ئون بىرىنچى سۆز
بۇ بۆلۈمنىڭ مەتنى ئۇيغۇرچە ئەمەس — ئەسەرنىڭ ئوسمانلىچە ئەسلىسى. ئۇيغۇرچە شەرھى ئۈچۈن «مۇقەددىمە» بۆلۈمىگە قاراڭ.
اون برنجى سوز
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا ٭ وَ الْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ٭ وَ النَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ٭ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ٭ وَ السَّمَاءِ وَ مَا بَنٰيهَا ٭ وَ اْلاَرْضِ وَ مَا طَحٰيهَا ٭ وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوّٰيهَا ٭ الخ…
أى قارداش! أگر حكمتِ عالمكۡ طلسمنى و خلقتِ إنسانكۡ معمّاسنى و حقيقتِ صلاتكۡ رموزينى بر پارچه فهم ايتمك ايسترسهكۡ، نفسمله برابر شو تمثيلى حكايهجگه باق:
بر زمان بر سلطان وارمش؛ ثروتجه اونكۡ پك چوق خزينهلرى واردى. هم او خزينهلرده هر چشيد جواهر، ألماس و زمرد بولونويورمش. هم گيزلى پك عجائب دفينهلرى وارمش. هم كمالاتجه صنايعِ غريبهده پك چوق مهارتى وارمش. هم حسابسز فنونِ عجيبهيه معرفتى، إحاطهسى وارمش. هم، نهايتسز علومِ بديعهيه علم و إطّلاعى وارمش. هر جمال و كمال صاحبى، كندى جمال و كمالنى گورمك و گوسترمك ايستهمسى سرّنجه؛ او سلطانِ ذىشان دخى ايستدى كه، بر مشهر آچسين، ايچنده سرگيلر ديزسين؛ تا ناسكۡ أنظارنده سلطنتنكۡ حشمتنى، هم ثروتنكۡ شعشعهسنى، هم كندى صنعتنكۡ خارقهلرينى، هم كندى معرفتنكۡ غريبهلرينى إظهار ايدوب گوسترسين. تا جمال و كمالِ معنويسنى ايكى وجهله مشاهده ايتسين:
بر وجهى: بِالذّات نظرِ دقائقآشناسيله گورسون.
ديگرى: غيركۡ نظريله باقسين.
بو حكمته بناءً، جسيم و گنيش و محتشم بر قصرى ياپمغه باشلادى. شاهانه بر صورتده دائرهلره، منزللره تقسيم ايدهرك خزينهلرينكۡ درلو درلو مرصّعاتيله سوسلنديروب كندى دستِ صنعتنكۡ أكۡ لطيف، أكۡ گوزل أثرلريله زينتلنديروب، فنونِ حكمتنكۡ أكۡ اينجهلكلريله تنظيم ايدوب دوزلتهرك و علومنكۡ آثارِ معجزهكارانهلريله دوناتهرق تكميل ايتدكدن صوكۡره، هر بر طعام و نعمتلرينكۡ بتون چشيدلرندن أكۡ لذيذلرينى جامع سفرهلر، او سرايده قوردى. هر بر طائفهيه لايق بر سفره تعيين ايتدى. اويله سخاوتكارانه، صنعتپرورانه بر ضيافتِ عامّه إحضار ايتدى كه، گويا هر بر سفره، يوز صنايعِ لطيفهنكۡ أثرلريله وجود بولمش گبى قيمتلى حدسز نعمتلرى سردى. صوكۡره أقطارِ مملكتندهكى أهالى و رعيتنى، سيره و تنزّهه و ضيافته دعوت ايتدى. صوكۡره بر ياورِ أكرمنه سرايكۡ حكمتلرينى و مشتملاتنكۡ معنالرينى بيلديرهرك اونى استاد و تعريف ايديجى تعيين ايتدى. تا كه، سرايكۡ صانعنى، سرايكۡ مشتملاتيله أهالىيه تعريف ايتسين و سرايكۡ نقشلرينكۡ رموزلرينى بيلديروب، ايچندهكى صنعتلرينكۡ إشارتلرينى اوگرهتوب، درونندهكى منظوم مرصّعلر و موزون نقوش نهدر؟ و نه وجهله سراى صاحبنكۡ كمالاتنه و هنرلرينه دلالت ايتدكلرينى، او سرايه گيرنلره تعريف ايتسين و گيرمهنكۡ آدابنى و سيركۡ مراسمنى بيلديروب، او گورونمهين سلطانه قارشى مرضياتى دائرهسنده تشريفات مراسمنى تعريف ايتسين. ايشته او معرّف استادكۡ هر بر دائرهده برر عونهسى بولونويور. كنديسى أكۡ بيوك دائرهده شاكردلرى ايچنده طورمش، بتون سيرجيلره شويله بر تبليغاتده بولونويور. دييور كه:
“أى أهالى! شو قصركۡ مَلِكى اولان سيّديمز، بو شيلركۡ إظهاريله و بو سرايى ياپماسيله، كندينى سزه طانيتديرمق ايستهيور. سز دخى اونى طانييكۡز و گوزلجه طانيمغه چاليشكۡز. هم شو تزييناتله كندينى سزه سَوْديرمك ايستهيور. سز دخى اونكۡ صنعتنى تقدير و ايشلرينى إستحسان ايله كنديكۡزى اوكۡا سَوْديريكۡز. هم بو گورديگكۡز إحسانات ايله، سزه محبّتنى گوسترييور. سز دخى إطاعت ايله اوكۡا محبّت ايديكۡز. هم شو گورونن إنعام و إكراملر ايله، سزه شفقتنى و مرحمتنى گوسترييور. سز دخى شكر ايله اوكۡا حرمت ايديكۡز. هم شو كمالاتنكۡ آثاريله، معنوى جمالنى سزه گوسترمك ايستهيور. سز دخى اونى گورمگه و توجّهنى قزانمغه إشتياقكۡزى گوستريكۡز. هم بتون شو گورديگكۡز مصنوعات و مزيّنات اوستنده برر مخصوص سكّه، برر خصوصى خاتم، برر تقليد ايديلمز طرّه قويمقله، هر شى كنديسنه خاص اولديغنى و كندى أثرِ دستى اولديغنى و كنديسى تك و يكتا، إستقلال و إنفراد صاحبى اولديغنى سزه گوسترمك ايستهيور. سز دخى اونى تك و يكتا و مِثلسز، نظيرسز بىهمتا طانييكۡز و قبول ايديكۡز.”
داها بونكۡ گبى، اوكۡا و او مقامه مناسب سوزلرى سيرجيلره سويلهدى. صوكۡره، گيرن أهالى ايكى گروهه آيرلديلر:
برنجى گروهى: كندينى طانيمش و عقلى باشنده و قلبى يرنده اولدقلرى ايچون، او سرايكۡ ايچندهكى عجائبلره باقدقلرى زمان ديديلر: “بونده بيوك بر ايش وار.” هم آكۡلاديلر كه: بيهوده دگل، عادى بر اويونجق دگل. اونكۡ ايچون مراق ايتديلر. “عجبا طلسمى نهدر، ايچنده نه وار؟” دييوب دوشونوركن، بردن او معرّف استادكۡ بيان ايتديگى نطقنى ايشيتديلر. آكۡلاديلر كه، بتون أسراركۡ آناختارلرى اوندهدر. اوكۡا متوجّهًا گيتديلر و ديديلر: “السّلام عليك يا أيّها الاستاد! حقًّا، شويله بر محتشم سرايكۡ، سنكۡ گبى صادق و مدقّق بر معرّفى لازمدر. سيّديمز سكۡا نه بيلديرمشسه لطفًا بزه بيلديريكۡز.” استاد ايسه، أوّل ذكرى گچن نطقلرى اونلره ديدى. بونلر گوزلجه ديكۡلديلر، اييجه قبول ايدوب تام إستفاده ايتديلر. پادشاهكۡ مرضياتى دائرهسنده عمل ايتديلر. اونلركۡ شو أدبلى معامله و وضعيتلرى او پادشاهكۡ خوشنه گلديگندن اونلرى خاص و يوكسك و توصيف ايديلمز ديگر بر سرايه دعوت ايتدى، إحسان ايتدى. هم اويله بر جوّادِ مَلِكه لايق و اويله مطيع أهالىيه شايسته و اويله أدبلى مسافرلره مناسب و اويله يوكسك بر قصره شايان بر صورتده إكرام ايتدى، دائمى اونلرى سعادتلنديردى.
ايكنجى گروه ايسه؛ عقللرى بوزولمش، قلبلرى سونمش اولدقلرندن، سرايه گيردكلرى وقت، نفسلرينه مغلوب اولوب لذّتلى طعاملردن باشقه هيچ بر شيئه إلتفات ايتمديلر؛ بتون او محاسندن گوزلرينى قپاديلر و او استادكۡ إرشاداتندن و شاكردلرينكۡ ايقاظاتندن قولاقلرينى طيقاديلر. حيوان گبى ييهرك اويقويه طالديلر. ايچيلمهين، فقط بعض شيلر ايچون إحضار ايديلن إكسيرلردن ايچديلر. سرخوش اولوب اويله باغرديلر، قاريشديرديلر؛ سيرجى مسافرلرى چوق راحتسز ايتديلر. صانعِ ذىشانكۡ دستورلرينه قارشى أدبسزلكده بولونديلر. سراى صاحبنكۡ عسكرلرى ده اونلرى طوتوب، اويله أدبسزلره لايق بر حپسه آتديلر.
أى بنمله بو حكايهيى ديكۡلهين آرقداش! ألبته آكۡلادكۡ كه: او حاكمِ ذىشان بو قصرى، شو مذكور مقصدلر ايچون بنا ايتمشدر. شو مقصدلركۡ حصولى ايسه، ايكى شيئه متوقّفدر:
بريسى: شو گورديگمز و نطقنى ايشيتديگمز استادكۡ وجوديدر. چونكه او بولونمازسه، بتون مقصدلر بيهوده اولور. چونكه آكۡلاشيلماز بر كتاب، معلّمسز اولسه؛ معناسز بر كاغددن عبارت قالير.
ايكنجيسى: أهالى، او استادكۡ سوزينى قبول ايدوب ديكۡلمهسيدر. ديمك، وجودِ استاد وجودِ قصركۡ داعيسيدر و أهالينكۡ إستماعى، قصركۡ بقاسنه سببدر. اويله ايسه دينلهبيلير كه: شو استاد اولماسه ايدى، او مَلِكِ ذىشان شو قصرى بنا ايتمزدى. هم ينه دينلهبيلير كه: او استادكۡ تعليماتنى أهالى ديكۡلهمدكلرى وقت، ألبته او قصر تبديل و تحويل ايديلهجك.
أى آرقداش! حكايه بوراده بيتدى. أگر شو تمثيلكۡ سرّينى آكۡلادكۡسه باق، حقيقتكۡ يوزينى ده گور:
ايشته او سراى، شو عالمدر كه؛ طاوانى، تبسّم ايدن ييلديزلرله تنوير ايديلمش گوك يوزيدر. طابانى ايسه، شرقدن غربه گونا گون چيچكلرله سوسلنديرلمش ير يوزيدر. او مَلِك ايسه، أزل أبد سلطانى اولان بر ذاتِ مقدّسدر كه، يدى قات سماوات و أرض و ايچلرنده اولان هر شى، كنديلرينه مخصوص لسانلرله او ذاتى تقديس ايدوب تسبيح ايدييورلر. هم اويله بر مَلِكِ قدير كه، سماوات و أرضى آلتى گونده ياراتهرق عرشِ ربوبيتنده طوروب؛ گيجه و گوندوزى، سياه و بياض ايكى خط گبى بربرى آرقهسى صيره دونديروب، كائنات صحيفهسنده آياتنى يازان؛ و گونش، آى، ييلديزلر أمرينه مسخّر ذىحشمت و ذىقدرت صاحبيدر. او سرايكۡ منزللرى ايسه، شو اون سكز بيكۡ عالمدر كه، هر بريسى كندينه لايق بر طرز ايله تزيين و تنظيم ايديلمشدر. ايشته او سرايده گورديگكۡ صنايعِ غريبه ايسه، شو عالمده گورونن قدرتِ إلٰهيهنكۡ معجزهلريدر. و او سرايده گورديگكۡ طعاملر ايسه؛ شو عالمده، هله ياز موسمنده، هله بارلا باغچهلرنده رحمتِ إلٰهيهنكۡ ثمراتِ خارقهلرينه إشارتدر. و اورادهكى اوجاق و مطبخ ايسه، بوراده قلبنده آتش اولان أرض و سطحِ أرضدر. و اوراده تمثيلده گورديگكۡ گيزلى دفينهلركۡ جوهرلرى ايسه، شو حقيقتده أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنكۡ جلوهلرينه مثالدر. و تمثيلده گورديگمز نقشلر و او نقشلركۡ رمزلرى ايسه، شو عالمى سوسلنديرن منتظم مصنوعات و موزون نقوشِ قلمِ قدرتدر كه، قديرِ ذو الجلالكۡ أسماسنه دلالت ايدرلر. و او استاد ايسه سيّديمز محمّد عليه الصلاة والسلامدر. عونهسى ايسه، أنبيا عليهم السلامدر و شاكردلرى ايسه أوليا و أصفيادر. او سرايدهكى حاكمكۡ خدمتكارلرى ايسه، شو عالمده ملائكه عليهم السلامه إشارتدر. تمثيلده، سير و ضيافته دعوت ايديلن مسافرلر ايسه، شو دنيا مسافرخانهسنده جنّ و إنس و إنسانكۡ خدمتكارلرى اولان حيوانلره إشارتدر. و او ايكى فرقه ايسه، بوراده بريسى أهلِ ايماندر كه كتابِ كائناتكۡ آياتنكۡ مفسّرى اولان قرآنِ حكيمكۡ شاكردلريدر. ديگر گروه ايسه أهلِ كفر و طغياندر كه، نفس و شيطانه تابع اولوب يالكۡز حياتِ دنيويهيى طانييان، حيوان گبى بلكه داها آشاغى صاغير، ديلسز، ضالّين گروهيدر.
برنجى قافله اولان سُعَدا و أبرار ايسه، ذو الجناحين اولان استادى ديكۡلديلر. او استاد هم عبددر؛ عبوديت نقطهسنده ربّنى توصيف و تعريف ايدر كه، جنابِ حقّكۡ درگاهنده امّتنكۡ ألچيسى حكمندهدر. هم رسولدر؛ رسالت نقطهسنده ربّنكۡ أحكامنى قرآن واسطهسيله جنّ و إنسه تبليغ ايدر.
شو بختيار جماعت، او رسولى ديكۡلهيوب قرآنه قولاق ويرديلر. كنديلرينى، أنواعِ عباداتكۡ فهرستهسى اولان “نماز” ايله بر چوق مقاماتِ عاليه ايچنده چوق لطيف وظيفهلرله تلبّس ايتمش گورديلر. أوت نمازكۡ متنوّع أذكار و حركاتيله إشارت ايتديگى وظائفى، مقاماتى، مفصّلاً گورديلر. شويله كه:
أوّلاً: آثاره باقوب، غائبانه معامله صورتنده سلطنتِ ربوبيتكۡ محاسننه تماشاگر مقامنده كنديلرينى گوردكلرندن؛ تكبير و تسبيح وظيفهسنى أدا ايدوب “اللّٰه أكبر” ديديلر.
ثانيًا: أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنكۡ جلوهلرى اولان بدايعنه و پارلاق أثرلرينه دلاّللق مقامنده گورونمكله “سبحان اللّٰه و الحمد للّٰه” دييهرك تقديس و تحميد وظيفهسنى ايفا ايتديلر.
ثالثًا: رحمتِ إلٰهيهنكۡ خزينهلرنده إدّخار ايديلن نعمتلرينى ظاهر و باطن طويغولرله طاتوب آكۡلامق مقامنده، شكر و ثنا وظيفهسنى أدايه باشلاديلر.
رابعًا: أسماءِ إلٰهيهنكۡ دفينهلرندهكى جوهرلرى، معنوى جهازات ميزانلريله طارتوب بيلمك مقامنده، تنزيه و مدح وظيفهسنه باشلاديلر.
خامسًا: مسطرِ قدر اوستنده قلمِ قدرتيله يازيلان مكتوباتِ ربّانيهيى مطالعه مقامنده، تفكّر و إستحسان وظيفهسنه باشلاديلر.
سادسًا: أشيانكۡ ياراديليشنده و مصنوعاتكۡ صنعتندهكى لطيف اينجهلك و نازنين گوزللكلرى تماشا ايله تنزيه مقامنده فاطرِ ذو الجلال، صانعِ ذو الجماللرينه محبّت و إشتياق وظيفهسنه گيرديلر.
ديمك كائناته و آثاره باقوب، غائبانه معاملهِٔ عبوديتله مذكور مقاماتده مذكور وظائفى أدا ايتدكدن صوكۡره صانعِ حكيمكۡ دخى معاملهسنه و أفعالنه باقمق درجهسنه چيقديلر كه، حاضرانه بر معامله صورتنده أوّلا خالقِ ذو الجلالكۡ كندى صنعتنكۡ معجزهلريله كندينى ذىشعوره طانيتديرمسنه قارشى حيرت ايچنده بر معرفت ايله مقابله ايدهرك سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ ديديلر. “سنكۡ تعريف ايديجيلركۡ بتون مصنوعاتكۡدهكى معجزهلركۡدر.” صوكۡره او رحمانكۡ كندى رحمتنكۡ گوزل ميوهلريله كندينى سَوْديرمسنه قارشى، محبّت و عشق ايله مقابله ايدوب اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديديلر. صوكۡره او منعمِ حقيقينكۡ طاتلى نعمتلريله ترحّم و شفقتنى گوسترمسنه قارشى شكر و حمد ايله مقابله ايتديلر؛ ديديلر: سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ “سنكۡ حق شكريكۡى ناصل أدا ايدهبيليرز؟ سن اويله شكره لايق بر مشكورسكۡ كه، بتون كائناته سريلمش بتون إحساناتكۡ آچيق لسانِ حاللرى، شكر و ثناكۡزى اوقويورلر. هم عالم چارشوسنده ديزيلمش و زمينكۡ يوزينه سرپيلمش بتون نعمتلركۡ إعلاناتيله حمد و مدحكۡزى بيلديرييورلر. هم رحمت و نعمتكۡ منظوم ميوهلرى و موزون يميشلرى، سنكۡ جود و كرمكۡه شهادت ايتمكله سنكۡ شكريكۡى أنظارِ مخلوقات اوكۡنده ايفا ايدرلر.”
صوكۡره شو كائناتكۡ يوزلرنده دگيشن موجودات آيينهلرنده جمال و جلال و كمال و كبرياسنكۡ إظهارينه قارشى، اَللّٰهُ اَكْبَرُ دييوب تعظيم ايچنده بر عجزله ركوعه گيدوب محويت ايچنده بر محبّت و حيرتله سجده ايدوب مقابله ايتديلر. صوكۡره او غنىِّ مطلقكۡ ثروتنكۡ چوقلغنى و رحمتنكۡ گنيشلگنى گوسترمسنه قارشى؛ فقر و حاجتلرينى إظهار ايدوب، دعا ايدوب، ايستهمكله مقابله ايدوب وَ اِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ديديلر.
صوكۡره او صانعِ ذو الجلالكۡ كندى صنعتنكۡ لطيفلرينى، خارقهلرينى، آنتيقهلرينى، سرگيلرله تشهيرگاهِ أنامده نشرينه قارشى مَاشَاءَ اللّٰهُ دييوب تقدير ايدهرك، “نه گوزل ياپيلمش!” دييوب إستحسان ايدهرك، بَارَكَ اللّٰهُ دييوب مشاهده ايتمك، اٰمَنَّا دييوب شهادت ايتمك؛ “گليكۡز، باقكۡز!” حيران اولارق حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ دييوب هركسى شاهد طوتمقله مقابله ايتديلر. هم او سلطانِ أزل و أبد، كائناتكۡ أقطارنده كندى ربوبيتنكۡ سلطنتنى إعلاننه و وحدانيتنكۡ إظهارينه قارشى؛ توحيد و تصديق ايدوب سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا دييهرك إطاعت و إنقياد ايله مقابله ايتديلر.
صوكۡره او ربّ العالمينكۡ الوهيتنكۡ إظهارينه قارشى؛ ضعف ايچنده عجزلرينى، إحتياج ايچنده فقرلرينى إعلاندن عبارت اولان عبوديت ايله و عبوديتكۡ خلاصهسى اولان “نماز” ايله مقابله ايتديلر. داها بونلر گبى گونا گون عبوديت وظيفهلريله شو دارِ دنيا دينلن مسجدِ كبيرنده فريضهِٔ عمرلرينى و وظيفهِٔ حياتلرينى أدا ايدوب أحسنِ تقويم صورتنى آلديلر. بتون مخلوقات اوستنده بر مرتبهيه چيقديلر كه، يُمنِ ايمان ايله أمن و أمانت ايله مجهّز أمين بر خليفهِٔ أرض اولديلر. و شو ميدانِ تجربه و شو دستگاهِ إمتحاندن صوكۡره اونلركۡ ربِّ كريمى اونلرى، ايمانلرينه مكافات اولارق سعادتِ أبديهيه و إسلاميتلرينه اجرت اولارق دار السلامه دعوت ايدهرك اويله بر إكرام ايتدى و ايدر كه، هيچ گوز گورمهمش و قولاق ايشيتمهمش و قلبِ بشره خطور ايتمهمش درجهده پارلاق بر طرزده رحمتنه مظهر ايتدى و اونلره أبديت و بقا ويردى. چونكه أبدى و سرمدى اولان بر جمالكۡ سيرجى مشتاقى و آيينهدار عاشقى، ألبته باقى قالوب أبده گيدهجكدر. ايشته قرآن شاكردلرينكۡ عاقبتلرى بويلهدر. جنابِ حق بزلرى اونلردن أيلهسين، آمين!
امّا فجّار و أشرار اولان ديگر گروه ايسه: حدِّ بلوغ ايله شو عالم سراينه گيردكلرى وقت، بتون وحدانيتكۡ دليللرينه قارشى كفر ايله مقابله ايدوب و بتون نعمتلره قارشى كفران ايله مقابله ايدهرك و بتون موجوداتى قيمتسزلكله كافرانه بر إتهام ايله تحقير ايتديلر و بتون أسماءِ إلٰهيهنكۡ تجلّياتنه قارشى ردّ و إنكار ايله مقابله ايتدكلرندن، آز بر وقتده نهايتسز بر جنايت ايشلديلر؛ نهايتسز بر عذابه مستحق اولديلر. أوت إنسانه سرمايهِٔ عمر و جهازاتِ إنسانيه، مذكور وظائف ايچون ويريلمشدر.
أى سرسم نفسم و أى پرهوس آرقداشم! آيا ظن ايدييور ميسكۡز كه، وظيفهِٔ حياتكۡز؛ يالكۡز تربيهِٔ مدنيه ايله گوزلجه محافظهِٔ نفس ايتمك، عيب اولماسين، بطن و فرجكۡ خدمتنه مى منحصردر؟ ياخود ظن ايدييور ميسكۡز كه، حياتكۡزكۡ ماكينهسنده درج ايديلن شو نازك لطائف و معنويات و شو حسّاس أعضا و آلات و شو منتظم جوارح و جهازات و شو متجسّس حواس و حسّياتكۡ غايهِٔ يگانهسى؛ شو حياتِ فانيهده نفسِ رذيلهنكۡ، هوساتِ سفليهنكۡ تطمينى ايچون إستعمالنه مى منحصردر؟ حاشا و كلاّ! بلكه وجوديكۡزده شونلركۡ ياراديلماسى و فطرتكۡزده بونلركۡ غايهِٔ إدخالى، ايكى أساسدر:
برى: جنابِ منعمِ حقيقينكۡ بتون نعمتلرينكۡ هر بر چشيدلرينى سزه إحساس ايتديروب شكر ايتديرمكدن عبارتدر. سز ده حسّ ايدوب، شكر و عبادتنى ايتمليسكۡز.
ايكنجيسى: عالمه تجلّى ايدن أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنكۡ بتون تجلّياتنكۡ أقسامنى، برر برر، سزه او جهازات واسطهسيله بيلديروب طاتديرمقدر. سز دخى طاتمقله طانييهرق ايمان گتيرمليسكۡز.
ايشته بو ايكى أساس اوزرينه كمالاتِ إنسانيه نشو و نما بولور. بونكۡله إنسان، إنسان اولور.
إنسانيتكۡ جهازاتى، حيوان گبى حياتِ دنيويهيى قزانمق ايچون ويريلمهمش اولديغنه شو تمثيل سرّيله باق:
مثلا، بر ذات بر خدمتجيسنه يگرمى آلتون ويردى؛ تا مخصوص بر قوماشدن كنديسنه بر قات لباس آلسين. او خدمتجى گيتدى، او قوماشكۡ أعلاسندن مكمّل بر لباس آلدى، گيدى.
صوكۡره گوردى كه: او ذات، ديگر بر خدمتكارينه بيكۡ آلتون ويروب، بر كاغد ايچنده بعض شيلر يازيلى اولارق اونكۡ جيبنه قويدى، تجارته گوندردى. شيمدى، هر عقلى باشنده اولان بيلير كه؛ او سرمايه، بر قات لباس آلمق ايچون دگل. چونكه أوّلكى خدمتكار، يگرمى آلتونله أكۡ أعلا قوماشدن بر قات لباس آلمش اولديغندن، ألبته بو بيكۡ آلتون، بر قات لباسه صرف ايديلمز. شايد بو ايكنجى خدمتكار، جيبنه قونيلان كاغدى اوقومايوب، بلكه أوّلكى خدمتجىيه باقوب، بتون پارهيى بر دكّانجىيه بر قات لباس ايچون ويروب، هم او قوماشكۡ أكۡ چوروگندن و آرقداشنكۡ لباسندن أللى درجه آشاغى بر لباس آلسه، ألبته او خادم نهايت درجهده أحمقلق ايتمش اولاجغى ايچون شدّتله تعذيب و حدّتله تأديب ايديلهجكدر.
أى نفسم و أى آرقداشم! عقلكۡزى باشكۡزه طوپلايكۡز. سرمايهِٔ عمر و إستعدادِ حياتكۡزى حيوان گبى، بلكه حيواندن چوق آشاغى بر درجهده شو حياتِ فانيه و لذّتِ مادّيهيه صرف ايتمهيكۡز. يوقسه سرمايهجه أكۡ أعلا حيواندن أللى درجه يوكسك اولديغكۡز حالده، أكۡ أدناسندن أللى درجه آشاغى دوشرسكۡز.
أى غافل نفسم! سنكۡ حياتكۡكۡ غايهسنى و حياتكۡكۡ ماهيتنى، هم حياتكۡكۡ صورتنى، هم حياتكۡكۡ سرِّ حقيقتنى، هم حياتكۡكۡ كمالِ سعادتنى بر درجه آكۡلامق ايسترسهكۡ، باق:
سنكۡ حياتكۡكۡ غايهلرينكۡ إجمالى طوقوز أمردر:
برنجيسى شودر كه: سنكۡ وجودكۡده قونيلان طويغولر ترازيلريله، رحمتِ إلٰهيهنكۡ خزينهلرنده إدّخار ايديلن نعمتلرى طارتمقدر و كلّى شكر ايتمكدر.
ايكنجيسى: سنكۡ فطرتكۡده وضع ايديلن جهازاتكۡ آناختارلريله أسماءِ قدسيهِٔ إلٰهيهنكۡ گيزلى دفينهلرينى آچمقدر، ذاتِ أقدسى او أسما ايله طانيمقدر.
اوچنجيسى: شو تشهيرگاهِ دنياده، مخلوقات نظرنده، أسماءِ إلٰهيهنكۡ سكۡا طاقديقلرى غريب صنعتلرينى و لطيف جلوهلرينى بيلهرك حياتكۡله تشهير و إظهار ايتمكدر.
دردنجيسى: لسانِ حال و قالكۡله خالقكۡكۡ درگاهِ ربوبيتنه عبوديتكۡى إعلان ايتمكدر.
بشنجيسى: ناصل بر عسكر، پادشاهندن آلديغى درلو درلو نشانلرى، رسمى وقتلرده طاقوب پادشاهكۡ نظرنده گورونمكله اونكۡ إلتفاتاتِ آثارينى گوسترديگى گبى، سن دخى أسماءِ إلٰهيهنكۡ جلوهلرينكۡ سكۡا ويردكلرى لطائفِ إنسانيه مرصّعاتيله بيلهرك سوسلنوب او شاهدِ أزلينكۡ نظرِ شهود و إشهادينه گورونمكدر.
آلتنجيسى: ذوى الحيات اولانلركۡ تظاهراتِ حياتيه دينلن، خالقلرينه تحيّاتلرى؛ و رموزاتِ حياتيه دينلن، صانعلرينه تسبيحاتلرى و ثمرات و غاياتِ حياتيه دينلن، واهب الحياته عرضِ عبوديتلرينى بيلهرك مشاهده ايتمك، تفكّر ايله گوروب شهادتله گوسترمكدر.
يدنجيسى: سنكۡ حياتكۡه ويريلن جزئى علم و قدرت و إراده گبى صفت و حاللركۡدن كوچك نمونهلرينى واحدِ قياسى إتّخاذ ايله، خالقِ ذو الجلالكۡ صفاتِ مطلقهسنى و شئونِ مقدّسهسنى او ئولچولر ايله بيلمكدر. مثلا سن جزئى إقتداركۡ و جزئى علمكۡ و جزئى إرادهكۡ ايله بو خانهيى منتظم ياپديغكۡدن، شو قصرِ عالمكۡ سنكۡ خانهكۡدن بيوكلگى درجهسنده، شو عالمكۡ اوستهسنى او نسبتده قدير، عليم، حكيم، مدبّر بيلمك لازمدر.
سكزنجيسى: شو عالمدهكى موجوداتكۡ هر برى كندينه مخصوص بر ديل ايله خالقنكۡ وحدانيتنه و صانعنكۡ ربوبيتنه دائر معنوى سوزلرينى فهم ايتمكدر.
طوقوزنجيسى: عجز و ضعفكۡ، فقر و إحتياجكۡ ئولچوسيله قدرتِ إلٰهيه و غناىِ ربّانيهنكۡ درجاتِ تجلّياتنى آكۡلامقدر. ناصلكه آجلغكۡ درجهلرى نسبتنده و إحتياجكۡ أنواعى مقدارنجه، طعامكۡ لذّتى و درجاتى و چشيدلرى آكۡلاشيلير. اونكۡ گبى سن ده نهايتسز عجزكۡ و فقركۡله، نهايتسز قدرت و غناىِ إلٰهيهنكۡ درجاتنى فهم ايتمهليسكۡ. ايشته سنكۡ حياتكۡكۡ غايهلرى، إجمالاً بونلر گبى أمرلردر.
شيمدى كندى حياتكۡكۡ ماهيتنه باق كه، او ماهيتكۡكۡ إجمالى شودر:
أسماءِ إلٰهيهيه عائد غرائبكۡ فهرستهسى، هم شئون و صفاتِ إلٰهيهنكۡ بر مقياسى، هم كائناتدهكى عالملركۡ بر ميزانى، هم بو عالمِ كبيركۡ بر ليستهسى، هم شو كائناتكۡ بر خريطهسى، هم شو كتابِ أكبركۡ بر فذلكهسى، هم قدرتكۡ گيزلى دفينهلرينى آچاجق بر آناختار كولچهسى، هم موجوداته سرپيلن و أوقاته طاقيلان كمالاتنكۡ بر أحسنِ تقويميدر. ايشته ماهيتِ حياتكۡ بونلر گبى أمرلردر.
شيمدى سنكۡ حياتكۡكۡ صورتى و طرزِ وظيفهسى شودر كه:
حياتكۡ بر كلمهِٔ مكتوبهدر. قلمِ قدرتله يازيلمش حكمتنما بر سوزدر. گورونوب و ايشيديلوب، أسماءِ حسنىيه دلالت ايدر. ايشته حياتكۡكۡ صورتى بو گبى أمرلردر.
شيمدى حياتكۡكۡ سرِّ حقيقتى شودر كه: تجلّئِ أحديته، جلوهِٔ صمديته آيينهلكدر. يعنى بتون عالمه تجلّى ايدن أسمانكۡ نقطهِٔ محراقيهسى حكمنده بر جامعيتله ذاتِ أحدِ صمده آيينهلكدر.
شيمدى حياتكۡكۡ سعادت ايچندهكى كمالى ايسه: سنكۡ حياتكۡكۡ آيينهسنده تمثّل ايدن شمسِ أزلينكۡ أنوارينى حسّ ايدوب سومكدر. ذىشعور اولارق اوكۡا شوق گوسترمكدر. اونكۡ محبّتيله كندندن گچمكدر. قلبكۡ گوز ببگنده عكسِ نورينى يرلشديرمكدر. ايشته بو سردندر كه، سنى أعلاىِ علّيّينه چيقاران بر حديثِ قدسينكۡ مئالِ شريفى اولان: مَنْ نَه گُنْجَمْ دَرْ سَمٰوَات و زَمِينْ ٭ اَزْ عَجَبْ گُنْجَمْ بَقَلْبِ مُؤْمِنِينْ دينلمشدر.
ايشته أى نفسم! حياتكۡكۡ بويله علوى غاياته متوجّه اولديغى و شويله قيمتلى خزينهلرى جامع اولديغى حالده، هيچ عقل و إنصافه لايق ميدر كه: هيچ أندر هيچ اولان موقّت خظوظاتِ نفسانيهيه، گچيجى لذائذِ دنيويهيه صرف ايدوب ضايع ايدرسكۡ! أگر ضايع ايتمهمك ايسترسهكۡ، گچن تمثيل و حقيقته رمز ايدن:
وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰيهَا ٭ وَ الْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ٭ وَ النَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ٭ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ٭ وَ السَّمَاءِ وَمَا بَنٰيهَا ٭ وَ اْلاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ٭ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ٭ فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوٰيهَا ٭ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ٭ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ٭
سورهسندهكى قَسَم و جوابِ قَسَمى دوشونوب عمل ايت.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ بُرْجِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِهِ وَ اَصْحَابِهِ نُجُومِ الْهِدَايَةِ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ اٰمِينَ اٰمِينَ اٰمِينَ
٭ ٭ ٭