرىدىن ھەقىقەت تولۇق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. (بۇنىڭ ئىزاھى؟)

  جاۋاب: بىرىنچى سوئالغا دەيمىزكى، ھەدىستە ئېيتىلغان ئىختىلاپ بولسا، مۇسبەت ئىختىلاپتۇر. ھەر بىرى ئۆز مەسلىكىنىڭ (يولىنىڭ) قۇرۇلۇشى ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن كۈچ چىقىرىدۇ. باشقىسىنىڭ يولىنى بۇزۇش ۋە يوقىتىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭمۇ مۇكەممەللىشىشى ۋە تۈزىلىشى ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىدۇ. مەنپىي ئىختىلاپ بولسا، غەرەزكارانە، ئاداۋەتكارانە بىر ـ بىرىنى بۇزۇش ئۈچۈن تىرىشىشتۇر. ھەدىس بويىچە بۇ مەقبۇل ئەمەس. چۈنكى بىر–بىرى بىلەن ئۇرۇشقانلار مۇسبەت ھەرىكەت قىلالمايدۇ.

  ئىككىنچى سوئالغا دەيمىزكى، تەرەپۋازلىق ئەگەر ھەق نامىغا بولسا، ھەقلىقلەر ئۈچۈن ئىلتىجا قىلىش نۇقتىسى بولىشى مۇمكىن، لېكىن ھازىرقىدەك غەرەزكارانە نەفىس نامىغا بولغان تەرەپۋازلىق بولسا ھەقسىزلار ئۈچۈن ئىلتىجا قىلىش ۋە تايىنىش نۇقتىسى بولۇپ قالىدۇ. چۈنكى غەرەزكارانە تەرەپۋازلىق قىلغان بىر كىشىگە شەيتان كېلىپ ئۇنىڭ پىكرىگە ياردەملىشىپ تەرەپدار بولسا، ئۇ كىشى شەيتانغا رەھمەت ئوقۇيدۇ. ئەگەر قارشى تەرەپكە پەرىشتىدەك بىر كىشى كەلسە ئۇنىڭغا ھاشا^**** لەنەت ئوقۇيدىغان دەرىجىدە بىر ھەقسىزلىق قىلىدۇ.

  ئۈچىنچى سوئالغا دەيمىزكى، ھەق نامىغا، ھەقىقەت ھېسابىغا بولغان مۇنازىرىلەر بولسا، مەقسەت ۋە ئاساستا ئىتتىپاق بولۇش بىلەن بىرگە، ۋاستىلاردا ئىختىلاپ قىلىدۇ. ھەقىقەتنىڭ ھەر بۈرجىكىنى ئىزھار قىلىپ، ھەق ۋە ھەقىقەتكە خىزمەت قىلىدۇ. بىراق تەرەپۋازلارچە ۋە غەرەزكارانە فىرئەۋنلاشقان نەفسى ئەممارە ھېسابىغا بولغان مەنمەنچىلىك، شۆھرەتپەرەستلىك شەكلىدىكى مۇنازىرىلەردىن «ھەقىقەت نۇرى» ئەمەس، بەلكى پىتنە ئوتلىرى چىقىدۇ. چۈنكى مەقسەتتە ئىتتىپاقلىق كېرەك تۇرسا، يۇقىرىقىدەكلەرنىڭ پىكىرلىرىنىڭ يەر شارىدىمۇ بىرلىشىش نۇقتىسى تېپىلمايدۇ. ھەق نامىغا بولمىغانلىقتىن چەكسىز دەرىجىدە ھەددىدىن ئېشىپ، ساقايتىش مۇمكىن بولمىغان پارچىلىنىشلارغا سەۋەب بولىدۇ. دۇنيانىڭ ھازىرقى ئەھۋالى بۇنىڭغا شاھىتتۇر…

  خۇلاسە: اَلْحُبُّ لِلّهِ وَالْبُغْضُ فِى اللّهِ❁ وَالْحُكْمُ لِلّه^******

بولغان ئالى دەستۇرلار ھەرىكەت دەستۇرى بولمىسا، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئىككى يۈزلىمىچىلىكلەر كېلىپ چىقىدۇ. شۇنداق، الْبُغْضُ فِى اللّهِ ❁ وَالْحُكْمُ لِلّهِ دېمىسە، ئۇ دەستۇرلارنى نەزەرگە ئالمىسا، ئادالەت قىلىمەن دەپ زۇلۇم قىلىدۇ.

  دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك بىر ھادىسە: بىر ۋاقىت ئىمامى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىر كاپىرنى يەرگە يېقىتىدۇ. قىلىچىنى چىقىرىپ ئۆلتۈرىدىغان ۋاقىتتا، ئۇ كاپىر ئۇنىڭغا تۈكۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ، كاپىرنى ئۆلتۈرمەستىن قويىۋېتىدۇ. كاپىر ئۇنىڭغا «نېمىشقا ئۆلتۈرمەيسەن؟» دېگەندە، ھەزرىتى ئەلى جاۋابەن: «سېنى ﷲ ئۈچۈن ئۆلتۈرەتتىم. لېكىن سەن ماڭا تۈكۈرگەندىن كېيىن غەزەپكە كەلدىم. نەفسىمنىڭ ئۈلۈشى ئارىلىشىپ قالغانلىقى ئۈچۈن ئىخلاسىم زېدىلەندى. شۇڭلاشقا ئۆلتۈرمىدىم.» ئۇ كاپىر ئۇنىڭغا دەيدۇ: «مېنى تېزراق ئۆلتۈرۈشۈڭ ئۈچۈن سېنىڭ غەزىپىڭنى كەلتۈرمەكچى ئىدىم. ھەقىقەتەن دىنىڭلار بۇ دەرىجىدە ساپ ۋە خالىس ئىكەن، دېمەك ئۇ دىن ھەقتۇر.»

  يەنە بىر دىققەتكە ئەرزىيدىغان ۋەقە: بىر زامان بىر جاللات بىر ئوغرىنىڭ قولىنى كەسكەن ۋاقىتتا غەزەپ ئەسىرى كۆرسەتكەنلىكى ئۈچۈن ئۇنىڭغا دىققەت قىلغان ئادىل ھاكىمى، ئۇنى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلايدۇ. چۈنكى شەرىئەت نامىغا ئىلاھىي قانۇن ھېسابىغا كەسكەن بولسا، نەفسى ئۇنىڭغا ئىچ ئاغرىتاتتى ۋە قەلبى غەزەپلەنمەي، مەرھەمەتمۇ قىلمايدىغان بىر شەكىلدە كەسكەن بولاتتى. دېمەك نەفسىگىمۇ ئۇ ھۆكۈمدىن بىر ئۈلۈش چىقارغانلىقى ئۈچۈن ئادالەت بىلەن ئىش كۆرەلمىگەن.

  ئېچىنىشقا تېگىشلىك بىر ئىجتىمائى ۋەزىيەت ۋە ئىسلام قەلبىنى يىغلىتىدىغان ئىجتىمائى ھاياتتىكى دەھشەتلىك بىر كېسەل:

  «سىرتقى دۈشمەنلەر ھۇجۇم قىلغاندا، ئىچكى دۈشمەنلىكنى تاشلاش ۋە ئۇنۇتۇش» دېگەن بىر ئىجتىمائى ھىكمەتنى ئەڭ بەدەۋى قەۋملەرمۇ تەقدىرلەپ، ئۇ بويىچە ھەرىكەت قىلىشقان. ئەمدى شۇ ئىسلامىيەت جامائىتىگە خىزمەت كۆرسىتىش داۋاسى قىلغانلارغا نېمە بولدىكىن، بىر ـ بىرى ئارقىسىدا ئىسلامغا ھۇجۇم ۋەزىيىتىنى ئالغان چەكسىز دۈشمەنلەر بار تۇرسا، كىچىككىنە ئاداۋەتنى ئۇنۇتماي، دۈشمەنلەرنىڭ ھۇجۇمىغا زېمىن ھازىرلىشىۋاتىدۇ. شۇ ۋەزىيەت بىر چۆكۈشتۇر. بىر قالاقلىقتۇر. ئىسلامىيەتنىڭ ئىجتىمائى ھاياتىغا بىر خىيانەتتۇر.

  ئىبرەت ئېلىشقا تېگىشلىك بىر ھېكايە: سەھرا قەۋملىرىدىن ھاسانان قەۋمىنىڭ بىر ـ بىرىگە دۈشمەن ئىككى قەبىلىسى بار ئىدى. بىرـ بىرىدىن بەلكىم ئەللىك كىشىدىن كۆپرەك ئۆلتۈرۈشكەن بولسىمۇ، سىپقان ياكى ھايدەران قەۋمىدەك بىر قەۋم قارشى چىققان ۋاقىتتا، ئىككى دۈشمەن قەبىلە بۇرۇنقى ئاداۋەتنى ئۇنۇتۇپ، مۈرىنى–مۈرىگە تىرەپ، ئۇ سىرتقى دۈشمەننى تارمار قىلغانغا قەدەر ئىچكى ئاداۋەتنى ئېسىگە ئېلىشمايتتى.

  ئەي مۆئمىنلەر!… ئەھلى ئىمان قەۋمىگە قارشى تاجاۋۇز ۋەزىيىتىنى ئالغان قەۋىملەر ھۆكمىدىكى نەقەدەر دۈشمەننىڭ بار ئىكەنلىكىنى بىلەمسىلەر؟ بىر ـ بىرى ئىچىدىكى دائىرىلەردەك يۈز دائىرىدىن كۆپرەك بار. ھەر بىرىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن بىرلىشىپ، قول تۇتۇشۇپ، مۇداپىئەلىنىشكە مەجبۇر تۇرساق، ئۇلارغا ھۇجۇمىنى قۇلايلاشتۇرۇش، ئۇلارنىڭ مۇقەددەس ئىسلامىيەت شەھەرلىرىگە كىرىشى ئۈچۈن ئىشىكلەرنى ئىچىش ھۆكمىدە بولغان غەرەزكارانە تەرەپۋازلىق ۋە ئاداۋەتكارانە تەكەببۇرلۇق ھېچ بىر جەھەتتە ئەھلى ئىمانغا يارىشامدۇ؟ ئۇ دۈشمەن دائىرىلىرىدىن، ئازغۇن ئەھلى زالالەتتىن باشلاپ، تا كۇففارلار ئالىمىگە قەدەر، ھەتتا دۇنيانىڭ قورقۇنچلۇق ئەھۋاللىرى ۋە مۇسىبەتلىرىگە قەدەر بىر ـ بىرى ئارقىسىدا سىلەرگە غەزەپ ۋە ئاچكۆزلۈك بىلەن قاراۋاتقان بەلكىم يەتمىش تۈرلۈك دۈشمەنلەر بار. بۇلارنىڭ ھەممىسىگە قارشى قۇۋۋەتلىك قورالىڭ، قالقىنىڭ ۋە قەلئەيىڭ ئىسلامىيەت قېرىنداشلىقىدۇر! ئۇ ئىسلامىيەت قەلئەسىنى كىچىك ئاداۋەتلەر ۋە باھانىلەر بىلەن ئاجىزلاتماق، ۋىجدان ۋە ئىسلامىيەت دەستۇرىغا زىت ئىكەنلىكىنى بىل ۋە ئويغان!

  ھەدىسى شەرىفلەردە كەلگەنكى، «ئاخىرزاماندا مۇناپىقلىق ۋە كاپىرلىقنىڭ بېشىغا ئۆتىدىغان سۇفيان ۋە دەججالغا ئوخشاش زىيانداش بولغان دەھشەتلىك شەخسلەر ئىسلامىيەتنىڭ ۋە ئىنسانىيەتنىڭ نەفسانىيەتچىلىك ۋە بۆلگۈنچىلىكىدىن پايدىلىنىپ، ئاز بىر قۇۋۋەت بىلەن ئىنسانىيەتنى قالايمىقانلاشتۇرىدۇ ۋە چوڭ ئىسلام ئالىمىنى ئاسارەت ئاستىغا ئالىدۇ.»

  ئەي ئەھلى ئىمان! خارلىق ئىچىدە ئاسارەت ئاستىغا كىرمەسلىكنى خالىساڭلار، ئەقلىڭلارنى بېشىڭلارغا ئېلىڭلار. ئىختىلاپلىرىڭلاردىن پايدىلىنىۋاتقان زالىملارغا قارشى ﴿اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ﴾ دېگەن مۇقەددەس قەلئە ئىچىگە كىرىڭلار ۋە قوغدىنىڭلار. بولمىسا نە ھاياتىڭلارنى مۇھاپىزەت، نە ھوقۇقىڭلارنى مۇداپىئە قىلالماي قالىسىلەر. مەلۇمدۇركى، ئىككى قەھرىمان بىر ـ بىرى بىلەن ئۇرۇشۇۋاتقاندا بىر كىچىك بالا ھەر ئىككىسىنى ئۇرۇۋېتەلەيدۇ. ئىنتايىن نازۇك بىر تارازىدا ئىككى تاغ بىر ـ بىرىگە قارشى تەڭپۇڭ ھالدا بولسا، بىر كىچىك تاش ئۇ تەڭپۇڭلۇقنى بۇزالايدۇ. ئۇلار بىلەن ئويناپ بىرىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، بىرىنى تۆۋەنگە چۈشۈرەلەيدۇ.

  ئەي ئەھلى ئىمان! نەفسانىيەتچىلىكىڭلاردىن ۋە خۇسۇمەتكارانە تەرەپۋازلىقىڭلاردىن قۇۋۋىتىڭلار تامامەن يوق بولىدۇ. ئاز بىر قۇۋۋەت بىلەن ئېزىلىشىڭلار مۇمكىن. ئىجتىمائى ھاياتىڭلار بىلەن مۇناسىۋىتىڭلار بار بولسا، اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا^****** دېگەن ئالى دەستۇرنى ھايات دەستۇرى قىلىڭلار. دۇنيادا ئېزىلىشتىن، ئاخىرەتتە ھالاكەتتىن قۇتۇلۇڭلار!

  ئالتىنچى جەھەت: مەنىۋى ھايات ۋە ساغلام ئىبادەت، ئاداۋەت ۋە تەكەببۇرلۇق بىلەن ھالسىرايدۇ. چۈنكى نىجات تېپىش ۋە قۇتۇلۇش ۋاستىسى بولغان ئىخلاس يوقىلىدۇ. تەرەپۋاز بىر تەكەببۇر كىشى ئۆزىنىڭ ساۋابلىق ئىشلىرىدا رەقىبىدىن ئۈستۈن بولۇشنى خالايدۇ. ﷲ ئۈچۈن خالىس ھالدا بولىدىغان ئەمەلدە ئانچە مۇۋەپپەق بولالمايدۇ. ھەمدە ھۆكۈم ۋە مۇئامىلىدە ئۆز تەرەپدارىنى ئۈستۈن كۆرىدۇ، ئادالەت بىلەن ئىش قىلالمايدۇ. مانا شۇ ياخشى ئەمەل ۋە ساۋابلىق ئىشلارنىڭ ئاساسلىرى بولغان «ئىخلاس» ۋە «ئادالەت»، خۇسۇمەت ۋە ئاداۋەت ئارقىلىق يوقىلىدۇ. شۇ ئالتىنچى جەھەت كۆپ ئۇزۇن، لېكىن ماقام جەھەتتىكى قابىلىيەت قىسقا بولغانلىقتىن بۇ يەردە بولدى قىلىمىز.

—————————————————————